Πότε εμποδίζεται η αντιγραφή ή το scraping της βάσης δεδομένων;
Σε συντομία:
- Μια βάση δεδομένων προστατεύεται με δύο διακριτά νομικά πλαίσια: δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας (αν η δομή είναι πρωτότυπη) και δικαίωμα ειδικής φύσης (sui generis), που προστατεύει την επένδυση ακόμη και χωρίς πρωτοτυπία.
- Ο κατασκευαστής εμποδίζει την εξαγωγή ή επαναχρησιμοποίηση ουσιώδους μέρους, αλλά μετά την απόφαση CV-Online (2021) μόνο όταν η πράξη θέτει σε κίνδυνο την απόσβεση της επένδυσης.
- Το web scraping και η χρήση δεδομένων για εκπαίδευση τεχνητής νοημοσύνης επιτρέπονται κατ’ αρχήν από νομίμως προσβάσιμο υλικό, εκτός αν ο δικαιούχος έχει ασκήσει ρητή επιφύλαξη δικαιωμάτων με κατάλληλο, μηχαναγνώσιμο τρόπο.
- Κατασκευαστής είναι όποιος φέρει το επιχειρηματικό ρίσκο της επένδυσης, όχι ο προγραμματιστής που εκτελεί την κατασκευή με σύμβαση έργου.
- Σε παραβίαση προβλέπονται αστικές αξιώσεις (άρση, παράλειψη, αποζημίωση) και ποινικές κυρώσεις.
Πότε προστατεύεται η βάση δεδομένων και με ποιο νομικό πλαίσιο;
Μια βάση δεδομένων προστατεύεται με δύο διακριτά νομικά πλαίσια:
- Με δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας προστατεύεται όταν η επιλογή ή η διευθέτηση του περιεχομένου της είναι πρωτότυπη, οπότε αντικείμενο προστασίας είναι η δομή της.
- Με δικαίωμα ειδικής φύσης (sui generis) προστατεύεται όταν η απόκτηση, ο έλεγχος ή η παρουσίαση του περιεχομένου καταδεικνύει ουσιώδη επένδυση, οπότε αντικείμενο προστασίας είναι η επένδυση.
Το δεύτερο πλαίσιο καλύπτει και μη πρωτότυπες βάσεις.
Ως βάση δεδομένων (database) νοείται, κατά το άρθρο 2 του Ν. 2121/1993, η συλλογή έργων, δεδομένων ή άλλων ανεξάρτητων στοιχείων, διευθετημένων κατά συστηματικό ή μεθοδικό τρόπο και ατομικώς προσιτών.
Το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης διευκρίνισε στην υπόθεση C-444/02 (Fixtures Marketing) ότι κρίσιμο στοιχείο είναι η δυνατότητα μεμονωμένης ανεύρεσης κάθε στοιχείου χωρίς να επηρεάζεται η αξία των υπολοίπων. Η έννοια καλύπτει τόσο τις ηλεκτρονικές όσο και τις παραδοσιακές βάσεις, ανεξάρτητα από το είδος του υλικού (κείμενα, αριθμοί, εικόνες, πραγματικά στοιχεία κλπ).
Το πρώτο νομικό πλαίσιο προϋποθέτει πρωτοτυπία. Η βάση προστατεύεται ως πνευματικό δημιούργημα μόνο όταν η επιλογή ή η οργάνωση του υλικού της εκφράζει τη δημιουργική ικανότητα του δημιουργού με τρόπο που αποτυπώνει το «προσωπικό του άγγιγμα».
Το κριτήριο της πρωτοτυπίας στην ελληνική νομολογία ταυτίζεται με τη στατιστική μοναδικότητα, δηλαδή την κρίση ότι κανένας άλλος δημιουργός υπό παρόμοιες συνθήκες δεν θα κατέληγε στο ίδιο αποτέλεσμα (ΑΠ 1051/2015). Μια διευθέτηση με αυτονόητα κριτήρια, όπως η αλφαβητική σειρά ή η πλήρης απαρίθμηση όλων των κατοίκων ενός δήμου, δεν πληροί το κριτήριο. Η προστασία αυτή αφορά τη διάρθρωση της βάσης, όχι το περιεχόμενό της.
Το δεύτερο νομικό πλαίσιο δεν προϋποθέτει πρωτοτυπία. Το δικαίωμα ειδικής φύσης του άρθρου 45Α Ν. 2121/1993 χορηγείται στον κατασκευαστή όταν η δημιουργία της βάσης απαίτησε ουσιώδη, ποιοτική ή ποσοτική, επένδυση.
Το ΔΕΕ, στην υπόθεση C-203/02 (British Horseracing Board), διέκρινε την επένδυση που γίνεται για τη συλλογή, τον έλεγχο και την παρουσίαση υφιστάμενων δεδομένων, η οποία προστατεύεται, από την επένδυση που γίνεται για την παραγωγή των ίδιων των δεδομένων, η οποία δεν προστατεύεται.
Η διάκριση αυτή είναι το πιο συχνό σημείο όπου μια αξίωση sui generis αναιρείται στην πράξη, καθώς επιχειρήσεις που παράγουν οι ίδιες τα δεδομένα τους συχνά δεν μπορούν να επικαλεστούν το δικαίωμα για το ίδιο το στάδιο της παραγωγής.
| Στοιχείο | Δικαίωμα δημιουργού (πνευματική ιδιοκτησία) | Δικαίωμα κατασκευαστή (sui generis) |
|---|---|---|
| Προϋπόθεση | Πρωτοτυπία στην επιλογή ή διευθέτηση | Ουσιώδης ποιοτική ή ποσοτική επένδυση |
| Αντικείμενο προστασίας | Η δομή της βάσης | Η επένδυση συλλογής, ελέγχου, παρουσίασης |
| Δικαιούχος | Φυσικό πρόσωπο (δημιουργός) | Φυσικό ή νομικό πρόσωπο που φέρει το ρίσκο |
| Διάρκεια | Όση και τα λοιπά έργα (ζωή δημιουργού και 70 έτη) | 15 έτη από την περάτωση ή την πρώτη διάθεση |
Πότε μπορεί ο κατασκευαστής να εμποδίσει την εξαγωγή ή την επαναχρησιμοποίηση;
Ο κατασκευαστής μπορεί να απαγορεύσει την εξαγωγή ή την επαναχρησιμοποίηση του συνόλου ή ουσιώδους μέρους του περιεχομένου, αξιολογούμενου ποιοτικά ή ποσοτικά. Μετά την απόφαση του ΔΕΕ στην υπόθεση C-762/19 (CV-Online Latvia, 3 Ιουνίου 2021) το δικαίωμα δεν ενεργοποιείται αυτόματα: απαιτείται η πράξη να θέτει σε κίνδυνο τη δυνατότητα του κατασκευαστή να αποσβέσει την επένδυσή του.
Ως εξαγωγή θεωρείται η μόνιμη ή προσωρινή μεταφορά του συνόλου ή ουσιώδους μέρους σε άλλο υλικό φορέα, ενώ επαναχρησιμοποίηση είναι η διάθεση στο κοινό με διανομή, εκμίσθωση ή μετάδοση. Η εξαγωγή και η επαναχρησιμοποίηση επουσιώδους μέρους επιτρέπονται ελεύθερα.
Δεν επιτρέπονται όμως όταν γίνονται κατ’ επανάληψη και συστηματικά, με τρόπο που συγκρούεται με την κανονική εκμετάλλευση της βάσης ή θίγει αδικαιολόγητα τα συμφέροντα του κατασκευαστή. Το όριο μεταξύ ουσιώδους και επουσιώδους δεν είναι μόνο ποσοτικό, καθώς ένα μικρό αλλά κρίσιμο τμήμα μπορεί να θεωρηθεί ουσιώδες με ποιοτικά κριτήρια.
Η απόφαση CV-Online μετέβαλε τον τρόπο εφαρμογής. Η υπόθεση αφορούσε μηχανή αναζήτησης αγγελιών εργασίας που ευρετηρίαζε το περιεχόμενο βάσης τρίτου. Το ΔΕΕ έκρινε ότι τέτοιες πράξεις απαγορεύονται μόνο εφόσον στερούν από τον κατασκευαστή έσοδα που του επιτρέπουν να αποσβέσει το κόστος της επένδυσης.
Με τη λογική αυτή, ο εθνικός δικαστής καλείται πλέον να εξετάσει πρώτα αν υφίσταται ουσιώδης επένδυση και, έπειτα, αν η συγκεκριμένη εξαγωγή ή επαναχρησιμοποίηση απειλεί την απόσβεσή της. Η αξιολόγηση αυτή είναι κατ’ εξοχήν περιπτωσιολογική και εξαρτάται από τα γεγονότα της κάθε υπόθεσης, καθώς η ίδια πράξη μπορεί να είναι επιτρεπτή για μια βάση και απαγορευμένη για μια άλλη.
Είναι νόμιμο το scraping ή η χρήση της βάσης για εκπαίδευση τεχνητής νοημοσύνης και πώς εμποδίζεται;
Η αυτοματοποιημένη εξαγωγή δεδομένων (web scraping) με σκοπό την εξόρυξη κειμένων και δεδομένων (TDM – text and data mining) επιτρέπεται κατ’ αρχήν από νομίμως προσβάσιμο υλικό. Ο Ν. 4996/2022, που ενσωμάτωσε την Οδηγία 2019/790, εισήγαγε δύο εξαιρέσεις στον Ν. 2121/1993. Ο ιδιοκτήτης μπορεί να αποκλείσει τη μία από αυτές μόνο με ρητή επιφύλαξη δικαιωμάτων.
Η πρώτη εξαίρεση, του άρθρου 21Α, αφορά την εξόρυξη για σκοπούς επιστημονικής έρευνας από ερευνητικούς οργανισμούς και ιδρύματα πολιτιστικής κληρονομιάς. Η εξαίρεση αυτή είναι υποχρεωτική και δεν παρακάμπτεται με αντίθετη συμβατική ρήτρα, ενώ όροι χρήσης που την αποκλείουν είναι άκυροι.
Η δεύτερη εξαίρεση, του άρθρου 21Β, είναι γενική και καλύπτει την εξόρυξη από οποιονδήποτε, ακόμη και για εμπορικό σκοπό, εφόσον υπάρχει νόμιμη πρόσβαση στο υλικό. Σε αντίθεση με την πρώτη, ο δικαιούχος μπορεί να την αποκλείσει ασκώντας επιφύλαξη δικαιωμάτων (opt-out) με κατάλληλο τρόπο.
Για περιεχόμενο που διατίθεται στο διαδίκτυο, ο κατάλληλος τρόπος είναι μηχαναγνώσιμα μέσα, όπως μεταδεδομένα ή ρητοί όροι χρήσης που μπορεί να αναγνώσει αυτόματα ένα λογισμικό συλλογής.
Η σύνδεση με τις βάσεις δεδομένων είναι άμεση. Ο τίτλος του άρθρου 21Β αναφέρει ρητά την εξαγωγή, που είναι η εξουσία του κατασκευαστή κατά το άρθρο 45Α, οπότε η εξαίρεση και η δυνατότητα επιφύλαξης καταλαμβάνουν και το δικαίωμα ειδικής φύσης.
Στην πράξη αυτό σημαίνει ότι ο κάτοχος μιας βάσης που θέλει να εμποδίσει τη χρήση των δεδομένων του για εκπαίδευση μοντέλων τεχνητής νοημοσύνης οφείλει να δηλώσει ενεργά την αντίθεσή του με μηχαναγνώσιμο τρόπο.
Χωρίς τέτοια δήλωση, η εξόρυξη από νομίμως προσβάσιμο περιεχόμενο παραμένει κατ’ αρχήν νόμιμη. Αντίστροφα, μια επιχείρηση που συλλέγει δεδομένα οφείλει να ελέγχει τόσο τη νομιμότητα της πρόσβασης όσο και την ύπαρξη επιφύλαξης πριν αξιοποιήσει το υλικό.
Η εμπειρία από υποθέσεις προστασίας ψηφιακών καταλόγων και συνόλων δεδομένων (datasets) δείχνει ότι η ισχύς της επιφύλαξης κρίνεται από την ακρίβεια της διατύπωσης και του τεχνικού της φορέα. Μια γενικόλογη δήλωση σε όρους χρήσης που δεν είναι αναγνώσιμη από λογισμικό, ή που δεν προσδιορίζει με σαφήνεια το υλικό που καλύπτει, κινδυνεύει να κριθεί ανεπαρκής. Η σωστή υλοποίηση συνδυάζει νομική διατύπωση και τεχνική σήμανση, στοιχεία που πρέπει να σχεδιαστούν μαζί.
| Στοιχείο | Άρθρο 21Α (επιστημονική έρευνα) | Άρθρο 21Β (γενική εξόρυξη) |
|---|---|---|
| Ποιος καλύπτεται | Ερευνητικοί οργανισμοί, ιδρύματα πολιτιστικής κληρονομιάς | Οποιοσδήποτε, ακόμη και για εμπορικό σκοπό |
| Προϋπόθεση | Νόμιμη πρόσβαση στο υλικό | Νόμιμη πρόσβαση στο υλικό |
| Δυνατότητα αποκλεισμού | Δεν αποκλείεται, ούτε συμβατικά | Αποκλείεται με επιφύλαξη δικαιωμάτων (opt-out) |
| Τρόπος επιφύλαξης | Δεν προβλέπεται | Κατάλληλος, για online υλικό μηχαναγνώσιμος |
Ποιος έχει τα δικαιώματα όταν η κατασκευή ανατίθεται σε προγραμματιστή;
Κατασκευαστής βάσης δεδομένων, επομένως και δικαιούχος του δικαιώματος ειδικής φύσης, είναι το φυσικό ή νομικό πρόσωπο που λαμβάνει την πρωτοβουλία και επωμίζεται τον κίνδυνο των επενδύσεων.
Δεν θεωρείται κατασκευαστής ο προγραμματιστής ή ο εργολάβος που ανέλαβε την κατασκευή με σύμβαση έργου για λογαριασμό του επιχειρηματία. Η ιδιότητα κρίνεται από το ποιος φέρει το οικονομικό ρίσκο, όχι από το ποιος εκτελεί τεχνικά την εργασία.
Η διάκριση έχει πρακτικές συνέπειες όταν η ανάπτυξη ανατίθεται σε εξωτερικό συνεργάτη. Το δικαίωμα ειδικής φύσης γεννιέται κατ’ αρχήν στο πρόσωπο που χρηματοδότησε και ανέλαβε τον κίνδυνο της επένδυσης, δηλαδή στην επιχείρηση που παρήγγειλε τη βάση.
Παράλληλα όμως, αν η δομή της βάσης είναι πρωτότυπη, το δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας επί της δομής γεννιέται πρωτογενώς στο φυσικό πρόσωπο που τη δημιούργησε, καθώς κατά το ελληνικό δίκαιο μόνο φυσικά πρόσωπα είναι αρχικοί δημιουργοί. Τα δύο δικαιώματα μπορεί έτσι να ανήκουν σε διαφορετικά πρόσωπα.
Στην πράξη, οι συμβάσεις ανάθεσης κατασκευής που δεν ρυθμίζουν ρητά την ιδιότητα του κατασκευαστή και τη μεταβίβαση του περιουσιακού σκέλους της πνευματικής ιδιοκτησίας αφήνουν την επιχείρηση εκτεθειμένη.
Χωρίς ρητή πρόβλεψη, η εταιρεία μπορεί να βρεθεί κάτοχος του δικαιώματος ειδικής φύσης αλλά χωρίς εξασφαλισμένο το δικαίωμα επί της πρωτότυπης δομής, με αποτέλεσμα να μην ελέγχει πλήρως την εκμετάλλευση.
Για τον λόγο αυτό η σύμβαση οφείλει να προβλέπει ρητά τη μεταβίβαση του περιουσιακού δικαιώματος, την παραχώρηση της εκμετάλλευσης του δικαιώματος ειδικής φύσης και την οριοθέτηση των δικαιωμάτων του προγραμματιστή.
Τι μέσα προστασίας υπάρχουν σε περίπτωση παραβίασης;
Σε περίπτωση προσβολής, ο δικαιούχος διαθέτει αστικές αξιώσεις και ποινική προστασία. Οι αστικές αξιώσεις περιλαμβάνουν την άρση της προσβολής, την παράλειψή της στο μέλλον και την αποζημίωση. Οι ποινικές κυρώσεις του Ν. 2121/1993 προβλέπουν ποινή φυλάκισης τουλάχιστον ενός έτους και χρηματική ποινή για όποιον, χωρίς δικαίωμα, αναπαράγει τη βάση ή εξάγει και επαναχρησιμοποιεί ουσιώδες μέρος της χωρίς την άδεια του κατασκευαστή.
Η ίδια προστασία ισχύει και για τα δύο νομικά πλαίσια, τόσο για την προσβολή του δικαιώματος του δημιουργού επί της πρωτότυπης δομής όσο και για την προσβολή του δικαιώματος ειδικής φύσης του κατασκευαστή.
Η επιλογή των μέσων εξαρτάται από το είδος της προσβολής και από το τι μπορεί να αποδειχθεί. Σε αξίωση που στηρίζεται στο δικαίωμα ειδικής φύσης, το κρίσιμο βάρος απόδειξης αφορά την ύπαρξη ουσιώδους επένδυσης στη συλλογή, τον έλεγχο ή την παρουσίαση των δεδομένων, στοιχείο που πρέπει να τεκμηριωθεί με συγκεκριμένα δεδομένα κόστους, χρόνου και πόρων.
Το δικαίωμα ειδικής φύσης συνυπάρχει με άλλους μηχανισμούς που μπορεί να ενεργοποιηθούν παράλληλα. Η μη εξουσιοδοτημένη αξιοποίηση δεδομένων ανταγωνιστή μπορεί να στοιχειοθετεί και αθέμιτο ανταγωνισμό, ενώ η προστασία εμπιστευτικών δεδομένων που δεν διατίθενται στο κοινό μπορεί να στηριχθεί στο επιχειρηματικό απόρρητο.
Όταν η βάση ενσωματώνεται σε εφαρμογή, τίθεται επιπλέον το ζήτημα της προστασίας του λογισμικού, που διέπεται από χωριστές διατάξεις. Η γενική προστασία του δημιουργού αφορά το ευρύτερο πλαίσιο των πνευματικών δικαιωμάτων.
Συχνές ερωτήσεις
Είναι νόμιμο το web scraping βάσης τρίτου;
Εξαρτάται από δύο στοιχεία: αν η πρόσβαση στο υλικό είναι νόμιμη και αν ο δικαιούχος έχει ασκήσει επιφύλαξη δικαιωμάτων. Για γενική εξόρυξη, η εξαγωγή από νομίμως προσβάσιμο περιεχόμενο επιτρέπεται κατ’ αρχήν, εκτός αν υπάρχει ρητή επιφύλαξη με μηχαναγνώσιμο τρόπο. Αν εξάγεται ουσιώδες μέρος προστατευόμενης βάσης κατά τρόπο που θίγει την απόσβεση της επένδυσης του κατασκευαστή, η πράξη μπορεί να είναι παράνομη.
Προστατεύεται η βάση μου αν η δομή της δεν είναι πρωτότυπη;
Ναι, μέσω του δικαιώματος ειδικής φύσης. Ακόμη και χωρίς πρωτοτυπία στην επιλογή ή διευθέτηση, η βάση προστατεύεται εφόσον η απόκτηση, ο έλεγχος ή η παρουσίαση του περιεχομένου της απαίτησε ουσιώδη ποιοτική ή ποσοτική επένδυση. Το νομικό πλαίσιο αυτό σχεδιάστηκε ακριβώς για βάσεις χωρίς δημιουργική πρωτοτυπία, όπως κατάλογοι και λίστες, αλλά με σημαντική οικονομική επένδυση.
Μπορώ να εμποδίσω τη χρήση των δεδομένων μου για εκπαίδευση τεχνητής νοημοσύνης;
Ναι, αλλά απαιτείται ενέργεια. Η γενική εξαίρεση εξόρυξης κειμένων και δεδομένων επιτρέπει τη χρήση νομίμως προσβάσιμου υλικού, εκτός αν ο δικαιούχος έχει ασκήσει επιφύλαξη δικαιωμάτων με κατάλληλο, για το διαδίκτυο μηχαναγνώσιμο τρόπο. Χωρίς τέτοια δήλωση η εξόρυξη παραμένει κατ’ αρχήν νόμιμη. Η εξαίρεση για επιστημονική έρευνα δεν αποκλείεται με κανέναν τρόπο.
Προστατεύεται μια απλή λίστα ή κατάλογος πελατών;
Μπορεί να προστατεύεται με το δικαίωμα ειδικής φύσης, εφόσον η συγκρότησή της απαίτησε ουσιώδη επένδυση στη συλλογή και τον έλεγχο των στοιχείων. Κρίσιμη είναι η διάκριση δύο ειδών επένδυσης. Η επένδυση για τη συγκέντρωση υφιστάμενων στοιχείων προστατεύεται, ενώ η επένδυση για την παραγωγή των ίδιων των στοιχείων δεν προστατεύεται. Παράλληλα, μια λίστα που τηρείται εμπιστευτικά μπορεί να προστατεύεται και ως επιχειρηματικό απόρρητο.
Πόσο διαρκεί η προστασία του κατασκευαστή βάσης δεδομένων;
Το δικαίωμα ειδικής φύσης διαρκεί 15 έτη από την περάτωση της κατασκευής ή από την πρώτη διάθεση της βάσης στο κοινό. Αν η βάση τροποποιηθεί ουσιωδώς, με νέα ουσιώδη επένδυση, το δικαίωμα ανανεώνεται για άλλα 15 έτη. Το διάστημα αυτό είναι διαφορετικό από τη διάρκεια της πνευματικής ιδιοκτησίας επί της πρωτότυπης δομής, η οποία ακολουθεί τη γενική διάρκεια προστασίας των έργων.
Πρακτικές επισημάνσεις
Έλεγχος νομικού πλαισίου: πριν διεκδικηθεί προστασία, εξετάζεται χωριστά αν η βάση πληροί το κριτήριο πρωτοτυπίας της δομής και αν τεκμηριώνεται ουσιώδης επένδυση, καθώς τα δύο νομικά πλαίσια έχουν διαφορετικές προϋποθέσεις και διάρκεια.
Τεκμηρίωση της επένδυσης: το δικαίωμα ειδικής φύσης στηρίζεται στην απόδειξη ουσιώδους επένδυσης συλλογής, ελέγχου ή παρουσίασης. Η τήρηση στοιχείων κόστους, χρόνου και πόρων ενισχύει τη θέση σε ενδεχόμενη διαφορά.
Επιφύλαξη για εξόρυξη και τεχνητή νοημοσύνη: για τον αποκλεισμό της γενικής εξόρυξης δεδομένων απαιτείται ρητή επιφύλαξη με μηχαναγνώσιμο τρόπο. Η δήλωση πρέπει να είναι σαφής ως προς το υλικό που καλύπτει και τεχνικά αναγνώσιμη από λογισμικό συλλογής.
Ρυθμίσεις στη σύμβαση ανάθεσης: η σύμβαση με προγραμματιστή ή εξωτερικό συνεργάτη οφείλει να προβλέπει ρητά τη μεταβίβαση του περιουσιακού δικαιώματος και την παραχώρηση της εκμετάλλευσης του δικαιώματος ειδικής φύσης, ώστε να μην διασπώνται τα δικαιώματα.
Κριτήριο CV-Online: κατά την αξιολόγηση μιας εξαγωγής ή επαναχρησιμοποίησης, εξετάζεται όχι μόνο το αν θίγεται ουσιώδες μέρος, αλλά και το αν η πράξη απειλεί την απόσβεση της επένδυσης, καθώς η απάντηση διαφοροποιείται κατά περίπτωση.
Το Δικηγορικό μας Γραφείο, για περισσότερα από 20 χρόνια εξειδικεύεται στο Εταιρικό και Εμπορικό Δίκαιο. Επικοινωνήστε μαζί μας για σας καθοδηγήσουμε και να σας συμβουλεύσουμε σε κάθε θέμα σχετικά με την προστασία των δικαιωμάτων στις Βάσεις Δεδομένων.