- Η επιλογή ΠΟΠ ή ΠΓΕ εξαρτάται από το πόσο ισχυρός είναι ο δεσμός του προϊόντος με την περιοχή. Η ΠΟΠ απαιτεί όλα τα στάδια παραγωγής εντός της ζώνης, η ΠΓΕ αρκείται σε ένα.
- Από τις 13 Μαΐου 2024 ισχύει ο Κανονισμός (ΕΕ) 2024/1143, που κατάργησε τον προγενέστερο 1151/2012 και ενοποίησε το πλαίσιο για οίνο, αλκοολούχα και γεωργικά προϊόντα.
- Η αίτηση υποβάλλεται κατά κανόνα από ομάδα παραγωγών και στηρίζεται στις προδιαγραφές του προϊόντος, με πυρήνα την οριοθέτηση της ζώνης και την τεκμηρίωση του δεσμού.
- Η καταχωρισμένη ονομασία προστατεύεται έναντι απομίμησης, εκμετάλλευσης φήμης και υπαινιγμού, με τα όρια της προστασίας να τα χαράζει η νομολογία του ΔΕΕ.
- Η ΠΟΠ/ΠΓΕ δεν υποκαθιστά το εμπορικό σήμα. Οι δύο οδοί συχνά συνδυάζονται ή συγκρούονται και η επιλογή απαιτεί χωριστή νομική αξιολόγηση.
Πώς αποφασίζεται αν το προϊόν κατοχυρώνεται ως ΠΟΠ ή ΠΓΕ;
Το κρίσιμο κριτήριο επιλογής είναι η ένταση του δεσμού με τη γεωγραφική περιοχή.
- Η Προστατευόμενη Ονομασία Προέλευσης (ΠΟΠ) απαιτεί όλα τα στάδια παραγωγής να γίνονται εντός της οριοθετημένης ζώνης και η ποιότητα να οφείλεται ουσιαστικά ή αποκλειστικά σε αυτήν (άρθρο 46 παρ. 1 του Κανονισμού 2024/1143).
- Η Προστατευόμενη Γεωγραφική Ένδειξη (ΠΓΕ) αρκείται σε ένα στάδιο εντός της ζώνης και σε φήμη ή ιδιότητα που αποδίδεται στην καταγωγή (άρθρο 46 παρ. 2).
Πρακτικά, η ΠΓΕ είναι το πιο ευέλικτο εργαλείο. Επιτρέπει σε παραγωγό να κατοχυρώσει ονομασία ακόμη και όταν η πρώτη ύλη προέρχεται εν μέρει από αλλού ή όταν μόνο η μεταποίηση γίνεται στην περιοχή. Η ΠΟΠ είναι πιο απαιτητική, αλλά μεταφέρει ισχυρότερο μήνυμα αυθεντικότητας, καθώς εγγυάται πλήρη τοπικότητα της παραγωγής.
Δίπλα στις δύο αυτές κατηγορίες υπάρχει και το Εγγυημένο Παραδοσιακό Ιδιότυπο Προϊόν (ΕΠΙΠ), το οποίο δεν συνδέεται με γεωγραφική περιοχή αλλά με παραδοσιακή σύνθεση ή μέθοδο παραγωγής.
Η σωστή επιλογή προϋποθέτει αντιστοίχιση των πραγματικών χαρακτηριστικών της παραγωγής με το κατάλληλο καθεστώς, κάτι που καθορίζει και το εύρος της μετέπειτα προστασίας.
| Κριτήριο | ΠΟΠ | ΠΓΕ | ΕΠΙΠ |
|---|---|---|---|
| Δεσμός με περιοχή | Πολύ ισχυρός | Ισχυρός | Δεν απαιτείται |
| Στάδια παραγωγής στη ζώνη | Όλα | Τουλάχιστον ένα | Άνευ σημασίας |
| Τι τεκμηριώνεται | Ποιότητα οφειλόμενη ουσιαστικά στην περιοχή | Φήμη ή ιδιότητα αποδιδόμενη στην καταγωγή | Παραδοσιακή σύνθεση ή μέθοδος |
| Τυπικό παράδειγμα | Ελαιόλαδο Καλαμάτας | Κρασοτύρι Κω | Παραδοσιακή συνταγή ανεξαρτήτως τόπου |
Τι άλλαξε με τον Κανονισμό 2024/1143 στην κατοχύρωση ΠΟΠ και ΠΓΕ;
Ο Κανονισμός (ΕΕ) 2024/1143 άλλαξε ριζικά το τοπίο. Εφαρμόζεται από τις 13 Μαΐου 2024 και κατάργησε τον προγενέστερο Κανονισμό (ΕΕ) 1151/2012, ενοποιώντας σε ένα κείμενο τρία καθεστώτα που ίσχυαν χωριστά για τον οίνο, τα αλκοολούχα ποτά και τα λοιπά γεωργικά προϊόντα. Κάθε άρθρο ή παρουσίαση που παραπέμπει ακόμη στον 1151/2012 ως ισχύον δίκαιο αναφέρεται σε καθεστώς που έχει πάψει να ισχύει.
Πέρα από την ενοποίηση, ο νέος κανονισμός ενισχύει τον ρόλο του Γραφείου Διανοητικής Ιδιοκτησίας της ΕΕ (EUIPO) στη διαχείριση των μητρώων και αναβαθμίζει τη θέση των αναγνωρισμένων ομάδων παραγωγών, στις οποίες αναγνωρίζονται διευρυμένες εξουσίες διαχείρισης και επιβολής της προστασίας.
Εισάγει επίσης στοιχεία βιωσιμότητας στις προδιαγραφές και ρυθμίζει πληρέστερα τη χρήση των ονομασιών ως συστατικών σε μεταποιημένα προϊόντα.
Κρίσιμο σημείο για την τεκμηρίωση μιας μελλοντικής άμυνας είναι ότι η αιτιολογική σκέψη 35 του κανονισμού κωδικοποιεί ρητά τη νομολογία του Δικαστηρίου της ΕΕ (ΔΕΕ) για τον υπαινιγμό.
Η νομοθετική αυτή ενσωμάτωση σημαίνει ότι οι αρχές που είχαν διαμορφωθεί δικαστικά αποκτούν πλέον άμεση κανονιστική βάση, γεγονός που ενισχύει τη θέση του δικαιούχου σε περίπτωση προσβολής.
Ποιος υποβάλλει αίτηση και τι περιλαμβάνει ο φάκελος προδιαγραφών;
Δικαίωμα υποβολής αίτησης καταχώρισης έχει κατά κανόνα ομάδα παραγωγών ή μεταποιητών, ανεξαρτήτως νομικής μορφής, που ασχολείται με το συγκεκριμένο προϊόν.
Κατ’ εξαίρεση, αίτηση μπορεί να υποβάλει και μεμονωμένο φυσικό ή νομικό πρόσωπο, εφόσον συντρέχουν οι ειδικές προϋποθέσεις του κανονισμού. Ο φάκελος στηρίζεται στις προδιαγραφές του προϊόντος κατά το άρθρο 49.
Οι προδιαγραφές περιλαμβάνουν το όνομα του προϊόντος, την περιγραφή των χαρακτηριστικών του, την οριοθέτηση της γεωγραφικής ζώνης, την απόδειξη προέλευσης, τη μέθοδο παραγωγής, την τεκμηρίωση του δεσμού με την περιοχή, τους φορείς ελέγχου και τους κανόνες επισήμανσης.
Στην Ελλάδα ο φάκελος κατατίθεται στη Διεύθυνση Συστημάτων Ποιότητας και Βιολογικής Γεωργίας του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων, ενώ φορέας ελέγχου είναι ο ΕΛΓΟ-ΔΗΜΗΤΡΑ.
Δύο σημεία του φακέλου συγκεντρώνουν στην πράξη τον μεγαλύτερο νομικό κίνδυνο:
- Το πρώτο είναι η οριοθέτηση της ζώνης, η οποία πρέπει να γίνεται με σαφήνεια και χωρίς τεχνητούς αποκλεισμούς, ώστε να μην προσβάλλει τις αρχές του ελεύθερου ανταγωνισμού.
- Το δεύτερο είναι η τεκμηρίωση του δεσμού, όπου η αιτιολόγηση απαιτεί ad hoc διατύπωση προσαρμοσμένη στα πραγματικά περιστατικά κάθε προϊόντος.
Η εμπειρία από υποθέσεις κατοχύρωσης δείχνει ότι μια αδύναμη τεκμηρίωση του δεσμού ή μια υπερβολικά δεσμευτική προδιαγραφή, όπως η υποχρεωτική συσκευασία εντός της ζώνης χωρίς επαρκή αιτιολογία, οδηγεί σε ενστάσεις και καθυστερήσεις.
Πώς εξελίσσεται η διαδικασία σε εθνικό και ενωσιακό στάδιο και πόσο διαρκεί;
Η διαδικασία εκτυλίσσεται σε δύο διακριτά στάδια, ένα εθνικό και ένα ενωσιακό, με χωριστές προθεσμίες ένστασης στο καθένα. Το εθνικό στάδιο ολοκληρώνεται στο Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων, ενώ το ενωσιακό ενώπιον της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.
Ο συνολικός χρόνος εξαρτάται από την πληρότητα του φακέλου και από τυχόν ενστάσεις που θα υποβληθούν.
- Κατάθεση του φακέλου στη Διεύθυνση Συστημάτων Ποιότητας και δημοσιοποίηση του αιτήματος σε εθνικό επίπεδο, με προθεσμία ένστασης δύο μηνών.
- Εξέταση των ενστάσεων και έκδοση σχετικής υπουργικής απόφασης αποδοχής ή απόρριψης σε εθνικό επίπεδο.
- Διαβίβαση του φακέλου στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή για αξιολόγηση σε ενωσιακό επίπεδο.
- Δημοσιοποίηση σε διεθνές επίπεδο, με προθεσμία ένστασης τριών μηνών κατά το άρθρο 17 του Κανονισμού 2024/1143.
- Καταχώριση της ονομασίας στο ενωσιακό μητρώο, εφόσον οι ενστάσεις κριθούν αβάσιμες.
Η κατανομή των προθεσμιών ένστασης σε δύο επίπεδα σημαίνει ότι το αίτημα διατρέχει δύο φορές τον κίνδυνο αντιδράσεων τρίτων. Ανταγωνιστές ή φορείς με έννομο συμφέρον μπορούν να παρέμβουν σε καθένα από τα δύο στάδια, γεγονός που καθιστά την προληπτική προετοιμασία του φακέλου κρίσιμη πριν την πρώτη δημοσιοποίηση.
Τι προστασία αποκτά η ονομασία και πώς αντιμετωπίζονται απομιμήσεις και υπαινιγμός;
Η καταχωρισμένη ονομασία προστατεύεται κατά το άρθρο 26 του Κανονισμού 2024/1143 έναντι κάθε άμεσης ή έμμεσης εμπορικής χρήσης, κάθε εκμετάλλευσης της φήμης της, κάθε υπαινιγμού (evocation) και κάθε παραπλανητικής πρακτικής.
Η προστασία ισχύει έναντι όλων και δεν προϋποθέτει ατομικό δικαιούχο, καθώς η ονομασία ανήκει συλλογικά σε όσους τηρούν τις προδιαγραφές.
Τα όρια της έννοιας του υπαινιγμού τα έχει χαράξει το ΔΕΕ. Στην απόφαση C-783/19 «Champanillo» της 9ης Σεπτεμβρίου 2021, το Δικαστήριο έκρινε ότι η προστασία μιας ΠΟΠ έναντι υπαινιγμού εκτείνεται και σε υπηρεσίες, όχι μόνο σε συγκρίσιμα προϊόντα, ώστε να καλύπτεται και η αθέμιτη εκμετάλλευση της φήμης μέσω της χρήσης παρόμοιου σημείου για εστιατόρια. Η προσέγγιση αυτή διευρύνει σημαντικά το πεδίο άμυνας του δικαιούχου.
Την πρακτική σημασία της προστασίας για Έλληνες παραγωγούς αναδεικνύει η απόφαση C-159/20 Επιτροπή κατά Δανίας της 14ης Ιουλίου 2022, γνωστή ως υπόθεση «Φέτα», όπου η Ελλάδα παρενέβη υπέρ της Επιτροπής.
Το ΔΕΕ έκρινε ότι κάθε κράτος μέλος οφείλει να εμποδίζει τη χρήση καταχωρισμένης ονομασίας ακόμη και όταν το προϊόν παράγεται για εξαγωγή προς τρίτες χώρες. Η απόφαση κατοχυρώνει ότι η προστασία της ονομασίας δεν σταματά στα εξωτερικά σύνορα της Ένωσης.
Στην πράξη, η αντιμετώπιση μιας απομίμησης δεν στηρίζεται πάντα σε μία μόνο νομική βάση. Πέρα από το άρθρο 26, ο θιγόμενος μπορεί να επικαλεστεί παράλληλα τον αθέμιτο ανταγωνισμό για την εκμετάλλευση ξένης φήμης, ιδίως όταν η προσβολή δεν καλύπτεται πλήρως από τον υπαινιγμό.
Η επιλογή της βάσης, καθώς και ο συνδυασμός ασφαλιστικών μέτρων με κύρια αγωγή, κρίνεται κατά περίπτωση. Η εμπειρία από υποθέσεις προστασίας ονομασιών δείχνει ότι η τεκμηρίωση του κινδύνου σύνδεσης στη συνείδηση του μέσου καταναλωτή είναι το σημείο που κρίνει την έκβαση.
ΠΟΠ ή εμπορικό σήμα; Ποια προστασία επιλέγει η επιχείρηση;
Η ΠΟΠ/ΠΓΕ και το εμπορικό σήμα προστατεύουν διαφορετικά αγαθά και δεν υποκαθιστά η μία οδός την άλλη. Η γεωγραφική ένδειξη προστατεύει συλλογικά μια ονομασία που συνδέεται με τόπο και ανήκει σε όσους τηρούν τις προδιαγραφές.
Το σήμα προστατεύει ατομικό διακριτικό γνώρισμα που ανήκει σε έναν δικαιούχο. Η επιλογή, ή ο συνδυασμός, εξαρτάται από τη στρατηγική της επιχείρησης.
Όταν μια ονομασία λειτουργεί ως συλλογικό σήμα ποιότητας για μια ομάδα παραγωγών, η γεωγραφική ένδειξη είναι η φυσική επιλογή.
Όταν όμως η επιχείρηση θέλει αποκλειστικό δικαίωμα σε ένα δικό της λεκτικό ή εικαστικό, τότε ενεργοποιείται η λογική του κινδύνου σύγχυσης σημάτων.
Οι δύο επιλογές μπορεί και να συγκρουστούν, καθώς ο κανονισμός απαγορεύει την καταχώριση ονομασίας ως γεωγραφικής ένδειξης όταν, λόγω της φήμης προγενέστερου σήματος, θα παραπλανούσε τον καταναλωτή.
Η σύγκρουση αυτή αναδεικνύεται ιδίως στα σήματα φήμης, που απολαμβάνουν διευρυμένη προστασία ακόμη και έναντι ανόμοιων προϊόντων.
Ζητήματα διανοητικής ιδιοκτησίας γύρω από το ίδιο το προϊόν, όπως το κατά πόσον η γεύση τροφίμου προστατεύεται ως πνευματικό δημιούργημα, κινούνται σε χωριστό επίπεδο και δεν καλύπτονται από την κατοχύρωση ΠΟΠ.
Σε αυτό το χωριστό επίπεδο βρίσκεται και η ευθύνη του παραγωγού για το ίδιο το προϊόν, η οποία παραμένει αυτοτελής ανεξαρτήτως της κατοχύρωσης. Η χαρτογράφηση όλων αυτών των παράλληλων δικαιωμάτων και υποχρεώσεων πριν την κατάθεση αποτρέπει μεταγενέστερες συγκρούσεις.
Συχνές Ερωτήσεις
Ποια είναι η βασική διαφορά ΠΟΠ και ΠΓΕ;
Η διαφορά εντοπίζεται στην ένταση του δεσμού με την περιοχή. Στην ΠΟΠ όλα τα στάδια παραγωγής γίνονται εντός της ζώνης και η ποιότητα οφείλεται ουσιαστικά σε αυτήν. Στην ΠΓΕ αρκεί ένα στάδιο εντός της ζώνης και μια φήμη ή ιδιότητα που αποδίδεται στην καταγωγή. Η ΠΓΕ είναι επομένως πιο ευέλικτη ως προς την προέλευση των πρώτων υλών.
Μπορεί μεμονωμένος παραγωγός να υποβάλει αίτηση;
Ο κανόνας είναι ότι αίτηση υποβάλλει ομάδα παραγωγών ή μεταποιητών. Κατ’ εξαίρεση, ο Κανονισμός 2024/1143 επιτρέπει την υποβολή και από μεμονωμένο φυσικό ή νομικό πρόσωπο, εφόσον πληρούνται συγκεκριμένες προϋποθέσεις, όπως όταν το πρόσωπο αυτό είναι ο μόνος παραγωγός στην οριοθετημένη ζώνη που επιθυμεί την υποβολή.
Πόσο διαρκεί η προστασία μιας καταχωρισμένης ονομασίας;
Η προστασία της καταχωρισμένης ονομασίας δεν έχει προκαθορισμένη λήξη. Ισχύει από την καταχώριση στο ενωσιακό μητρώο και διατηρείται όσο το προϊόν παράγεται σύμφωνα με τις προδιαγραφές. Η ονομασία μπορεί να ακυρωθεί μόνο υπό τις προϋποθέσεις του κανονισμού, για παράδειγμα όταν πάψει η τήρηση των προδιαγραφών.
Τι είναι το ΕΠΙΠ και πώς διαφέρει από την ΠΟΠ και την ΠΓΕ;
Το Εγγυημένο Παραδοσιακό Ιδιότυπο Προϊόν προστατεύει μια παραδοσιακή σύνθεση ή μέθοδο παραγωγής, χωρίς να τη συνδέει με συγκεκριμένη γεωγραφική περιοχή. Σε αντίθεση με την ΠΟΠ και την ΠΓΕ, δεν κατοχυρώνει τοπικότητα αλλά τον παραδοσιακό χαρακτήρα, οπότε το ίδιο προϊόν μπορεί να παράγεται νόμιμα σε διαφορετικούς τόπους εφόσον τηρείται η προδιαγραφή.
Προστατεύεται η ονομασία και εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης;
Εντός της Ένωσης η προστασία είναι αυτόματη μετά την καταχώριση. Σε τρίτες χώρες η προστασία εξαρτάται από την ύπαρξη διμερούς ή περιφερειακής συμφωνίας της ΕΕ που περιλαμβάνει την αμοιβαία αναγνώριση των ονομασιών. Η υπόθεση «Φέτα» επιβεβαίωσε ότι τα κράτη μέλη οφείλουν να εμποδίζουν τη χρήση της ονομασίας ακόμη και σε προϊόντα που παράγονται εντός της Ένωσης για εξαγωγή προς τρίτες χώρες.
Πρακτικές Επισημάνσεις
Επιλογή καθεστώτος πριν τον φάκελο: Η απόφαση ΠΟΠ, ΠΓΕ ή ΕΠΙΠ προηγείται της σύνταξης των προδιαγραφών, καθώς κάθε καθεστώς απαιτεί διαφορετική τεκμηρίωση και προσφέρει διαφορετικό εύρος προστασίας.
Οριοθέτηση ζώνης με προσοχή στον ανταγωνισμό: Οι τεχνητοί αποκλεισμοί περιοχών και οι υπερβολικά δεσμευτικές προδιαγραφές, όπως η υποχρεωτική τοπική συσκευασία, χρειάζονται ισχυρή και ειδική αιτιολογία για να μην απορριφθούν.
Αναφορά στον ισχύοντα κανονισμό: Κάθε αίτηση και κάθε πράξη επιβολής προστασίας πρέπει να στηρίζεται στον Κανονισμό 2024/1143 και όχι στον καταργημένο 1151/2012, ώστε να μην πάσχει η νομική της βάση.
Προληπτική άμυνα πριν τη δημοσιοποίηση: Το αίτημα δέχεται ενστάσεις τόσο στο εθνικό όσο και στο ενωσιακό στάδιο, οπότε η πρόβλεψη πιθανών αντιδράσεων ανταγωνιστών γίνεται πριν την πρώτη δημοσίευση.
Παράλληλος έλεγχος σημάτων: Πριν την κατάθεση εξετάζεται αν υπάρχει προγενέστερο σήμα φήμης που θα μπλοκάρει την καταχώριση και αν το προϊόν χρειάζεται και ατομικό σήμα δίπλα στη γεωγραφική ένδειξη.
Τεκμηρίωση για μελλοντική άμυνα: Η ενσωμάτωση της νομολογίας του ΔΕΕ για τον υπαινιγμό στην αιτιολογική σκέψη 35 του κανονισμού αξιοποιείται ήδη από το στάδιο του φακέλου, με στοιχεία που θα στηρίξουν μελλοντική δράση κατά απομιμήσεων.
Το Δικηγορικό μας Γραφείο, για περισσότερα από 20 χρόνια εξειδικεύεται στο Εταιρικό και Εμπορικό Δίκαιο. Επικοινωνήστε μαζί μας για σας καθοδηγήσουμε και να σας συμβουλεύσουμε σε κάθε θέμα σχετικά με την κατοχύρωση ΠΟΠ ή ΠΓΕ.