Εν συντομία:
- Η ΚοινΣΕπ (Κοινωνική Συνεταιριστική Επιχείρηση) είναι αστικός συνεταιρισμός του Ν. 4430/2016 με εκ του νόμου εμπορική ιδιότητα και κοινωνικό ή συλλογικό σκοπό.
- Συμφέρει μόνο όταν συντρέχουν σωρευτικά τέσσερις όροι, δηλαδή γνήσιος κοινωνικός σκοπός, καμία ανάγκη διανομής κέρδους στους ιδρυτές, αποδοχή δημοκρατικής διακυβέρνησης και στόχος πρόσβασης στη χρηματοδότηση ΚΑΛΟ.
- Το πιο κρίσιμο κριτήριο είναι η διανομή κερδών. Τα μη εργαζόμενα μέλη δεν λαμβάνουν κέρδη, ενώ στα εργαζόμενα η διανομή είναι δεσμευμένη κατά το άρθρο 21.
- Η περιορισμένη ευθύνη δεν είναι απόλυτη. Ο διαχειριστής ή ο πρόεδρος ευθύνεται αλληλεγγύως για τις οφειλές προς το Δημόσιο.
- Η μορφή δεν μετατρέπεται σε ΙΚΕ ή ΑΕ. Η έξοδος περνά από εκκαθάριση, με το αδιάθετο ενεργητικό να χάνεται υπέρ του Ταμείου Κοινωνικής Οικονομίας.
Πότε επιλέγεται η ΚοινΣΕπ ως εταιρική μορφή;
Η ΚοινΣΕπ συμφέρει όταν συντρέχουν σωρευτικά τέσσερις προϋποθέσεις:
- Ο σκοπός είναι γνήσια κοινωνικός ή συλλογικός,
- οι ιδρυτές δεν χρειάζεται να λαμβάνουν κέρδος με τη μορφή μερίσματος,
- η διοίκηση μπορεί να ασκείται δημοκρατικά και
- η επιχείρηση στοχεύει στην πρόσβαση στα χρηματοδοτικά εργαλεία της Κοινωνικής και Αλληλέγγυας Οικονομίας.
Αν έστω μία προϋπόθεση δεν ισχύει, η σωστή απάντηση είναι άλλη μορφή.
Οι τρεις πρώτες προϋποθέσεις λειτουργούν ως φίλτρα αποκλεισμού. Όποιος επιδιώκει διανομή κέρδους στους ιδιοκτήτες ή θέλει τον έλεγχο ενός ιδρυτή, οδηγείται σε μια κεφαλαιουχική εταιρεία με ελεύθερη διανομή κερδών.
Όποιος επιδιώκει καθαρά μη κερδοσκοπική δράση χωρίς συνεταιριστική δομή και χωρίς έμφαση στην απασχόληση, οδηγείται σε απλούστερη μη κερδοσκοπική μορφή. Η ΚοινΣΕπ δικαιολογείται μόνο όταν και οι τέσσερις άξονες δείχνουν προς αυτήν.
Η τέταρτη προϋπόθεση είναι εκείνη που δίνει το πραγματικό πλεονέκτημα. Το θεσμικό καθεστώς του φορέα ΚΑΛΟ ανοίγει πρόσβαση σε στοχευμένη χρηματοδότηση και σε συνεργασία με το Δημόσιο, την οποία δεν έχουν οι κοινές εταιρικές μορφές. Η επιλογή εταιρικής μορφής κρίνεται πάντα στη σύνθεση αυτών των παραγόντων και όχι σε ένα μεμονωμένο κριτήριο, όπως το κόστος σύστασης.
Τι είναι η ΚοινΣΕπ και ποιες κατηγορίες προβλέπει ο νόμος;
Η ΚοινΣΕπ είναι αστικός συνεταιρισμός με εκ του νόμου εμπορική ιδιότητα και καταστατικό σκοπό τη συλλογική ή κοινωνική ωφέλεια, όπως τον ρυθμίζει ο Ν. 4430/2016, ο οποίος αντικατέστησε τον Ν. 4019/2011 για την κοινωνική οικονομία. Ο νόμος διακρίνει δύο κατηγορίες στο άρθρο 14.
- Η πρώτη κατηγορία είναι οι ΚοινΣΕπ Ένταξης Ευάλωτων και Ειδικών Ομάδων, οι οποίες επιδιώκουν την ένταξη στην οικονομική και κοινωνική ζωή προσώπων που ανήκουν σε ευάλωτες ή ειδικές ομάδες.
- Η δεύτερη κατηγορία είναι οι ΚοινΣΕπ Συλλογικής και Κοινωνικής Ωφέλειας, οι οποίες αναπτύσσουν δραστηριότητες βιώσιμης ανάπτυξης ή παρέχουν κοινωνικές υπηρεσίες γενικού συμφέροντος.
Η κατηγορία μεταβάλλεται με τροποποίηση του καταστατικού, χωρίς να θίγεται η λοιπή εγγραφή του φορέα.
Η φράση εμπορική ιδιότητα εκ του νόμου σημαίνει ότι η ΚοινΣΕπ αντιμετωπίζεται ως έμπορος και υπάγεται στις εμπορικές υποχρεώσεις, ανεξάρτητα από τον κοινωνικό της σκοπό. Ο κοινωνικός προσανατολισμός δεν την εξαιρεί από τη λογιστική, φορολογική και εμπορική τυπικότητα που ισχύει για κάθε επιχείρηση.
Γιατί η μη διανομή κερδών είναι το πιο κρίσιμο κριτήριο επιλογής;
Το άρθρο 21 του Ν. 4430/2016 απαγορεύει τη διανομή κερδών στα μέλη που δεν είναι εργαζόμενοι. Στα εργαζόμενα μέλη η διανομή επιτρέπεται, αλλά είναι δεσμευμένη. Τα μετά τη φορολόγηση κέρδη διατίθενται κατά ποσοστό 5% για τακτικό αποθεματικό, έως 35% στους εργαζομένους και το υπόλοιπο για τη δημιουργία νέων θέσεων εργασίας και τη διεύρυνση της δραστηριότητας.
Η πρακτική συνέπεια είναιότι μια ΚοινΣΕπ δεν μπορεί να αποδώσει μέρισμα στους ιδρυτές της με τον τρόπο που το κάνει μια ΙΚΕ ή μια ανώνυμη εταιρεία.
Το πλεόνασμα παραμένει στον φορέα και ανακυκλώνεται στον σκοπό του. Ο ιδρυτής που αναμένει απόδοση κεφαλαίου μέσω διανομής κερδών βρίσκεται σε λάθος μορφή από την πρώτη ημέρα.
Η εμπειρία από τη σύσταση φορέων ΚΑΛΟ δείχνει ότι το πιο συχνό λάθος είναι η επιλογή ΚοινΣΕπ από ιδρυτές που στην πραγματικότητα επιδιώκουν διανομή κέρδους, παρασυρμένοι από την εικόνα χαμηλού κόστους ή ευνοϊκής φορολογίας. Όταν το εγχείρημα αρχίσει να παράγει πλεόνασμα, ο περιορισμός του άρθρου 21 αποκαλύπτεται ως δομικό εμπόδιο, το οποίο δεν διορθώνεται εκ των υστέρων.
Ποια είναι η ευθύνη των μελών και του διαχειριστή σε μια ΚοινΣΕπ;
Κατά το άρθρο 16 του Ν. 4430/2016, για τις εταιρικές υποχρεώσεις ευθύνεται μόνο η ΚοινΣΕπ με την περιουσία της. Το μέλος δεν διακινδυνεύει την προσωπική του περιουσία πέρα από τη συνεταιριστική μερίδα. Η προστασία αυτή όμως κάμπτεται όταν πρόκειται για οφειλές προς το Δημόσιο.
Ειδικά για τις υποχρεώσεις προς το Δημόσιο, ο διαχειριστής ή ο πρόεδρος της διοικούσας επιτροπής ευθύνεται αλληλεγγύως και εις ολόκληρον με τον φορέα, με δικαίωμα αναγωγής κατά των λοιπών μελών.
Πρόκειται για την ίδια λογική που διέπει την ευθύνη των διοικούντων για τις οφειλές προς το Δημόσιο σε κάθε νομικό πρόσωπο, δηλαδή για τον φόρο εισοδήματος, τον ΦΠΑ και τα σχετικά πρόστιμα.
Το πρακτικό συμπέρασμα αφορά όποιον αναλαμβάνει τη θέση του προέδρου ή του διαχειριστή. Η περιορισμένη ευθύνη λειτουργεί έναντι ιδιωτών πιστωτών, αλλά όχι έναντι του Δημοσίου. Η ανάληψη της εκτελεστικής θέσης σε μια ΚοινΣΕπ φέρει προσωπικό οικονομικό κίνδυνο, ο οποίος πρέπει να σταθμίζεται πριν την ανάθεση.
ΚοινΣΕπ, ΑΜΚΕ, σωματείο ή ΙΚΕ: ποια μορφή ταιριάζει σε κάθε στόχο;
Η επιλογή κρίνεται σε λίγους καθοριστικούς άξονες, δηλαδή τον σκοπό, τη δυνατότητα διανομής κέρδους, την ευθύνη και την πρόσβαση στη χρηματοδότηση ΚΑΛΟ. Ο πίνακας αντιστοιχίζει κάθε στόχο στη μορφή που τον εξυπηρετεί, ώστε η απόφαση να στηρίζεται σε κριτήρια και όχι σε εντυπώσεις.
| Κριτήριο | ΚοινΣΕπ | ΑΜΚΕ | Σωματείο | ΙΚΕ |
|---|---|---|---|---|
| Σκοπός | Κοινωνικός ή συλλογικός | Μη κερδοσκοπικός | Μη κερδοσκοπικός | Κερδοσκοπικός |
| Ελάχιστα πρόσωπα | 5 | 2 | 20 | 1 |
| Διανομή κέρδους στα μέλη | Όχι στα μη εργαζόμενα, δεσμευμένη στα εργαζόμενα | Όχι | Όχι | Ναι, ελεύθερη |
| Ευθύνη μελών ή εταίρων | Περιορισμένη στη μερίδα | Προσωπική και εις ολόκληρον | Καμία προσωπική | Περιορισμένη |
| Ευθύνη διοικούντων για Δημόσιο | Ναι | Ναι | Ναι | Ναι |
| Διακυβέρνηση | Δημοκρατική, ένα μέλος μία ψήφος | Εταιρική, διαχειριστής | Σωματειακή | Ευέλικτη, έλεγχος ιδρυτή |
| Πρόσβαση σε χρηματοδότηση ΚΑΛΟ | Ναι, εκ του νόμου | Υπό προϋποθέσεις | Περιορισμένη | Όχι |
| Νομική βάση | Ν. 4430/2016 | Άρθρα 741 επ. ΑΚ | Άρθρα 78 επ. ΑΚ | Ν. 4072/2012 |
Ο στόχος οδηγεί τη μορφή. Όταν ζητούνται κέρδος και έλεγχος, η απάντηση είναι η ΙΚΕ.
Όταν ζητείται καθαρά μη κερδοσκοπική δράση, η επιλογή είναι μια ΑΜΚΕ ή ένα σωματείο, με κρίσιμη διαφορά την ευθύνη, καθώς οι εταίροι της ΑΜΚΕ ευθύνονται προσωπικά ενώ τα μέλη σωματείου και ΚοινΣΕπ όχι.
Όταν συνυπάρχουν συλλογικός σκοπός, απασχόληση και ανάγκη χρηματοδότησης ΚΑΛΟ, η ΚοινΣΕπ είναι η μορφή που τα ενσωματώνει. Η ειδικότερη αντιπαράθεση ΑΜΚΕ και κεφαλαιουχικής εταιρείας αναλύεται στο αντίστοιχο άρθρο για την ΑΜΚΕ.
Πώς συστήνεται και πώς λειτουργεί μια ΚοινΣΕπ;
Κατά το άρθρο 15, για μια ΚοινΣΕπ Συλλογικής και Κοινωνικής Ωφέλειας απαιτούνται τουλάχιστον πέντε ιδρυτικά πρόσωπα και εγγραφή στο Γενικό Μητρώο Φορέων ΚΑΛΟ, με την οποία η επιχείρηση αποκτά νομική προσωπικότητα και εμπορική ιδιότητα. Η συνεταιριστική μερίδα δεν μπορεί να είναι κατώτερη των εκατό ευρώ.
Η λειτουργία ακολουθεί συνεταιριστική λογική με συγκεκριμένους περιορισμούς που έχουν σημασία για την απόφαση. Εκτελεστικό όργανο είναι η άμισθη διοικούσα επιτροπή, ενώ αν τα μέλη είναι μόλις πέντε μπορεί να οριστεί διαχειριστής αντί επιτροπής. Η γενική συνέλευση συγκαλείται υποχρεωτικά τουλάχιστον μία φορά τον χρόνο και πάντα πριν την υποβολή της ετήσιας φορολογικής δήλωσης.
Δύο κανόνες οριοθετούν την απασχόληση:
- Οι εργαζόμενοι μη μέλη δεν επιτρέπεται να υπερβαίνουν το 40% του συνόλου των εργαζομένων.
- Οι υπηρεσίες που προσφέρουν μέλη χωρίς εργασιακή σχέση θεωρούνται μη αμειβόμενη σύμβαση εντολής κατά τα άρθρα 713 επ. ΑΚ και δεν μπορούν να υπερβαίνουν τις δεκαέξι ώρες εβδομαδιαίως.
Οι περιορισμοί αυτοί αποκλείουν τη λειτουργία της ΚοινΣΕπ ως σχήματος απλής παροχής υπηρεσιών από τους ιδρυτές.
Ποια οικονομικά και χρηματοδοτικά κίνητρα έχει μια ΚοινΣΕπ;
Το βασικό αντιστάθμισμα των περιορισμών είναι η πρόσβαση στα εργαλεία της Κοινωνικής και Αλληλέγγυας Οικονομίας. Η εγγραφή στο Μητρώο ανοίγει προσκλήσεις χρηματοδότησης μέσω ΕΣΠΑ και ΚΑΛΟ, δυνατότητα προγραμματικών συμβάσεων με φορείς του Δημοσίου και πρόσβαση σε στοχευμένα κίνητρα, τα οποία ο νόμος προβλέπει στο άρθρο 34.
Στο τρέχον πλαίσιο προγραμματισμού λειτουργούν περιφερειακές προσκλήσεις για νέες και υφιστάμενες κοινωνικές επιχειρήσεις, με ποσά και προθεσμίες που μεταβάλλονται ανά περιφέρεια και ανά περίοδο.
Πέρα από την άμεση επιχορήγηση, η ένταξη στο οικοσύστημα ΚΑΛΟ διευκολύνει συνεργασίες με δήμους και φορείς κοινωνικής πολιτικής, οι οποίες αποτελούν σταθερή πηγή εσόδων για πολλές ΚοινΣΕπ.
Τα ειδικά φορολογικά κίνητρα απαιτούν προσοχή. Η ΚοινΣΕπ φορολογείται ως νομικό πρόσωπο για το εισόδημά της κατά τον Ν. 4172/2013, ενώ οι διαφημιζόμενες φοροαπαλλαγές είναι στενότερες και υπό όρους σε σχέση με την εικόνα που καλλιεργείται. Η ακριβής φορολογική μεταχείριση, καθώς και τυχόν απαλλαγές από τέλη, επαληθεύονται κατά περίπτωση με λογιστή και όχι με βάση γενικές διατυπώσεις.
Μπορεί μια ΚοινΣΕπ να μετατραπεί σε ΙΚΕ ή ΑΕ;
Το θεσμικό πλαίσιο της ΚοινΣΕπ δεν προβλέπει μετατροπή σε κεφαλαιουχική εταιρεία. Όταν ένα εγχείρημα ξεπεράσει τη μορφή και θελήσει να διανείμει κέρδος στους ιδιοκτήτες, η έξοδος περνά υποχρεωτικά από λύση και εκκαθάριση κατά το άρθρο 22, με το τυχόν αδιάθετο ενεργητικό να περιέρχεται στο Ταμείο Κοινωνικής Οικονομίας.
Η συνέπεια είναι ένα ουσιαστικό κλείδωμα κεφαλαίου. Τα αποθεματικά και το πλεόνασμα που συσσωρεύθηκαν στη διάρκεια λειτουργίας δεν επιστρέφουν στους ιδρυτές κατά την έξοδο. Η μετάβαση σε κερδοσκοπική δραστηριότητα προϋποθέτει νέα σύσταση εταιρείας από την αρχή, χωρίς μεταφορά της συσσωρευμένης αξίας του φορέα.
Σε υποθέσεις εγχειρημάτων που ξεπέρασαν τη μορφή, η απουσία πρόβλεψης μετατροπής αποδεικνύεται το πιο δαπανηρό σημείο. Για τον λόγο αυτό, το ενδεχόμενο εξόδου σχεδιάζεται από την ίδρυση. Όποιος εκτιμά ότι το εγχείρημα ενδέχεται να εξελιχθεί σε κερδοσκοπική επιχείρηση, οφείλει να σταθμίσει το κλείδωμα αυτό πριν επιλέξει τη ΚοινΣΕπ αντί μιας κεφαλαιουχικής μορφής.
Συχνές Ερωτήσεις
Πόσα άτομα χρειάζονται για να ιδρυθεί μια ΚοινΣΕπ;
Για ΚοινΣΕπ Συλλογικής και Κοινωνικής Ωφέλειας απαιτούνται τουλάχιστον πέντε πρόσωπα, φυσικά ή νομικά, που υπογράφουν το καταστατικό κατά το άρθρο 15 του Ν. 4430/2016. Η συμμετοχή νομικών προσώπων δεν μπορεί να υπερβαίνει το ένα τρίτο του συνόλου των μελών.
Μπορεί ένα μέλος ΚοινΣΕπ να λαμβάνει μισθό ή μερίδιο κερδών;
Ένα μέλος μπορεί να λαμβάνει μισθό μόνο ως εργαζόμενο με σχέση εξαρτημένης εργασίας, με πλήρη εργατικά και ασφαλιστικά δικαιώματα. Ως προς τα κέρδη, μόνο τα εργαζόμενα μέλη μετέχουν στη διανομή και μάλιστα δεσμευμένα κατά το άρθρο 21. Η απλή ιδιότητα του μέλους δεν δίνει δικαίωμα στα κέρδη.
Φορολογείται η ΚοινΣΕπ;
Ναι. Η ΚοινΣΕπ είναι νομικό πρόσωπο και υπόκειται σε φόρο εισοδήματος νομικών προσώπων κατά τον Ν. 4172/2013, όπως και οι λοιπές επιχειρήσεις. Τυχόν ειδικά κίνητρα ή απαλλαγές εξετάζονται κατά περίπτωση με λογιστή και δεν πρέπει να θεωρούνται γενική φοροαπαλλαγή.
ΚοινΣΕπ ή ΑΜΚΕ, ποια μορφή να επιλέξω;
Η επιλογή εξαρτάται από τον στόχο. Η ΚοινΣΕπ ταιριάζει σε συλλογικό εγχείρημα με έμφαση στην απασχόληση και ανάγκη χρηματοδότησης ΚΑΛΟ. Η ΑΜΚΕ ταιριάζει σε απλούστερη μη κερδοσκοπική δράση. Κρίσιμη διαφορά είναι η ευθύνη, καθώς οι εταίροι της ΑΜΚΕ ευθύνονται προσωπικά, ενώ τα μέλη ΚοινΣΕπ όχι.
Ευθύνονται τα μέλη με την προσωπική τους περιουσία;
Όχι για τα εταιρικά χρέη, καθώς η ευθύνη περιορίζεται στη συνεταιριστική μερίδα. Εξαίρεση αποτελούν οι οφειλές προς το Δημόσιο, για τις οποίες ο διαχειριστής ή ο πρόεδρος ευθύνεται αλληλεγγύως και εις ολόκληρον κατά το άρθρο 16, διατηρώντας δικαίωμα αναγωγής κατά των λοιπών μελών.
Πρακτικές Επισημάνσεις
Κριτήριο διανομής πρώτα: η απόφαση για ΚοινΣΕπ κρίνεται πρωτίστως στο ερώτημα αν οι ιδρυτές χρειάζονται διανομή κέρδους. Θετική απάντηση σημαίνει ότι η ΚοινΣΕπ είναι εξ αρχής ακατάλληλη.
Ο ρόλος του προέδρου φέρει προσωπικό κίνδυνο: η θέση του προέδρου ή του διαχειριστή συνεπάγεται αλληλέγγυα ευθύνη για οφειλές προς το Δημόσιο, στοιχείο που πρέπει να σταθμίζεται πριν την ανάθεση.
Καταστατικό ΚΑΛΟ, όχι γενικό: το καταστατικό οφείλει να εξειδικεύει τις προϋποθέσεις του νόμου, τους σκοπούς και τους περιορισμούς διανομής, αλλιώς η εγγραφή στο Μητρώο δυσχεραίνεται.
Έξοδος χωρίς επιστροφή κεφαλαίου: το ενδεχόμενο εξόδου σχεδιάζεται από την ίδρυση, καθώς το αδιάθετο ενεργητικό δεν επιστρέφει στους ιδρυτές αλλά περιέρχεται στο Ταμείο Κοινωνικής Οικονομίας.
Φορολογικά κίνητρα με επιβεβαίωση: τα ειδικά φορολογικά κίνητρα επαληθεύονται κατά περίπτωση με λογιστή και δεν αποτελούν αυτόματη γενική φοροαπαλλαγή.
Το Δικηγορικό μας Γραφείο, για περισσότερα από 20 χρόνια εξειδικεύεται στο Εταιρικό και Εμπορικό Δίκαιο. Επικοινωνήστε μαζί μας για σας καθοδηγήσουμε και να σας συμβουλεύσουμε σε κάθε θέμα σχετικά με τις Κοιν.Σ.Επ.