Σήμα Φήμης: Η Διευρυμένη Προστασία σε Ανόμοια Προϊόντα

Πότε Ένα Σήμα Θεωρείται Φήμης & Προστατεύεται Χωρίς Σύγχυση;

Σε συντομία:

• Σήμα φήμης είναι το καταχωρισμένο σήμα που έχει αποκτήσει αυξημένη αναγνωρισιμότητα στο κοινό στο οποίο απευθύνεται. Ο νόμος του παρέχει διευρυμένη προστασία (άρθρο 7 παρ. 3 περ. γ Ν. 4679/2020).
• Η κρίσιμη διαφορά από το κοινό σήμα: προστατεύεται ακόμη και έναντι χρήσης σε ανόμοια προϊόντα και χωρίς να χρειάζεται κίνδυνος σύγχυσης του κοινού.
• Προϋποθέσεις προσβολής: συνειρμική διασύνδεση των δύο σημάτων στο μυαλό του κοινού και είτε αθέμιτο όφελος (παρασιτική εκμετάλλευση) είτε βλάβη του διακριτικού χαρακτήρα ή της φήμης.
• Το βάρος απόδειξης της φήμης φέρει ο σηματούχος, με μερίδια αγοράς, διαφημιστικές δαπάνες, διάρκεια και γεωγραφική έκταση χρήσης.
• Νομολογιακή βάση: ΑΠ 1015/2023, ΑΠ 249/2021 και ΔΕΕ C-375/97, C-487/07, C-323/09.

Πότε ένα σήμα θεωρείται «σήμα φήμης»;

Ένα σήμα θεωρείται «σήμα φήμης» όταν είναι γνωστό σε σημαντικό μέρος του κοινού στο οποίο απευθύνεται, χωρίς να απαιτείται κάποιο συγκεκριμένο ποσοστό αναγνωρισιμότητας. Η κρίση είναι σωρευτική και στηρίζεται σε ποσοτικά και ποιοτικά κριτήρια, όχι σε σταθερό μαθηματικό όριο, όπως δέχεται πάγια ο Άρειος Πάγος (ΑΠ 1015/2023) ευθυγραμμιζόμενος με το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΔΕΕ C-375/97, General Motors κατά Yplon).

Το κρίσιμο για τον δικαιούχο είναι ότι η φήμη δεν είναι κατάσταση που διαπιστώνεται αυτόματα από την καταχώριση. Αποτελεί πραγματικό ζήτημα που κρίνεται κατά τον χρόνο της προσβολής και απαιτεί τεκμηρίωση. Τα κριτήρια που συνεκτιμώνται είναι:

• το μερίδιο αγοράς που κατέχει το σήμα στον οικείο κλάδο,
• η ένταση, η γεωγραφική έκταση και η διάρκεια της χρήσης του,
• το ύψος των επενδύσεων που έχει πραγματοποιήσει η επιχείρηση για την προβολή του,
• ο βαθμός στον οποίο το ενδιαφερόμενο κοινό αναγνωρίζει το σήμα και το συνδέει με συγκεκριμένη εμπορική προέλευση.

Το «κοινό στο οποίο απευθύνεται» δεν ταυτίζεται πάντοτε με το ευρύ καταναλωτικό κοινό. Ανάλογα με τη φύση του προϊόντος ή της υπηρεσίας, μπορεί να πρόκειται για εξειδικευμένο επαγγελματικό κύκλο. Ένα σήμα βιομηχανικού εξοπλισμού ενδέχεται να χαίρει φήμης μεταξύ μηχανικών και τεχνικών εταιρειών, χωρίς ο μέσος καταναλωτής να το γνωρίζει καθόλου. Η φήμη κρίνεται μέσα στο συγκεκριμένο αυτό κοινό.

Πρέπει να σημειωθεί ότι το σήμα φήμης διαφοροποιείται από το «παγκοίνως γνωστό σήμα» (well-known mark) της Σύμβασης των Παρισίων, το οποίο προστατεύεται ακόμη και χωρίς καταχώριση. Η διευρυμένη προστασία που αναλύεται παρακάτω προϋποθέτει καταχωρισμένο σήμα που έχει ανέλθει στη βαθμίδα της φήμης.

Σε τι διαφέρει η προστασία του σήματος φήμης από το κοινό σήμα;

Το κοινό καταχωρισμένο σήμα προστατεύεται κατά κανόνα μόνο όταν η χρήση τρίτου αφορά ταυτόσημα ή παρόμοια προϊόντα και δημιουργεί κίνδυνο σύγχυσης του κοινού (άρθρο 7 παρ. 3 περ. β Ν. 4679/2020). Το σήμα φήμης απολαμβάνει διευρυμένη προστασία κατά την περ. γ της ίδιας διάταξης, δηλαδή ισχύει ανεξαρτήτως ομοιότητας των προϊόντων και χωρίς να χρειάζεται να αποδειχθεί κίνδυνος σύγχυσης.

Η διάκριση αυτή καθορίζει τι ακριβώς πρέπει να αποδείξει στο δικαστήριο ένας δικαιούχος που προσβάλλεται. Στο κοινό σήμα, το βάρος επικεντρώνεται στον κίνδυνο σύγχυσης. Στο σήμα φήμης, το βάρος μετατοπίζεται στην απόδειξη της φήμης, της συνειρμικής διασύνδεσης και του αθέμιτου οφέλους ή της βλάβης. Η γενική προστασία του εμπορικού σήματος και η ειδικότερη λειτουργία του κινδύνου σύγχυσης αποτελούν το βασικό πλαίσιο πάνω στο οποίο χτίζεται η διευρυμένη προστασία.

Κριτήριο	Κοινό σήμα (άρθρο 7 παρ. 3β)	Σήμα φήμης (άρθρο 7 παρ. 3γ)
Ομοιότητα προϊόντων	Απαιτείται ταυτότητα ή ομοιότητα προϊόντων / υπηρεσιών	Δεν απαιτείται. Καλύπτει και ανόμοια προϊόντα
Κίνδυνος σύγχυσης	Απαραίτητη προϋπόθεση	Δεν απαιτείται
Τι αποδεικνύει ο δικαιούχος	Σύγχυση ή συσχέτιση στο μυαλό του κοινού	Φήμη, συνειρμική διασύνδεση και αθέμιτο όφελος ή βλάβη
Έκταση προστασίας	Κατά βάση εντός του οικείου κλάδου	Διευρυμένη, εκτείνεται και πέραν του κλάδου

Η ρύθμιση του εθνικού νόμου είναι εναρμονισμένη με την Οδηγία (ΕΕ) 2015/2436 και με τον Κανονισμό (ΕΕ) 2017/1001 για το σήμα της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Έτσι, η νομολογία του Αρείου Πάγου που εκδόθηκε υπό τον προϊσχύσαντα Ν. 4072/2012 (άρθρο 124) διατηρεί την αξία της, καθώς και οι δύο νόμοι ενσωματώνουν την ίδια ευρωπαϊκή ρύθμιση. Εν προκειμένω, αλλάζει η αρίθμηση του άρθρου, όχι η ουσία των προϋποθέσεων.

Μπορεί ο δικαιούχος να εμποδίσει χρήση σε ανόμοια προϊόντα;

Ναι. Αυτό είναι το ουσιαστικό προνόμιο του σήματος φήμης. Η διευρυμένη προστασία καλύπτει και προϊόντα ή υπηρεσίες ανόμοια με εκείνα για τα οποία καταχωρίστηκε το σήμα. Αρκεί το κοινό να συνδέει νοητικά (συνειρμική διασύνδεση) το μεταγενέστερο σήμα με το σήμα φήμης και η χρήση να αντλεί αθέμιτο όφελος ή να βλάπτει το σήμα (ΑΠ 249/2021).

Δεν απαιτείται, δηλαδή, ο βαθμός ομοιότητας μεταξύ των σημάτων να είναι τόσο μεγάλος ώστε να δημιουργείται κίνδυνος σύγχυσης. Αρκεί κάποιος βαθμός ομοιότητας που να επιτρέπει στο κοινό να ανακαλεί συνειρμικά το φημισμένο σήμα όταν συναντά το μεταγενέστερο σήμα. Η προστασία λειτουργεί έναντι του κινδύνου υπόσκαψης της διακριτικής δύναμης του σήματος (ΑΠ 221/2018).

Η εκτίμηση της συνειρμικής διασύνδεσης εξαρτάται από τον συνδυασμό τριών παραγόντων:

• τον βαθμό ομοιότητας των σημάτων,
• την ένταση της φήμης του προγενέστερου σήματος και
• τη φύση και την απόσταση των αντίστοιχων προϊόντων.

Όσο ισχυρότερη η φήμη, τόσο μεγαλύτερη η απόσταση των κλάδων που μπορεί να καλύψει η προστασία. Η σωστή θεμελίωση της αγωγής απαιτεί στρατηγική στάθμιση αυτών των παραγόντων κατά περίπτωση, καθώς ένα σήμα που σε έναν κλάδο συνιστά προσβολή σε άλλον ενδέχεται να μη δημιουργεί καμία συνειρμική διασύνδεση.

Πότε στοιχειοθετείται αθέμιτο όφελος ή βλάβη του σήματος φήμης;

Η προσβολή του σήματος φήμης λαμβάνει δύο διακριτές μορφές, που μπορεί να συντρέχουν και σωρευτικά.

Η πρώτη είναι το αθέμιτο όφελος ή παρασιτική εκμετάλλευση (free-riding): ο τρίτος μεταφέρει στα δικά του προϊόντα τη θετική εικόνα και την ελκτική δύναμη του φημισμένου σήματος, καρπούμενος χωρίς αντάλλαγμα την προσπάθεια του σηματούχου (ΔΕΕ C-487/07, L’Oréal κατά Bellure).

Η δεύτερη είναι η βλάβη του διακριτικού χαρακτήρα ή της φήμης. Η βλάβη εμφανίζεται, με τη σειρά της, σε δύο εκδοχές. Η εξασθένηση ή απίσχναση (dilution by blurring) επέρχεται όταν το σήμα χάνει σταδιακά τη μοναδικότητά του, επειδή χρησιμοποιείται από τρίτους σε διάφορα προϊόντα και παύει να παραπέμπει αυτόματα σε μία προέλευση. Η αμαύρωση (tarnishment) επέρχεται όταν η χρήση από τρίτο υποβαθμίζει την εικόνα του σήματος, για παράδειγμα συνδέοντάς το με προϊόντα κατώτερης ποιότητας ή αρνητικού περιεχομένου. Και στις δύο περιπτώσεις δεν απαιτείται κίνδυνος σύγχυσης (ΔΕΕ C-323/09, Interflora κατά Marks & Spencer).

Κρίσιμη προϋπόθεση και για τις δύο μορφές είναι η απουσία «εύλογης αιτίας» για τη χρήση από τον τρίτο. Όταν ο τρίτος επικαλείται προγενέστερο δικό του δικαίωμα ή θεμιτό λόγο χρήσης, η στάθμιση αλλάζει και απαιτεί νομική κρίση των επιμέρους περιστάσεων.

Πέραν του δικαίου των σημάτων, η παρασιτική εκμετάλλευση ξένης φήμης μπορεί να στοιχειοθετεί παράλληλα και αθέμιτο ανταγωνισμό κατά τον Ν. 146/1914, με αυτοτελείς αξιώσεις παράλειψης και αποζημίωσης.

Πώς αποδεικνύεται η φήμη ενός σήματος στο δικαστήριο;

Το βάρος απόδειξης της φήμης φέρει ο δικαιούχος του σήματος που την επικαλείται. Η φήμη δεν τεκμαίρεται, αλλά αποδεικνύεται με αντικειμενικά στοιχεία που τεκμηριώνουν τον βαθμό διείσδυσης του σήματος στο ενδιαφερόμενο κοινό κατά τον κρίσιμο χρόνο, δηλαδή κατά την έναρξη της προσβαλλόμενης χρήσης από τον τρίτο.

Τα αποδεικτικά μέσα που αξιοποιούνται στην πράξη είναι τα εξής:

• Μερίδιο αγοράς: στοιχεία πωλήσεων και θέση του προϊόντος στον οικείο κλάδο, συχνά μέσω εκθέσεων ερευνητικών εταιρειών.
• Διαφημιστικές δαπάνες: ύψος και συνέχεια των επενδύσεων προβολής, με παραστατικά και διαφημιστικά συμβόλαια.
• Διάρκεια και γεωγραφική έκταση χρήσης: χρονικό βάθος της παρουσίας του σήματος και εδαφική εμβέλεια εντός Ελλάδος.
• Έρευνες αναγνωρισιμότητας: δημοσκοπήσεις ή έρευνες κοινού που μετρούν τον βαθμό αυθόρμητης ή υποβοηθούμενης αναγνώρισης του σήματος.

Η εμπειρία από υποθέσεις προσβολής σημάτων δείχνει ότι η αδυναμία τεκμηρίωσης της φήμης είναι ο συχνότερος λόγος απόρριψης της αξίωσης. Δεν αρκεί η υποκειμενική πεποίθηση του δικαιούχου ότι το σήμα του είναι «γνωστό». Στοιχεία που αποδεικνύουν τη σημερινή φήμη δεν αρκούν αν η προσβαλλόμενη χρήση ξεκίνησε νωρίτερα, οπότε η φήμη πρέπει να αποδειχθεί όπως υφίστατο εκείνη τη στιγμή.

Συχνές ερωτήσεις

Χρειάζεται κίνδυνος σύγχυσης για την προστασία σήματος φήμης;

Όχι. Αυτή είναι η βασική διαφορά από το κοινό σήμα. Στο σήμα φήμης αρκεί η συνειρμική διασύνδεση των δύο σημάτων στο μυαλό του κοινού και η ύπαρξη αθέμιτου οφέλους ή βλάβης. Ο κίνδυνος σύγχυσης δεν αποτελεί προϋπόθεση, σύμφωνα με το άρθρο 7 παρ. 3 περ. γ Ν. 4679/2020 και τη νομολογία του ΔΕΕ.

Προστατεύεται το ενωσιακό σήμα φήμης στην Ελλάδα;

Ναι. Το σήμα της Ευρωπαϊκής Ένωσης που χαίρει φήμης απολαμβάνει αντίστοιχη διευρυμένη προστασία βάσει του Κανονισμού (ΕΕ) 2017/1001 και ισχύει ενιαία σε ολόκληρη την Ένωση, άρα και στην Ελλάδα. Η φήμη μπορεί να κριθεί ότι υφίσταται όταν το σήμα είναι γνωστό σε σημαντικό τμήμα του κοινού σε ουσιώδες μέρος του ενωσιακού εδάφους.

Ποιο δικαστήριο κρίνει την προσβολή σήματος φήμης;

Η αγωγή για προσβολή σήματος εισάγεται ενώπιον του αρμόδιου Πρωτοδικείου ως εμπορική διαφορά. Παράλληλα μπορούν να ζητηθούν ασφαλιστικά μέτρα για την άμεση παύση της προσβολής.

Διαφέρει το «σήμα φήμης» από το «παγκοίνως γνωστό σήμα»;

Ναι. Το παγκοίνως γνωστό σήμα (well-known mark) της Σύμβασης των Παρισίων προστατεύεται ακόμη και χωρίς καταχώριση, λόγω της ευρύτατης αναγνωρισιμότητάς του. Το σήμα φήμης προϋποθέτει καταχωρισμένο σήμα που έχει αποκτήσει αυξημένη φήμη και λαμβάνει τη διευρυμένη προστασία της περ. γ. Οι δύο έννοιες μπορεί να επικαλύπτονται, αλλά δεν ταυτίζονται.

Πρακτικές επισημάνσεις

Τεκμηρίωση φήμης: Η φήμη αποδεικνύεται με στοιχεία που συγκεντρώνονται διαχρονικά. Η οργανωμένη τήρηση δεδομένων πωλήσεων, μεριδίου αγοράς και διαφημιστικών δαπανών διευκολύνει σημαντικά την απόδειξη όταν προκύψει προσβολή.

Η διευρυμένη προστασία δεν είναι αυτόματη: Η καταχώριση δεν εξασφαλίζει από μόνη της τον χαρακτηρισμό ως σήμα φήμης. Πρόκειται για πραγματικό ζήτημα που κρίνεται σε κάθε υπόθεση χωριστά και απαιτεί ξεχωριστή θεμελίωση.

Επιλογή νομικής βάσης: Στις περιπτώσεις παρασιτικής εκμετάλλευσης, η σώρευση των αξιώσεων από το δίκαιο των σημάτων και από τον Ν. 146/1914 περί αθέμιτου ανταγωνισμού μπορεί να ενισχύσει τη δικαστική προστασία, ανάλογα με τα πραγματικά περιστατικά της υπόθεσης.

Κρίσιμος χρόνος: Η φήμη αξιολογείται κατά τον χρόνο έναρξης της προσβαλλόμενης χρήσης. Ο σωστός προσδιορισμός του χρόνου αυτού και η αντιστοίχιση των αποδεικτικών στοιχείων σε αυτόν αποτελούν συχνά τον κρίσιμο παράγοντα για την έκβαση της υπόθεσης.

Το Δικηγορικό μας Γραφείο, για περισσότερα από 20 χρόνια εξειδικεύεται στο Εταιρικό και Εμπορικό Δίκαιο. Επικοινωνήστε μαζί μας για σας καθοδηγήσουμε και να σας συμβουλεύσουμε σε κάθε θέμα σχετικά με τα σήματα φήμης.