Ρόλος και Ευθύνες της Εποχής
Με τον όρο “εμπορικολόγος” δεν εννοούμε μόνον τον δικηγόρο του Εμπορικού Δικαίου. Ο όρος είναι πολύ ευρύτερος, από την άποψη των προσώπων, καθώς περιλαμβάνει τόσο τους νομικούς που ασχολούνται με την θεωρητική επεξεργασία του Εμπορικού Δικαίου (καθηγητές, διδάκτορες, νομομαθείς κλπ) όσο και αυτούς που καταπιάνονται με την πρακτική εφαρμογή του (πχ δικαστές ή δικηγόρους).
Από την άποψη των αντικειμένων απασχόλησης, εξάλλου, ο εμπορικολόγος διαφοροποιείται και από τον εταιρικό δικηγόρο, αφού ο τελευταίος είναι εκ των πραγματων αναγκασμένος να ασχοληθεί με ένα ευρύ φάσμα ζητημάτων που εκκινούν από το Δημόσιο Δίκαιο (πχ φορολογικό), διατρέχουν το Εμπορικό και το Αστικό Δίκαιο (πχ ενοχικό, εργατικό) και αγγίζουν μέχρι και πτυχές του Ποινικού Δικαίου (μη καταβολή εισφορών, ακάλυπτες επιταγές, χρεοκοπίες, εικονικά τιμολόγια κλπ).
Η σύγχρονη τάση, ωστόσο, για εισδοχή του Εμπορικού Δικαίου σε κάθε πτυχή της ζωής μας, έχει φέρει κατά τη γνώμη μας τον ρόλο του εμπορικολόγου στο προσκήνιο.
Τί συνέβη;
Και μόνο το γεγονός ότι ανοίγουμε κάθε πρωί το κινητό ή τον υπολογιστή μας και “σερφάρουμε” (sic) στο διαδικτυο, σε ενημερωτικές σελίδες και κοινωνικά δίκτυα, συνάπτοντας εμπορικές συμβάσεις με κάθε μια εξ’ αυτών, είναι μόνο μια πλευρά του θέματος.
Άλλη πλευρά είναι οι νέες μορφές εμπορικών συμβάσεων που οι εφαρμογές (“apps”) και οι δυνατότητες του κινητού μας έχουν φέρει στη καθημερινότητά του καθενός μας έχοντας αλλάξει ακόμα και το πως μετακινούμαστε, διασκεδάζουμε, ταξιδεύουμε, κλείνουμε ένα δωμάτιο για τις διακοπές μας ή αγοράζουμε προϊόντα.
Λίγα χρόνια πριν, ο καταναλωτής επισκέπτονταν ένα κατάστημα, δοκίμαζε το προϊόν και, εαν επιθυμούσε, το αγόραζε με όρους σαφείς και ξεκάθαρους, πολλοί εκ των οποίων συμφωνούνταν εκείνη την στιγμή. Έτσι είχαμε μια εμπορική σύμβαση.
Σήμερα ολοένα και περισσότεροι αγοράζουμε από e-shops και επαγγελματικές ιστοσελίδες. Οι περισσότερες από αυτές βρίσκονται σε άλλη πόλη, χώρα ή ακόμα και ήπειρο. Πολλές φορές δεν υπάρχει καν φυσικό κατάστημα και, εαν υπάρχει, το προϊόν δεν περνάει ποτέ από εκεί αλλά έρχεται απευθείας από τις αποθήκες (πάλι σε διαφορετικό τόπο, που ανήκουν συνήθως σε άλλη εταιρεία logistics) στην πόρτα μας, μέσω εταιρειών ταχυμεταφορών. Πληρώνουμε με κάρτα, αφού προηγουμένως έχουμε δημιουργήσει τραπεζικό λογαριασμό, συχνότατα δε σε ψηφιακές τράπεζες.
Είναι πραγματικά εντυπωσιακό πόσες δεκάδες εμπορικές συμβάσεις συνάπτουμε καθημερινά, από όλο το φάσμα του εμπορικού δικαίου, με κάθε ένα “κλικ” που κάνουμε.
Οι εμπορικολόγοι σήμερα, λοιπόν, έχουν να ασχοληθούν, να μελετήσουν και να ρυθμίσουν, μια εντελώς διαφορετική πραγματικότητα και μια σειρά εντελώς πρωτόγνωρων βιωτικών συμβάντων, τα οποία λίγα χρόνια πριν δεν θα μπορούσαμε καν να τα σκεφτούμε.
Και αυτή η αλλαγή υπήρξε τόσο ραγδαία, ώστε όλοι όσοι ασχολούμαστε με το Εμπορικό Δίκαιο, είτε Εμπορικολόγοι είτε Δικηγόροι Εταιρειών, βρισκόμαστε προ σημαντικών προκλήσεων. Η δυσκολία δεν αφορά φυσικά στο να παρακολουθήσουμε τις εξελίξεις, αυτό είναι το εύκολο. Η δυσκολία έγκειται στο να τις ταξινομήσουμε να τις οριοθετήσουμε και να τις ρυθμίσουμε. Η εξέλιξη, δε, της Τεχνητής Νοημοσύνης προδιαγράφει ότι το μέλλον θα είναι ακόμα πιο σαρωτικό τόσο σε έκταση όσο και σε ένταση.
Χαρακτηριστικά Εμπορικού Δικαίου
Η βασική ιδιαιτερότητα του εμπορικού δικαίου είναι ότι ο κάθε τομέας εμπορική, οικονομικής ή επιχειρηματικής δραστηριότητας έχει ένα πολύ συγκεκριμένο πλαίσιο κανόνων δικαίου που αρμόζει στις εξειδικευμένες δικές του ανάγκες. Για το λόγο αυτό υπάρχει, λόγου χάρη, Τραπεζικό Δίκαιο, Ναυτικό Δίκαιο, Ασφαλιστικό, Πτωχευτικό, Βιομηχανική Ιδιοκτησία, Δίκαιο Καταναλωτή κοκ. Αυτό οδήγησε σε μια πρωτοφανή πολυνομία, αλληλοεπικάλυψη νομικών διατάξεων και εν τέλει σε μια παντελή απουσία ταξινόμησης και δομής.
Ένα ακόμα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του εμπορικού δίκαιου είναι ότι αυτό διαφοροποιείται από όλους τους άλλους κλάδους του δικαίου καθώς συνδέεται στενά και άρρηκτα με την οικονομική, εμπορική και επιχειρηματική δραστηριότητα. Κατά συνέπεια, οι εξελίξεις στους τομείς αυτούς πρέπει να συνοδεύονται και από την ανάλογη μετεξέλιξη του Δικαίου για να μπορεί να ανταποκριθεί στον ρυθμιστικό του ρόλο. Η μετεξέλιξη αυτή είναι η μεγάλη πρόκληση των εμπορικολόγων σήμερα.
Η κατάσταση σήμερα
Αν σκεφτούμε ότι ο νόμος για το δίκαιο και την λειτουργία των Ανωνύμων Εταιρειών ψηφίστηκε το 1920 (2190/20) και αναμορφωθηκε 98 χρόνια αργότερα (4548/18), είναι σίγουρο ότι η προσαρμογή του εμπορικού μας δικαίου υπολείπεται κατά πολύ από τις εξελίξεις και από τις ανάγκες.
Ας συνυπολογίσουμε, επίσης, ότι το κύριο νομοθέτημα περί εμπορικού δικαίου ακόμα και σήμερα είναι το Βασιλικό Διάταγμα του 1835! Δηλαδή, Εμπορικός Νόμος ο οποίος εκδόθηκε πριν από σχεδόν δύο αιώνες, μας δίνει ακόμα και σήμερα τους βασικούς ορισμούς του Εμπορικού Δικαίου όπως πχ τον ορισμό του εμπόρου και των εμπορικών βιβλίων.
Δεν αμφισβητείται ότι ο Εμπορικός Νόμος τότε, όπως και ο Νομος για τις ΑΕ το 1920, συντάχθηκαν από εξέχοντες εμπορικολόγους της εποχής, οι οποίοι ήταν γνώστες όλων των δικαιϊκών εξελίξεων του καιρού τους στην Ευρώπη. Πολλές από τις διατάξεις του Εμπορικού Νόμου, εξάλλου, τις έχουμε δανειστεί από τον αντίστοιχο Γαλλικό (ο οποίος μάλιστα ήταν και πρωτοποριακός για την εποχή του αφού μετεξέλιξε το Εμπορικό Δίκαιο από “δίκαιο του εμπόρου” σε “δίκαιο του εμπορίου”).
Επομένως, παρότι τα νομοθετήματα αυτά ενδεχομένως κάλυπταν τις ανάγκες της έννομης τάξης της χώρας μας ακόμα και μέχρι πριν λίγες δεκαετίες, πλέον είναι εμφανέστατα παρωχημένα.
Ακόμη περισσότερο, μια σειρά από νόμοι οι οποίοι χαρακτηρίζονται ως ”σύγχρονοι”, όπως οι νόμοι για την Πνευματική Ιδιοκτησία, την Προστασία του Καταναλωτή ή των προσωπικών δεδομένων θεωρούνται ήδη πεπερασμένοι από την εξέλιξη της τεχνολογίας και του εμπορίου.
Σήμερα, τόσο τα αρμόδια όργανα της Ευρωπαϊκής Ένωσης όσο και το Δικαστήριό της με την νομολογία του καταβάλλουν προσπάθειες να παρακολουθήσουν τις εξελίξεις και, στο μέτρο του δυνατού, να τις ρυθμίσουν και να τις διαμορφώσουν. Στη χώρα μας όμως η αντίστοιχη προσπάθεια θα πρέπει να είναι πολλαπλάσια, δεδομένων των χρόνιων δυσλειτουργιών και καθυστερήσεων σε αυτόν τον τομέα.
Τι πρέπει να γίνει;
Πρώτη και κύρια προτεραιότητα, κατά τη γνώμη μας, πρέπει είναι η δραστική και σαρωτική νομοθετική μεταρρύθμιση των κανόνων του Εμπορικού Δικαίου, μέσω μιας νομοτεχνικά άρτιας κωδικοποίησης της εμπορικής νομοθεσίας.
Κωδικοποίηση η οποία, όμως, δεν θα αποτελέσει απλά ένα συνοθύλευμα υφιστάμενων διατάξεων, αλλά που:
- Θα εντάξει σε ένα και μόνο ενιαίο νομοθέτημα όλες τις διάσπαρτες διατάξεις του εμπορικού δικαίου, ανεξαρτήτως μορφής (τυπικούς νόμους, ΠΔ, ΒΔ κοκ).
- Θα επικαιροποιήσει την υφιστάμενη νομοθεσία, λαμβάνοντας υπόψη την πολυπλοκότητα, την διασυνοριακότητα και τις λοιπές ιδιαιτερότητες των εμπορικών πράξεων της εποχής μας, όπως περιγράφηκαν παραπάνω,
- Θα καταργήσει όλες παρωχημένες διατάξεις (πχ “Πας έμπορος…χρεωστεί να θέτη εις φάκελλον τας οποίας λαμβάνει επιστολάς και ν’ αντιγράφη εις βιβλίον όσας αποστέλλει” – Άρθρο 8 Εμπορικού Νόμου, όπως ισχύει μέχρι σήμερα),
- Θα περιορίσει δραστικά την εμπορική νομοθεσία, καθιστώντας αυτή ευσύνοπτη και λειτουργική. Θα πρέπει να προβλεφθεί ρητά πως ό,τι δεν θα περιλαμβάνεται στον Νέο Εμπορικο Νόμο δεν ισχύει,
- Θα ξεκαθαρίσει τις αρμοδιότητες επί εμπορικών θεμάτων όλων των Διοικητικών Οργάνων, σύμφωνα με την τρέχουσα ιεραρχική δομή της Κεντρικής και Αποκεντρωμένης Διοίκησης,
- Θα διατυπώνεται σε γλώσσα απλή, κατανοητή, εύληπτη και προσιτή. Είναι απαραίτητη μια μεταρρύθμιση στα πρότυπα του κινήματος Plain English Movement στο Η.Β. στα τέλη της δεκαετίας του 1970.
Κατά το πρόσφατο παρελθόν έγιναν σημαντικές προσπάθειες κωδικοποίησης της Νομοθεσίας από επιτροπές στις οποίες συμμετείχαν αξιολογότατοι επιστήμονες Εμπορικολόγοι, πλην όμως οι προσπάθειες αυτές, για λόγους που δεν είναι το παρόντος, ποτέ δεν τελεσφόρησαν.
Αναμφισβήτητα, η κωδικοποίηση του εμπορικού δικαίου με τη δημιουργία ενός και μόνο ενιαίου Εμπορικού Κώδικα είναι ένα έργο που δεν είναι υλοποιήσιμο άμεσα, είναι έργο με μεσοπρόθεσμο ορίζοντα ακόμη και εαν ξεκινούσαν οι εργασίες μιας επιτροπής Εμπορικολόγων σήμερα.
Μέχρι τότε λοιπόν, καθήκον του εμπορικολόγου είναι να διευκολύνει με το έργο του την επιχειρηματικη δραστηριοτητα και το εμπόριο ως σύνολο. Προτείνοντας και χρησιμοποιώντας εργαλεία τα οποία είναι ικανά να παρακάμπτουν παρωχημένες διατάξεις και τα οποία μπορούν να καλύπτουν τις σύγχρονες βιοτικές σχέσεις.
Τα βασικότερα εξ’ αυτών είναι:
- Το Ενωσιακό Δίκαιο, με ιδιαίτερη έμφαση στους κανόνες για την ενοποίηση της ευρωπαϊκής εμπορικής νομοθεσίας,
- Οι Αποφάσεις του Δικαστηρίου της Ε.Ε, οι οποίες ερμηνεύουν και εξειδικεύουν το ενωσιακό δίκαιο,
- Οι διεθνείς συμβάσεις, με έμφαση στο έργο των UNCITRAL και Π.Ο.Ε.
Ευθύνη, επομένως, του Εμπορικολόγου σήμερα, είναι να συμβάλλει στην προσπάθεια να ανταποκριθεί το Δίκαιο στις απαιτήσεις, όχι μόνον της εποχής, αλλά και των εμπόρων και επιχειρηματιών. Οι τελευταίοι, εξάλλου, ως οι εν τοις πράγμασι δημιουργοί των εμπορικών σχέσεων, είναι οι πρώτοι που πλήττονται από την υπάρχουσα νομική πραγματικότητα.
Το Δικηγορικό μας Γραφείο, για περισσότερα από 15 χρόνια εξειδικεύεται στο Εταιρικό και Εμπορικό Δίκαιο. Επικοινωνήστε μαζί μας για σας καθοδηγήσουμε και να σας συμβουλεύσουμε σε κάθε θέμα που αφορά την εταιρεία ή επιχείρησή σας.