Πώς προστατεύεται ο πωλητής όταν ο αγοραστής δεν πληρώνει;
- Η παρακράτηση κυριότητας (ΑΚ 532) κρατά τον πωλητή κύριο του κινητού μέχρι την πλήρη εξόφληση και του δίνει ισχυρή εξασφάλιση έναντι του αγοραστή.
- Σε μη πληρωμή, ο πωλητής επιλέγει ανάμεσα σε τρία διαζευκτικά δικαιώματα: απαίτηση τιμήματος, υπαναχώρηση με διεκδίκηση του πράγματος, ή αξιώσεις από τις γενικές διατάξεις της υπερημερίας.
- Η έκδοση διαταγής πληρωμής για το τίμημα συγκεντρώνει την ενοχή σε αυτό και αποκλείει τη μεταγενέστερη υπαναχώρηση (ΑΚ 306 και 307).
- Αν ο αγοραστής πτωχεύσει, το άρθρο 110 του Πτωχευτικού Κώδικα εξασφαλίζει στον πωλητή τον αποχωρισμό του πράγματος από την πτωχευτική περιουσία.
- Η εκχώρηση της απαίτησης σε τράπεζα μεταβιβάζει την απαίτηση, όχι αυτομάτως την κυριότητα και το δικαίωμα υπαναχώρησης.
Πώς λειτουργεί η παρακράτηση κυριότητας ως εξασφάλιση της πληρωμής;
Η παρακράτηση κυριότητας είναι ο όρος με τον οποίο, σε πώληση κινητού επί πιστώσει, ο πωλητής διατηρεί την κυριότητα του πράγματος ωσότου εξοφληθεί ολόκληρο το τίμημα (ΑΚ 532).
Λειτουργεί ως αναβλητική αίρεση, δηλαδή ως όρος που αναβάλλει τη μεταβίβαση, καθώς η κυριότητα περνά στον αγοραστή μόλις πληρωθεί το τίμημα, ενώ ως τότε ο πωλητής παραμένει κύριος και νομέας.
Η ρήτρα αυτή δίνει στον προμηθευτή που πωλεί με πίστωση, μια εξασφάλιση που δεν εξαρτάται από τη φερεγγυότητα του αγοραστή. Ο αγοραστής αποκτά την κατοχή και τη χρήση του πράγματος, καθώς και δικαίωμα προσδοκίας (την προσδοκία να γίνει κύριος με την αποπληρωμή), μπορεί όμως να μεταβιβάσει μόνο αυτό το δικαίωμα προσδοκίας, όχι την κυριότητα που δεν έχει ακόμη.
Σε σχέση με άλλους τρόπους εξασφάλισης, η παρακράτηση κυριότητας έχει το πλεονέκτημα ότι ο πωλητής δεν χρειάζεται να συστήσει χωριστό εμπράγματο βάρος. Η σύγκριση με τις λοιπές μορφές εξασφάλισης εμπορικών απαιτήσεων καθορίζει την επιλογή κατά περίπτωση.
Για παράδειγμα, όταν η κτήση του πράγματος χρηματοδοτείται, η χρηματοδοτική μίσθωση ή η καταπιστευματική μεταβίβαση (μεταβίβαση κυριότητας με σκοπό εξασφάλιση και όχι οριστική) μπορεί να εξυπηρετεί καλύτερα, ενώ για την απλή πώληση εξοπλισμού ή οχημάτων με τμηματική εξόφληση η παρακράτηση κυριότητας παραμένει ο απλούστερος μηχανισμός.
Τι δικαιώματα έχει ο πωλητής αν ο αγοραστής δεν πληρώσει το τίμημα;
Σε υπερημερία του αγοραστή, ο πωλητής που παραμένει κύριος και νομέας του κινητού έχει διαζευκτικά τρία δικαιώματα:
- να απαιτήσει το τίμημα,
- να υπαναχωρήσει από τη σύμβαση και να ασκήσει τα δικαιώματά του από την κυριότητα, ιδίως διεκδικητική αγωγή, ή
- να ασκήσει τις αξιώσεις των γενικών διατάξεων για την υπερημερία οφειλέτη σε αμφοτεροβαρή σύμβαση.
Η επιλογή του ενός επηρεάζει τα υπόλοιπα.
| Επιλογή πωλητή | Τυπική ενέργεια | Συνέπεια στην κυριότητα |
|---|---|---|
| Απαίτηση του τιμήματος | Αγωγή ή διαταγή πληρωμής για το οφειλόμενο τίμημα | Η είσπραξη μεταβιβάζει την κυριότητα στον αγοραστή. Αποκλείεται πλέον η υπαναχώρηση. |
| Υπαναχώρηση και διεκδίκηση | Δήλωση υπαναχώρησης και διεκδικητική αγωγή για το πράγμα | Καταλύεται η πώληση. Ο αγοραστής δεν μπορεί να αρνηθεί την απόδοση με την ένσταση του ΑΚ 1095. |
| Γενικές διατάξεις υπερημερίας | Υπαναχώρηση και αγωγή απόδοσης κατά τις διατάξεις του αδικαιολόγητου πλουτισμού, ή αξίωση αποζημίωσης | Αποκατάσταση της ζημίας από τη μη εκπλήρωση. |
Η δήλωση υπαναχώρησης είναι άτυπη (ΑΚ 390) και αποτελεί μονομερή διαπλαστική δικαιοπραξία, δηλαδή πράξη που μεταβάλλει μόνη της την έννομη σχέση. Μπορεί να γίνει και σιωπηρά, με ενέργειες που δηλώνουν αναμφισβήτητα τον σκοπό, όπως η δικαστική επιδίωξη της ανάκτησης της κατοχής του κινητού.
Στην πράξη, η εξασφάλιση ενισχύεται με συμβατικές προβλέψεις. Σε εμπορική πώληση τράκτορα και ψυκτικού θαλάμου με παρακράτηση της κυριότητας και της νομής που έφθασε στον Άρειο Πάγο (ΑΠ 1226/2024), τα μέρη είχαν συμφωνήσει ότι σε καθυστέρηση έστω μίας δόσης ο πωλητής μπορούσε, με ασφαλιστικά μέτρα, να αφαιρέσει την κατοχή και χρήση των οχημάτων, με τις ως τότε οφειλόμενες δόσεις να παρακρατούνται ως αποζημίωση για τη στέρηση χρήσης και τη μείωση της αξίας τους. Η ακριβής διατύπωση τέτοιων ρητρών καθορίζει το εύρος της προστασίας και χρειάζεται ad hoc σύνταξη ανά συναλλαγή.
Γιατί η έκδοση διαταγής πληρωμής αποκλείει την ανάκτηση του πράγματος;
Τα τρία δικαιώματα του πωλητή συρρέουν διαζευκτικά και η επιλογή ενός, αφότου η δήλωση περιέλθει στον αγοραστή, δεν ανακαλείται μονομερώς και αποκλείει την άσκηση του άλλου (ΑΚ 306 και 307). Η ενοχή απλοποιείται, με την έννοια ότι περιορίζεται αποκλειστικά στην παροχή που επιλέχθηκε. Η έκδοση και κοινοποίηση διαταγής πληρωμής για το υπόλοιπο τίμημα ερμηνεύεται ως επιλογή της απαίτησης του τιμήματος.
Πρακτικά, μόλις ο πωλητής κινηθεί για την είσπραξη του τιμήματος, χάνει το δικαίωμα να υπαναχωρήσει και να ανακτήσει το πράγμα. Αν παρά ταύτα δηλώσει υπαναχώρηση, η δήλωση δεν παράγει έννομο αποτέλεσμα. Το ίδιο ισχύει αν εισπράξει χωρίς επιφύλαξη έστω και μέρος του τιμήματος μετά την υπερημερία, καθώς θεωρείται ότι παραιτήθηκε σιωπηρά από την κυριότητα και ο αγοραστής γίνεται κύριος.
Η επιλογή είναι, επομένως, στρατηγική απόφαση με μη αναστρέψιμες συνέπειες. Όταν το πράγμα διατηρεί αξία και ο πωλητής το θέλει πίσω, η πρόωρη έκδοση διαταγής πληρωμής μπορεί να εξαλείψει τη δυνατότητα ανάκτησης.
Όταν, αντίθετα, ο αγοραστής είναι φερέγγυος και το πράγμα έχει υποτιμηθεί, η απαίτηση του τιμήματος είναι προτιμότερη. Η σωστή απόφαση διαφοροποιείται κατά περίπτωση, ανάλογα με την αξία του πράγματος, τη φερεγγυότητα του αγοραστή και το ύψος του ανεξόφλητου τιμήματος.
Διαπράττει υπεξαίρεση ο αγοραστής που δεν αποδίδει το πράγμα;
Η μη απόδοση του πράγματος δεν συνιστά αυτομάτως υπεξαίρεση (ΠΚ 375). Το αν στοιχειοθετείται το αδίκημα εξαρτάται από την επιλογή του πωλητή. Όσο ο πωλητής εμμένει στην πώληση και απαιτεί το τίμημα, η σύμβαση παραμένει ενεργή και ο αγοραστής, αρνούμενος απλώς να πληρώσει, δεν ιδιοποιείται παράνομα ξένο πράγμα. Υπεξαίρεση μπορεί να υπάρξει μόνο όταν ο πωλητής έχει υπαναχωρήσει και ο αγοραστής ιδιοποιείται έκτοτε το πράγμα.
Για τη στοιχειοθέτηση της υπεξαίρεσης απαιτείται ξένο κινητό πράγμα, που βρίσκεται στην κατοχή του δράστη, παράνομη ιδιοποίηση χωρίς δικαίωμα από τον νόμο και δόλος, δηλαδή εκδήλωση της θέλησης να ενσωματωθεί το πράγμα στη δική του περιουσία. Αν ο πωλητής έχει επιλέξει την απαίτηση του τιμήματος, η κυριότητα οδεύει προς τον αγοραστή και η μη απόδοση δεν στοιχειοθετεί υπεξαίρεση.
Κρίσιμο και συχνά παραγνωρισμένο είναι ότι ο χρόνος και η αιτία της μη απόδοσης μεταβάλλουν τη νομική βάση. Στην ίδια περίπτωση όπου ο πωλητής επιλέγει την υπαναχώρηση, η μη απόδοση μετά από νόμιμη όχληση μπορεί να κριθεί υπεξαίρεση, ενώ τα πραγματικά περιστατικά της κάθε υπόθεσης, όπως ο ακριβής χρόνος της ιδιοποίησης, καθορίζουν το αποτέλεσμα.
Τι γίνεται με την παρακράτηση κυριότητας αν ο αγοραστής πτωχεύσει;
Αν ο αγοραστής που παρέλαβε το πράγμα με παρακράτηση κυριότητας κηρυχθεί σε πτώχευση, η παρακράτηση προστατεύει τον πωλητή. Κατά το άρθρο 110 του Πτωχευτικού Κώδικα (Ν. 4738/2020), η κήρυξη της πτώχευσης δεν θίγει τα δικαιώματα του πωλητή που απορρέουν από την επιφύλαξη κυριότητας. Ο πωλητής δικαιούται τον αποχωρισμό του πράγματος από την πτωχευτική περιουσία, χωρίς ανάγκη προηγούμενης υπαναχώρησης, εφόσον ο σύνδικος αρνηθεί την εκπλήρωση της σύμβασης.
Αυτό σημαίνει, για τον προμηθευτή που πωλεί μηχανήματα, οχήματα ή εξοπλισμό σε επιχειρήσεις, ότι το πράγμα δεν ρευστοποιείται προς όφελος της ομάδας των πιστωτών. Επειδή η κυριότητα παρέμεινε στον πωλητή, το πράγμα δεν αποτελεί στοιχείο της πτωχευτικής περιουσίας του αγοραστή, αλλά αποχωρίζεται και επιστρέφει στον πωλητή.
Στην αντίστροφη περίπτωση, όταν πτωχεύει ο πωλητής που είχε πωλήσει με παρακράτηση, η πτώχευση δεν εμποδίζει τον αγοραστή να αποκτήσει την κυριότητα με την αποπληρωμή κατά τα συμφωνηθέντα.
Η πτωχευτική αυτή προστασία αναδεικνύει την αξία της παρακράτησης κυριότητας ως εργαλείου διαχείρισης πιστωτικού κινδύνου σε συναλλαγές B2B, όπου ο κίνδυνος αφερεγγυότητας του αντισυμβαλλομένου είναι υπαρκτός. Σε σχέση με μια απλή ενοχική απαίτηση που θα αναγγελλόταν στην πτώχευση, η εμπράγματη θέση του πωλητή είναι ουσιωδώς ισχυρότερη.
Μεταβιβάζεται η εξασφάλιση αν ο πωλητής εκχωρήσει την απαίτηση;
Η εκχώρηση της απαίτησης του τιμήματος σε τράπεζα ή σε εταιρεία πρακτορείας επιχειρηματικών απαιτήσεων (factoring) μεταβιβάζει στον εκδοχέα, δηλαδή σε αυτόν που αποκτά την απαίτηση, την ίδια την απαίτηση (ΑΚ 455 επ.), όχι όμως αυτομάτως την υπό αίρεση κυριότητα και το δικαίωμα υπαναχώρησης. Αυτά δεν είναι παρεπόμενα της απαίτησης ώστε να την ακολουθούν. Η μεταβίβασή τους προϋποθέτει είτε μεταβίβαση της όλης έννομης σχέσης είτε ρητή σχετική πρόβλεψη.
Η διάκριση έχει πρακτική σημασία όταν ο προμηθευτής χρηματοδοτείται μεταβιβάζοντας τις απαιτήσεις του. Η εκχώρηση της απαίτησης, αν γίνει χωρίς ειδική πρόβλεψη, αφήνει στον εκχωρητή την κυριότητα και το διαπλαστικό δικαίωμα υπαναχώρησης, ενώ η πρακτορεία επιχειρηματικών απαιτήσεων πρέπει να σχεδιάζεται ώστε ο εκδοχέας να αποκτά πράγματι την επιδιωκόμενη εξασφάλιση.
Σε υπόθεση που απασχόλησε τον Άρειο Πάγο (ΑΠ 1161/2025), η πωλήτρια αυτοκινήτου είχε εκχωρήσει σε τράπεζα τα δικαιώματά της από την παρακράτηση της κυριότητας, παραχωρώντας και ενέχυρο επί του πωληθέντος. Μετά τη μη καταβολή των δόσεων του χρηματοδοτικού δανείου, η τράπεζα κατήγγειλε τη σύμβαση, υπαναχώρησε από την πώληση και διεκδίκησε το όχημα, η δε μη απόδοσή του στοιχειοθέτησε υπεξαίρεση.
Η περίπτωση δείχνει ότι, όταν η σύμβαση εκχώρησης μεταβιβάζει ρητά και τα δικαιώματα από την παρακράτηση κυριότητας, ο εκδοχέας μπορεί να ασκήσει το σύνολο των δικαιωμάτων του πωλητή. Η σύνταξη της σύμβασης εκχώρησης είναι, επομένως, καθοριστική για το αν η εξασφάλιση όντως μεταβιβάζεται.
Συχνές Ερωτήσεις
Μπορεί ο πωλητής να πάρει πίσω το πράγμα αν δεν πληρωθεί;
Ναι, εφόσον δεν έχει ήδη επιλέξει την απαίτηση του τιμήματος. Ο πωλητής υπαναχωρεί από τη σύμβαση και ασκεί διεκδικητική αγωγή για το πράγμα. Ο αγοραστής, ως κάτοχος, δεν μπορεί να αρνηθεί την απόδοση με την ένσταση του ΑΚ 1095, εφόσον η πώληση έχει καταλυθεί.
Χάνει ο πωλητής την ανάκτηση αν εκδώσει διαταγή πληρωμής;
Ναι. Η έκδοση και κοινοποίηση διαταγής πληρωμής για το τίμημα θεωρείται επιλογή του δικαιώματος είσπραξης και συγκεντρώνει σε αυτό την ενοχή (ΑΚ 306 και 307). Μεταγενέστερη υπαναχώρηση δεν παράγει έννομο αποτέλεσμα, οπότε ο πωλητής δεν μπορεί πλέον να αξιώσει την απόδοση του πράγματος.
Τι γίνεται με το πράγμα αν ο αγοραστής πτωχεύσει;
Κατά το άρθρο 110 του Πτωχευτικού Κώδικα (Ν. 4738/2020), η πτώχευση του αγοραστή δεν θίγει τα δικαιώματα του πωλητή. Επειδή η κυριότητα δεν είχε μεταβιβαστεί, το πράγμα δεν εντάσσεται στην πτωχευτική περιουσία και ο πωλητής δικαιούται τον αποχωρισμό του, χωρίς προηγούμενη υπαναχώρηση, αν ο σύνδικος αρνηθεί την εκπλήρωση.
Αν εκχωρηθεί η απαίτηση σε τράπεζα, μεταβιβάζεται και η εξασφάλιση;
Όχι αυτομάτως. Η εκχώρηση μεταβιβάζει την απαίτηση του τιμήματος, όχι την υπό αίρεση κυριότητα και το δικαίωμα υπαναχώρησης, που δεν είναι παρεπόμενα της απαίτησης. Για να αποκτήσει ο εκδοχέας πλήρη εξασφάλιση, η σύμβαση πρέπει να προβλέπει ρητά τη μεταβίβαση των δικαιωμάτων από την παρακράτηση κυριότητας.
Χρειάζεται έγγραφο τύπο ο όρος παρακράτησης κυριότητας;
Ο νόμος δεν επιβάλλει τύπο για την υπαναχώρηση, που είναι άτυπη (ΑΚ 390). Ο ίδιος ο όρος της παρακράτησης κυριότητας συμφωνείται έγκυρα και άτυπα, στην πράξη όμως αποτυπώνεται εγγράφως, ώστε να αποδεικνύεται ο χρόνος και το περιεχόμενό του και να μην αμφισβητείται κατά τη μεταγενέστερη διεκδίκηση του πράγματος.
Πρακτικές Επισημάνσεις
Έγγραφη αποτύπωση της ρήτρας: ο όρος παρακράτησης κυριότητας καταγράφεται εγγράφως, με σαφή προσδιορισμό του πράγματος και του ανεξόφλητου τιμήματος, ώστε να θεμελιώνεται με ασφάλεια η μεταγενέστερη διεκδίκηση.
Επιλογή δικαιώματος: η απαίτηση του τιμήματος και η υπαναχώρηση αλληλοαποκλείονται. Η έκδοση διαταγής πληρωμής αποκλείει την ανάκτηση του πράγματος, οπότε η επιλογή σταθμίζεται πριν από κάθε ενέργεια εκτέλεσης.
Διατύπωση της εκχώρησης: όταν η απαίτηση πρόκειται να εκχωρηθεί σε τράπεζα ή σε factoring, η σύμβαση πρέπει να προβλέπει ρητά αν μεταβιβάζονται και τα δικαιώματα από την παρακράτηση κυριότητας, αλλιώς ο εκδοχέας αποκτά μόνο την ενοχική απαίτηση.
Πτωχευτική θέση του πωλητή: σε πωλήσεις εξοπλισμού ή οχημάτων σε επιχειρήσεις, η παρακράτηση κυριότητας εξασφαλίζει, μέσω του άρθρου 110 του Πτωχευτικού Κώδικα, τον αποχωρισμό του πράγματος από την πτωχευτική περιουσία του αγοραστή.
Το Δικηγορικό μας Γραφείο, για περισσότερα από 20 χρόνια εξειδικεύεται στο Εταιρικό και Εμπορικό Δίκαιο. Επικοινωνήστε μαζί μας για σας καθοδηγήσουμε και να σας συμβουλεύσουμε σε κάθε θέμα σχετικά με την πώληση κινητού με παρακράτηση κυριότητας.