Εν συντομία:
- Ο συμβιβασμός δεσμεύει μόνο όταν υπάρχει πραγματική φιλονικία ή αβεβαιότητα και οι υποχωρήσεις είναι αμοιβαίες. Μονομερής υποχώρηση παράγει άλλη σύμβαση, όχι συμβιβασμό.
- Η παραίτηση από συγκεκριμένο δικαίωμα που έχει ήδη γεννηθεί ευσταθεί. Η γενική υπόσχεση μη προσφυγής στα δικαστήρια για μελλοντικές αιτίες είναι άκυρη και παρασύρει και την ποινική ρήτρα που την εξασφαλίζει.
- Ο αναγνωριστικός συμβιβασμός διατηρεί την παλαιά ενοχή, ο δημιουργικός την καταργεί. Η διάκριση κρίνει σε ποια νομική βάση στηρίζεται η αγωγή όταν ο αντισυμβαλλόμενος δεν εκπληρώσει.
- Το ιδιωτικό συμφωνητικό συμβιβασμού δεν αποτελεί εκτελεστό τίτλο. Η αναγκαστική εκτέλεση προϋποθέτει είτε τήρηση των δικαστικών διατυπώσεων είτε πρακτικό διαμεσολάβησης.
Πότε δεσμεύει ο συμβιβασμός και πότε η διαφορά ανοίγει ξανά;
Ο συμβιβασμός δεσμεύει από τη στιγμή που τα μέρη διαλύουν με αμοιβαίες υποχωρήσεις υπαρκτή φιλονικία ή αβεβαιότητα για ορισμένη έννομη σχέση.
Όποιος επανέρχεται με αξίωση από την οποία παραιτήθηκε αποκρούεται με την ανατρεπτική ένσταση της σύναψης συμβιβασμού, την οποία το δικαστήριο λαμβάνει υπόψη μόνο εφόσον προταθεί ορισμένα, με σαφή έκθεση των γεγονότων που τη θεμελιώνουν.
Κατά το άρθρο 871 του Αστικού Κώδικα, οι συμβαλλόμενοι διαλύουν με αμοιβαίες υποχωρήσεις μια φιλονικία τους ή μια αβεβαιότητα για κάποια έννομη σχέση, αρκεί το αντικείμενο της σύμβασης να μην έχει εξαιρεθεί από την ιδιωτική πρωτοβουλία.
Φιλονικία υπάρχει όταν ένας τουλάχιστον από τους συμβαλλομένους αμφισβητεί τη νομική ή πραγματική βασιμότητα των απαιτήσεων του άλλου, ακόμη και από κακοβουλία.
Αβεβαιότητα υπάρχει όταν κανένας δεν γνωρίζει με ασφάλεια αν γεννήθηκε η έννομη σχέση, μεταξύ ποιων προσώπων ή σε ποια έκταση.
Οι υποχωρήσεις δεν χρειάζεται να είναι ισάξιες. Αρκεί κάθε μέρος να υφίσταται μια θυσία επειδή αντίστοιχη θυσία υφίσταται και το άλλο. Υποχώρηση συνιστά και η παραίτηση από τα ένδικα μέσα κατά οριστικής ή τελεσίδικης απόφασης.
Αν όμως λείπει η φιλονικία ή αν η διαφορά λύνεται με υποχώρηση μόνο του ενός μέρους, δεν υπάρχει συμβιβασμός αλλά άλλου είδους σύμβαση, με διαφορετικές προϋποθέσεις κύρους.
Η δεσμευτικότητα λειτουργεί δικονομικά και όχι αυτόματα. Στην υπόθεση που έκρινε η ΑΠ 127/2022, ο εναγόμενος πέτυχε την απόρριψη αγωγής δικηγορικής αμοιβής επειδή είχε εκθέσει στις προτάσεις του όλα τα περιστατικά του εξώδικου συμβιβασμού και είχε διατυπώσει ρητό αίτημα απόρριψης της αγωγής για τον λόγο αυτό.
Η ένσταση συμβιβασμού που προβάλλεται γενικόλογα, χωρίς προσδιορισμό του χρόνου, του περιεχομένου και των αμοιβαίων υποχωρήσεων, απορρίπτεται ως αόριστη κατά το άρθρο 262 παρ. 1 ΚΠολΔ και η αρχική αξίωση κρίνεται σαν να μην είχε προηγηθεί συμφωνία.
Ποιες ρήτρες του συμφωνητικού συμβιβασμού είναι άκυρες εξαρχής;
Η δέσμευση να μην ασκηθεί συγκεκριμένο δικαίωμα που έχει ήδη γεννηθεί είναι έγκυρη και αποτελεί τυπικό περιεχόμενο συμβιβασμού.
Η γενική υπόσχεση ότι ο συμβαλλόμενος δεν θα προσφύγει ποτέ στα δικαστήρια για μελλοντικές, αγέννητες ακόμη αξιώσεις προσκρούει στο άρθρο 20 παρ. 1 του Συντάγματος και στο άρθρο 6 παρ. 1 της ΕΣΔΑ και είναι άκυρη, παρασύροντας στην ακυρότητα και την ποινική ρήτρα που την εξασφάλιζε.
Παραίτηση από γεννημένο δικαίωμα ή από μελλοντικές αξιώσεις;
Η ΑΠ 1075/2023 επικύρωσε συμφωνητικό με το οποίο ο ένας αδελφός δεσμεύθηκε να μην προσβάλει συγκεκριμένη διαθήκη έναντι καταβολής 300.000 ευρώ. Το αντικείμενο ήταν αμιγώς περιουσιακό, το δικαίωμα προσβολής είχε ήδη γεννηθεί και η δέσμευση ήταν οριοθετημένη. Η συμφωνία κρίθηκε έγκυρη σύμβαση συμβιβασμού.
Στον αντίποδα, η ΑΠ 582/2024 έκρινε άκυρο όρο συμβιβασμού με τον οποίο ο ένας συμβαλλόμενος υποσχέθηκε ότι ουδέποτε θα επανέλθει με τις ίδιες ή άλλες αιτιάσεις, για την ίδια ή για άλλη αιτία σχετιζόμενη με τη διαχείριση της οικογενειακής περιουσίας, απεκδυόμενος και της δυνατότητας προβολής ισχυρισμού που εμπεριέχει υπόνοια τέλεσης ποινικού αδικήματος.
Το δικαίωμα δικαστικής προστασίας κρίθηκε αναπαλλοτρίωτο, οπότε η εκ των προτέρων παραίτηση από αξιώσεις που δεν είχαν ακόμη γεννηθεί ήταν άκυρη κατά τα άρθρα 3, 174 και 180 ΑΚ.
Η διαχωριστική γραμμή δεν είναι η διατύπωση αλλά το αντικείμενο. Δικονομικές συμφωνίες που ρυθμίζουν τον τρόπο άσκησης του δικαιώματος, όπως η παρέκταση αρμοδιότητας, παραμένουν έγκυρες, επειδή δεν καταργούν την πρόσβαση στη δικαιοσύνη. Αντίθετα, ρήτρα που αφαιρεί τη δυνατότητα προσφυγής για αόριστο κύκλο μελλοντικών διαφορών καταργεί το ίδιο το δικαίωμα.
Η εμπειρία από υποθέσεις εξώδικης επίλυσης εμπορικών διαφορών δείχνει ότι η οριοθέτηση της παραίτησης κατά αιτία, χρονικό διάστημα και αντικείμενο απαιτεί ad hoc διατύπωση για κάθε υπόθεση, καθώς η αντιγραφή τυποποιημένου κειμένου παράγει ακριβώς την υπερβολικά ευρεία ρήτρα που απορρίπτεται.
Πότε απορρίπτεται η ποινική ρήτρα του συμβιβασμού;
Η ποινική ρήτρα του άρθρου 404 ΑΚ είναι παρεπόμενη συμφωνία. Κατά το άρθρο 408 ΑΚ, αν η υπόσχεση της παροχής είναι άκυρη, άκυρη είναι και η ποινική ρήτρα, ακόμη και αν τα μέρη γνώριζαν την ακυρότητα της κύριας ενοχής.
Στην υπόθεση της ΑΠ 582/2024 η ρήτρα προέβλεπε καταβολή 10.000.000 δολαρίων ΗΠΑ για κάθε επαναφορά της αντιδικίας και είχε θεμελιώσει αξίωση δεκάδων εκατομμυρίων ευρώ, η οποία απορρίφθηκε συνολικά ως μη νόμιμη μαζί με την άκυρη κύρια δέσμευση.
Ανεξάρτητα από τις προβλέψεις άρθρου 408 ΑΚ, ο συμβιβασμός ελέγχεται και ως προς το περιεχόμενό του κατά τα άρθρα 178 και 179 ΑΚ, οπότε οι όροι υπό τους οποίους μια συμφωνία κρίνεται αισχροκερδής και άκυρη εφαρμόζονται και εδώ.
Η προφανής δυσαναλογία μεταξύ παροχής και αντιπαροχής, σε συνδυασμό με εκμετάλλευση ανάγκης, κουφότητας ή απειρίας του αντισυμβαλλομένου, ανατρέπει τη συμφωνία στο σύνολό της.
Αναγνωριστικός ή δημιουργικός συμβιβασμός, τι αλλάζει στην αγωγή;
Ο χαρακτήρας του συμβιβασμού καθορίζει τη νομική βάση της αγωγής σε περίπτωση μη εκπλήρωσης. Στον αναγνωριστικό συμβιβασμό η παλαιά ενοχή επιβιώνει περιορισμένη και διατηρεί τη φύση και τις ασφάλειές της.
Στον δημιουργικό ή ανανεωτικό συμβιβασμό η παλαιά ενοχή καταργείται και αντικαθίσταται από νέα, οπότε αγωγή που στηρίζεται στην αρχική αιτία απορρίπτεται.
Το ζήτημα κρίνεται από τη βούληση των μερών, όχι από τον τίτλο του εγγράφου. Στην ΑΠ 127/2022 ο δικηγόρος ενάγων είχε επιδιώξει την έκδοση απόφασης σύμφωνα με το περιεχόμενο του συμβιβασμού, δηλαδή αναγνώριση της περιορισμένης αμοιβής του.
Το δικαστήριο έκρινε ότι τα μέρη είχαν καταργήσει την παλαιά σχέση από τη σύμβαση εργολαβίας δίκης και είχαν δημιουργήσει νέα ενοχή τμηματικής καταβολής, οπότε απέρριψε την αγωγή στο σύνολό της αντί να την δεχθεί εν μέρει.
| Στοιχείο | Αναγνωριστικός συμβιβασμός | Δημιουργικός συμβιβασμός |
|---|---|---|
| Παλαιά ενοχή | Διατηρείται περιορισμένη | Καταργείται |
| Βάση αγωγής σε μη εκπλήρωση | Η αρχική έννομη σχέση, όπως περιορίστηκε | Αποκλειστικά η σύμβαση συμβιβασμού |
| Τύχη ασφαλειών της παλαιάς ενοχής | Διατηρούνται | Ακολουθούν την κατάργηση της παλαιάς ενοχής |
| Αγωγή στην αρχική αιτία | Παραδεκτή, κατά το περιορισμένο ποσό | Απορρίπτεται |
Η διάκριση επηρεάζει και τη σύνταξη του δικογράφου. Όταν το συμφωνητικό περιέχει διατύπωση τύπου αναγνώρισης οφειλής, το ερώτημα αν πρόκειται για αιτιώδη αναγνώριση χρέους ή για ανανεωτικό συμβιβασμό κρίνει ποια πραγματικά περιστατικά της υπόθεσης πρέπει να εκτεθούν για το ορισμένο της αγωγής.
Πώς προστατεύεται η επιχείρηση αν δεν καταβληθεί το συμφωνημένο ποσό;
Η μη καταβολή δεν αναβιώνει από μόνη της την αρχική διαφορά. Χωρίς ρητή διαλυτική αίρεση, ο συμβιβασμός παραμένει ισχυρός και ενεργός και η επιχείρηση διεκδικεί μόνο τη συμφωνημένη παροχή.
Όταν δεν ορίζεται χρόνος καταβολής ούτε προκύπτει από τις περιστάσεις, η απαίτηση καθίσταται απαιτητή αμέσως κατά το άρθρο 323 ΑΚ, με απλή όχληση προς τον οφειλέτη.
Στην ΑΠ 1075/2023 η υπόχρεη επικαλέστηκε ότι η συμφωνία τελούσε υπό τη διαλυτική αίρεση της μη καταβολής, ώστε η μη πληρωμή να επαναφέρει το δικαίωμα προσβολής της διαθήκης.
Ο ισχυρισμός απορρίφθηκε, καθώς από το κείμενο δεν προέκυπτε εξάρτηση από μελλοντικό και αντικειμενικά αβέβαιο γεγονός. Ο όρος που όριζε την παραίτηση εφόσον εισπραχθεί το ποσό κρίθηκε απλή συμφωνία προεκπλήρωσης κατά την ενδοτικού δικαίου διάταξη του άρθρου 374 ΑΚ, όχι αίρεση.
Πρακτικά, η επιχείρηση που συμβιβάζεται με τμηματικές καταβολές διαθέτει τρεις επιλογές:
- Η πρώτη είναι ρητή ρήτρα έκπτωσης από το ευεργέτημα των δόσεων, ώστε η καθυστέρηση μίας δόσης να καθιστά ληξιπρόθεσμο το σύνολο.
- Η δεύτερη είναι ρητή διαλυτική αίρεση που επαναφέρει τα μέρη στην προτέρα κατάσταση.
- Η τρίτη είναι ποινική ρήτρα για την παράβαση της υποχρέωσης καταβολής, η οποία εδώ εξασφαλίζει έγκυρη κύρια ενοχή και δεν κινδυνεύει από το άρθρο 408 ΑΚ.
Η εμπειρία από υποθέσεις τμηματικής αποπληρωμής μετά από συμβιβασμό δείχνει ότι η επιλογή ανάμεσα στις παραπάνω δεν είναι ισοδύναμη, αφού η διαλυτική αίρεση επαναφέρει μια διαφορά που τα μέρη ήθελαν να κλείσουν, ενώ η ρήτρα έκπτωσης διατηρεί τον συμβιβασμό και επιταχύνει την είσπραξη.
Πότε ο συμβιβασμός αποκτά ισχύ εκτελεστού τίτλου;
Το ιδιωτικό συμφωνητικό συμβιβασμού δεν αποτελεί εκτελεστό τίτλο. Για αναγκαστική εκτέλεση απαιτείται είτε τήρηση των διατυπώσεων του άρθρου 293 παρ. 1 ΚΠολΔ ενώπιον του δικαστηρίου, είτε πρακτικό διαμεσολάβησης κατά το άρθρο 8 του ν. 4640/2019.
Ο συμβιβασμός που καταρτίζεται εκτός δίκης ή χωρίς τις διατυπώσεις αυτές φέρει τον χαρακτήρα εξώδικου συμβιβασμού και κρίνεται μόνο ως σύμβαση, κατά το άρθρο 293 παρ. 2 ΚΠολΔ.
Ο εξώδικος συμβιβασμός είναι κατά κανόνα άτυπος και μπορεί να καταρτιστεί εγγράφως ή προφορικώς, ρητά ή σιωπηρά, με εξαίρεση τις περιπτώσεις σύστασης, μετάθεσης ή κατάργησης εμπραγμάτου δικαιώματος σε ακίνητο και τη σύμβαση ισόβιας προσόδου, όπου απαιτείται ο τύπος της κύριας δικαιοπραξίας. Το άτυπο διευκολύνει τη σύναψη, αλλά μετακυλίει όλο το βάρος στην απόδειξη του περιεχομένου.
| Διαδρομή | Εκτελεστός τίτλος | Τύπος | Δεσμευτικότητα έναντι νέας αγωγής |
|---|---|---|---|
| Ιδιωτικό συμφωνητικό συμβιβασμού (871 ΑΚ) | Όχι | Κατά κανόνα άτυπο | Ένσταση συμβιβασμού, εφόσον προταθεί ορισμένα |
| Πρακτικό διαμεσολάβησης (ν. 4640/2019) | Ναι, κατά το άρθρο 8 | Έγγραφο με το περιεχόμενο του άρθρου 8 | Ένσταση, με δυνατότητα άμεσης εκτέλεσης |
| Συμβιβασμός με τις διατυπώσεις 293 παρ. 1 ΚΠολΔ | Ναι | Δήλωση ενώπιον του δικαστηρίου | Κατάργηση της δίκης |
| Συνέχιση της δίκης | Με την τελεσίδικη απόφαση | Δικόγραφα | Δεδικασμένο |
Η επιλογή διαδρομής εξαρτάται από την πιθανότητα μη εκούσιας συμμόρφωσης. Όταν ο αντισυμβαλλόμενος έχει ρευστότητα και συνεχιζόμενη εμπορική σχέση, το ιδιωτικό συμφωνητικό αρκεί. Όταν υπάρχει ιστορικό καθυστερήσεων, η διαμεσολάβηση σε εμπορικές διαφορές παράγει τίτλο χωρίς να απαιτείται δίκη.
Πότε ακυρώνεται ο συμβιβασμός σε αξιώσεις αναγκαστικού δικαίου;
Ο συμβιβασμός σε δικαιώματα που πηγάζουν από διατάξεις αναγκαστικού δικαίου είναι έγκυρος όταν υπάρχει σοβαρή αμφισβήτηση ή αβεβαιότητα ως προς τις νομικές και πραγματικές προϋποθέσεις ή ως προς την έκταση του δικαιώματος και οι υποχωρήσεις είναι αμοιβαίες. Όταν η αμφισβήτηση είναι προσχηματική ή υποχωρεί μόνο ο δικαιούχος, η συμφωνία υποκρύπτει παραίτηση από νόμιμες αξιώσεις και είναι άκυρη.
Η ΑΠ 1005/2019 έκρινε έγκυρο συμβιβασμό με τον οποίο εργαζόμενος παραιτήθηκε από επιδικασθέντες μισθούς υπερημερίας έναντι επαναπρόσληψης και παραίτησης του εργοδότη από ένδικα μέσα.
Καθοριστικό ήταν ότι το νομικό ζήτημα της μετατροπής της σύμβασης σε αορίστου χρόνου ήταν πράγματι αμφισβητούμενο κατά τον χρόνο της συμφωνίας και ότι υποχώρησαν και τα δύο μέρη. Η αμφισβήτηση δεν ήταν κατασκευασμένη.
Για την επιχείρηση που κλείνει εργατική ή ασφαλιστική εκκρεμότητα, το κρίσιμο δεν είναι η διατύπωση της παραίτησης αλλά η τεκμηρίωση της αβεβαιότητας. Δήλωση ότι ο εργαζόμενος ουδεμία απαίτηση διατηρεί, χωρίς καταγραφή του τι αμφισβητείται και τι δίνει το κάθε μέρος, ελέγχεται ως άφεση χρέους.
Παράλληλα, η επίκληση της ακυρότητας από τον ίδιο τον δικαιούχο μετά από μακρά αδράνεια μπορεί να αντιμετωπιστεί ως καταχρηστική άσκηση δικαιώματος κατά το άρθρο 281 ΑΚ, χωρίς αυτό να θεραπεύει τη ρήτρα που ήταν εξαρχής άκυρη.
Συχνές Ερωτήσεις
Απαιτείται έγγραφος τύπος για τη σύμβαση συμβιβασμού;
Κατά κανόνα όχι. Ο εξώδικος συμβιβασμός καταρτίζεται εγγράφως ή προφορικώς, ρητά ή σιωπηρά. Έγγραφος τύπος απαιτείται όταν ο συμβιβασμός περιέχει δήλωση βούλησης που κατά νόμο υπόκειται σε τύπο, όπως η σύσταση, μετάθεση ή κατάργηση εμπραγμάτου δικαιώματος σε ακίνητο. Στις εμπορικές διαφορές το έγγραφο έχει αποδεικτική και όχι συστατική σημασία, όμως χωρίς αυτό η ένσταση συμβιβασμού δύσκολα αποδεικνύεται.
Καλύπτει ο συμβιβασμός αξιώσεις που δεν έχουν ακόμη γεννηθεί;
Όχι με τη μορφή γενικής παραίτησης από την προσφυγή στη δικαιοσύνη. Η ΑΠ 582/2024 έκρινε άκυρη τη δέσμευση μη επαναφοράς αντιδικίας για κάθε μελλοντική αιτία σχετιζόμενη με το ίδιο αντικείμενο. Έγκυρη είναι η παραίτηση από συγκεκριμένο δικαίωμα που έχει ήδη γεννηθεί και προσδιορίζεται στο συμφωνητικό κατά αιτία και έκταση.
Δεσμεύει ο τίτλος που δίνουν τα μέρη στο συμφωνητικό;
Όχι. Ο νομικός χαρακτηρισμός ανήκει στο δικαστήριο. Στην ΑΠ 1075/2023 έγγραφο τιτλοφορούμενο ως υπόσχεση δωρεάς κρίθηκε σύμβαση συμβιβασμού, επειδή περιείχε αμοιβαίες υποχωρήσεις και αντάλλαγμα. Ο χαρακτηρισμός αυτός έσωσε τη συμφωνία, καθώς ως δωρεά θα ήταν άκυρη λόγω έλλειψης συμβολαιογραφικού τύπου.
Μπορεί να μειωθεί δικαστικά η ποινική ρήτρα του συμβιβασμού;
Ναι. Εφόσον η ποινή είναι έγκυρη αλλά δυσανάλογα μεγάλη, ο οφειλέτης μπορεί να ζητήσει τη μείωσή της στο προσήκον μέτρο κατά το άρθρο 409 ΑΚ, με ένσταση που πρέπει να προβληθεί ρητά και ορισμένα. Το δικαστήριο σταθμίζει την έκταση της παράβασης, τις συνέπειές της και το όφελος που προσδοκούσε ο υπόχρεος.
Πρακτικές Επισημάνσεις
Οριοθέτηση της παραίτησης: Η ρήτρα παραίτησης προσδιορίζει ρητά ποια συγκεκριμένη αξίωση ή ποιο δικαίωμα καταλαμβάνει, με αναφορά στην αιτία και στο χρονικό διάστημα. Διατύπωση που καλύπτει κάθε μελλοντική αιτία δεν εφαρμόζεται και παρασύρει την ποινική ρήτρα που την εξασφαλίζει.
Καταγραφή της αμφισβήτησης: Το προοίμιο του συμφωνητικού καταγράφει τι ακριβώς αμφισβητούν τα μέρη και σε τι υποχωρεί καθένα. Χωρίς αυτό, η συμφωνία κινδυνεύει να χαρακτηριστεί άφεση χρέους ή αναγνώριση αξίωσης, με εντελώς διαφορετικές συνέπειες.
Επιλογή αναγνωριστικού ή δημιουργικού χαρακτήρα: Το κείμενο δηλώνει ρητά αν η αρχική ενοχή διατηρείται περιορισμένη ή αν καταργείται και αντικαθίσταται. Η σιωπή σε αυτό το σημείο μεταθέτει την κρίση στο δικαστήριο και μπορεί να οδηγήσει σε απόρριψη αγωγής που στηρίχθηκε σε λάθος βάση.
Ρήτρα έκπτωσης αντί διαλυτικής αίρεσης: Σε τμηματικές καταβολές, η πρόβλεψη ότι η καθυστέρηση μίας δόσης καθιστά ληξιπρόθεσμο το σύνολο διατηρεί τον συμβιβασμό και δίνει άμεση διεκδίκηση. Η διαλυτική αίρεση, αντίθετα, επαναφέρει ολόκληρη τη διαφορά και πρέπει να επιλέγεται συνειδητά.
Πρόβλεψη για την εκτέλεση: Όταν υπάρχει κίνδυνος μη εκούσιας συμμόρφωσης, ο συμβιβασμός κατευθύνεται σε μορφή που παράγει εκτελεστό τίτλο. Διαφορετικά, η επιχείρηση θα χρειαστεί νέα δίκη για να εισπράξει αυτό που ήδη συμφωνήθηκε.
Το Δικηγορικό μας Γραφείο, για περισσότερα από 20 χρόνια εξειδικεύεται στο Εταιρικό και Εμπορικό Δίκαιο. Επικοινωνήστε μαζί μας για σας καθοδηγήσουμε και να σας συμβουλεύσουμε σε κάθε θέμα σχετικά με τις συμβάσεις συμβιβασμού.