Πότε επιλέγεται αυτοκαταγγελία και πότε διευθέτηση σε έρευνα για σύμπραξη
Περιληπτικά:
- Όταν μια επιχείρηση εμπλέκεται σε οριζόντια σύμπραξη (καρτέλ), έχει τρεις επιλογές ενώπιον της Επιτροπής Ανταγωνισμού: αυτοκαταγγελία (επιείκεια), διευθέτηση, ή πλήρη διαδικασία με προσφυγή.
- Η επιείκεια ανταμείβει τον πρώτο που καταγγέλλει μυστική σύμπραξη με πλήρη απαλλαγή από το πρόστιμο. Κάθε επόμενος λαμβάνει μόνο μείωση.
- Η διευθέτηση προϋποθέτει ανεπιφύλακτη παραδοχή και δίνει σταθερή μείωση 15% επί του προστίμου, με απλοποιημένη διαδικασία.
- Τα δύο εργαλεία σωρεύονται: η απόφαση 869/2024 της Επιτροπής Ανταγωνισμού συνδύασε επιείκεια και διευθέτηση σε υπόθεση νόθευσης διαγωνισμών.
- Η επιλογή κρίνεται από το αν η σύμπραξη είναι μυστική, ποιος καταγγέλλει πρώτος και πόσο ισχυρά είναι τα αποδεικτικά στοιχεία της Αρχής.
Ποιες επιλογές έχει μια επιχείρηση όταν εμπλέκεται σε καρτέλ;
Μια επιχείρηση που διαπιστώνει συμμετοχή σε οριζόντια σύμπραξη ή δέχεται έρευνα της Επιτροπής Ανταγωνισμού έχει τρεις διακριτές επιλογές:
- να καταγγείλει πρώτη τη σύμπραξη μέσω του προγράμματος επιείκειας και να επιδιώξει πλήρη απαλλαγή,
- να ζητήσει υπαγωγή στη διαδικασία διευθέτησης παραδεχόμενη την παράβαση έναντι μείωσης 15%, ή
- να αμφισβητήσει την παράβαση στην πλήρη διαδικασία και να προσφύγει στο Διοικητικό Εφετείο Αθηνών.
Η σωστή επιλογή εξαρτάται από τον χρόνο, τα αποδεικτικά στοιχεία και τη θέση κάθε εμπλεκόμενης.
Το αν μια συμπεριφορά στοιχειοθετεί απαγορευμένη σύμπραξη κατά το άρθρο 1 του ν. 3959/2011 είναι το παροαπαιτούμενο. Οι τρεις επιλογές που ακολουθούν αφορούν την περίπτωση όπου η παράβαση είναι υπαρκτή και η επιχείρηση σχεδιάζει την αντίδρασή της, όχι την αρχική νομική αξιολόγηση της πρακτικής.
| Μονοπάτι | Προϋπόθεση | Όφελος | Νομική βάση |
|---|---|---|---|
| Αυτοκαταγγελία (επιείκεια) | Πρώτη αποκάλυψη μυστικής σύμπραξης με αποδεικτικά στοιχεία | Πλήρης απαλλαγή για τον πρώτο, μείωση για τους επόμενους | άρθρα 29Β έως 29Ε ν. 3959/2011 |
| Διευθέτηση | Ανεπιφύλακτη παραδοχή και συνεργασία | Σταθερή μείωση 15% και ταχύτερη διαδικασία | άρθρο 29Α ν. 3959/2011 |
| Πλήρης διαδικασία και προσφυγή | Αμφισβήτηση της παράβασης | Πιθανή ακύρωση, αλλά πλήρες πρόστιμο σε περίπτωση ήττας | άρθρο 30 ν. 3959/2011 |
Πότε εξυπηρετεί η αυτοκαταγγελία (επιείκεια) και ποιο το όφελος;
Η αυτοκαταγγελία επιλέγεται όταν η επιχείρηση μπορεί να είναι η πρώτη που αποκαλύπτει στην Επιτροπή Ανταγωνισμού μυστική σύμπραξη και να προσκομίσει αποδεικτικά στοιχεία που επιτρέπουν την έναρξη ή την πρόοδο της έρευνας. Ο πρώτος καταγγέλλων λαμβάνει πλήρη απαλλαγή από το πρόστιμο, ενώ κάθε επόμενος μόνο μείωση.
Το Πρόγραμμα Επιείκειας ρυθμίζεται στα άρθρα 29Β και 29Γ του ν. 3959/2011, όπως διαμορφώθηκε με τον ν. 4886/2022 που ενσωμάτωσε την Οδηγία (ΕΕ) 2019/1 για την ενίσχυση των εθνικών αρχών ανταγωνισμού. Η διάκριση είναι σαφής:
- πλήρης απαλλαγή από τα πρόστιμα για τον πρώτο που πληροί τις προϋποθέσεις (άρθρο 29Δ) και
- μείωση των προστίμων για τους επόμενους που προσφέρουν σημαντική προστιθέμενη αξία στα αποδεικτικά στοιχεία (άρθρο 29Ε).
Η σειρά κατοχυρώνεται με αριθμό προτεραιότητας (marker, άρθρο 29ΣΤ), ενώ σε υποθέσεις που εξετάζονται παράλληλα και από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή υποβάλλεται συνοπτική αίτηση (άρθρο 29Ζ).
Το όφελος της επιείκειας λειτουργεί με λογική «όλα ή τίποτα» ως προς τον χρόνο. Μόνον ο πρώτος λαμβάνει απαλλαγή, οπότε η αξία της αυτοκαταγγελίας μειώνεται δραστικά μόλις άλλο μέλος της σύμπραξης κινηθεί πρώτο.
Στην πράξη, η εμπειρία από τον χειρισμό αιτημάτων επιείκειας δείχνει ότι η επιλογή αυτή κρίνεται σε λίγες ώρες (πάντως πριν βγει το πρώτο δημοσίευμα), όχι σε ημέρες, όταν περισσότερα του ενός μέλη του καρτέλ εξετάζουν ταυτόχρονα την ίδια κίνηση. Η επιλογή ποια στοιχεία θα αποκαλυφθούν και πότε, ώστε να θεμελιωθεί η προτεραιότητα χωρίς πρόωρη αυτοενοχοποίηση σε άλλες δικαιοδοσίες, απαιτεί νομική κρίση κατά περίπτωση.
Πότε επιλέγεται η διαδικασία διευθέτησης αντί της πλήρους διαδικασίας;
Η διευθέτηση επιλέγεται όταν τα αποδεικτικά στοιχεία της Επιτροπής Ανταγωνισμού είναι ισχυρά και η αμφισβήτηση της παράβασης έχει μικρές πιθανότητες ευδοκίμησης ενώ, ταυτόχρονα, η επιχείρηση δεν είναι σε θέση να εξασφαλίσει την πλήρη απαλλαγή της επιείκειας. Με ανεπιφύλακτη παραδοχή της παράβασης, το πρόστιμο μειώνεται σταθερά κατά 15% και η διαδικασία ολοκληρώνεται ταχύτερα.
Η διαδικασία διευθέτησης διαφορών προβλέπεται στο άρθρο 29Α του ν. 3959/2011. Η μείωση 15% υπολογίζεται επί του προστίμου που θα επιβαλλόταν χωρίς διευθέτηση και σωρεύεται με τυχόν μείωση από το Πρόγραμμα Επιείκειας.
Η πρωτοβουλία ανήκει στην επιχείρηση, η εκκίνηση όμως αποτελεί αποκλειστική αρμοδιότητα της Επιτροπής Ανταγωνισμού, η οποία διαθέτει ευρεία διακριτική ευχέρεια και κινεί τη διαδικασία μόνο εφόσον προσδοκά ουσιαστική επιτάχυνση της υπόθεσης.
Η παραδοχή είναι ανεπιφύλακτη και συνοδεύεται από παραίτηση από την πλήρη πρόσβαση στον διοικητικό φάκελο και από την προφορική ακρόαση, ενώ η οριστική διαπίστωση της παράβασης μπορεί να εκθέσει την επιχείρηση σε αγωγές αποζημίωσης από τρίτους που ζημιώθηκαν. Η στάθμιση μεταξύ της βεβαιότητας της μείωσης 15% και της απώλειας των δικαιωμάτων άμυνας είναι το κριτήριο της απόφασης.
Ποια στάδια και δεσμεύσεις περιλαμβάνει η διαδικασία διευθέτησης;
Η διαδικασία διευθέτησης ξεκινά με την εκδήλωση ενδιαφέροντος της επιχείρησης και ολοκληρώνεται με απλοποιημένη απόφαση της Επιτροπής Ανταγωνισμού. Ενδιάμεσα προηγούνται διμερείς συσκέψεις, η υποβολή πρότασης διευθέτησης με ανεπιφύλακτη παραδοχή και η Εισήγηση Διευθέτησης. Η εκδήλωση ενδιαφέροντος γίνεται πριν τη συζήτηση της υπόθεσης ενώπιον της Αρχής. Αναλυτικά:
- Γραπτή δήλωση πρόθεσης υπαγωγής, με την οποία εκδηλώνεται το ενδιαφέρον για διευθέτηση.
- Διμερείς συσκέψεις με τον αρμόδιο Εισηγητή ή τη Γενική Διεύθυνση Ανταγωνισμού, όπου αποκαλύπτονται τα κύρια αποδεικτικά στοιχεία και το εύρος του πιθανού προστίμου.
- Πρόσκληση υποβολής Πρότασης Διευθέτησης εντός της προθεσμίας που ορίζει η Επιτροπή Ανταγωνισμού.
- Υποβολή Πρότασης Διευθέτησης, που περιλαμβάνει ανεπιφύλακτη παραδοχή της παράβασης, αποδοχή του ανώτατου ύψους του προστίμου και παραίτηση από πλήρη πρόσβαση στον φάκελο και από προφορική ακρόαση.
- Σύνταξη και κοινοποίηση Εισήγησης Διευθέτησης από τον αρμόδιο Εισηγητή.
- Δήλωση Διευθέτησης των μερών εντός της ταχθείσας προθεσμίας από την επίδοση της Εισήγησης.
- Οριστική απόφαση της Επιτροπής Ανταγωνισμού κατά την απλοποιημένη διαδικασία, με μείωση 15%.
Η Εισήγηση Διευθέτησης δεν δεσμεύει την Επιτροπή Ανταγωνισμού, η οποία διατηρεί την ευχέρεια να επανεκτιμήσει τα στοιχεία του φακέλου. Αν η διαδικασία διακοπεί για οποιονδήποτε λόγο, οι προτάσεις και οι δηλώσεις διευθέτησης θεωρούνται ανακληθείσες και δεν χρησιμοποιούνται ως αποδεικτικά στοιχεία σε βάρος της επιχείρησης σε άλλη δικαστική ή διοικητική διαδικασία.
Τι κίνδυνο έχει η επιχείρηση που δεν διευθετεί ή αποχωρεί;
Η επιχείρηση που δεν υπάγεται στη διευθέτηση ή αποχωρεί από αυτήν χάνει τη μείωση 15% και κρίνεται με την πλήρη διαδικασία και πλήρες πρόστιμο, ενώ οι υπόλοιπες εμπλεκόμενες που διευθέτησαν επωφελούνται από τη μειωμένη κύρωση. Η διαφορετική αυτή μεταχείριση καταγράφεται στις ίδιες αποφάσεις της Αρχής.
Στην απόφαση 869/2024 της Ολομέλειας της Επιτροπής Ανταγωνισμού, που αφορούσε νόθευση διαγωνισμών στην αγορά υπηρεσιών κτηματογράφησης, οι εμπλεκόμενες εταιρείες υπήχθησαν στην απλοποιημένη διαδικασία διευθέτησης του άρθρου 29Α με παράλληλη αξιοποίηση του Προγράμματος Επιείκειας και έλαβαν μειωμένα πρόστιμα συνολικού ύψους άνω του ενός εκατομμυρίου ευρώ για 17 επιχειρήσεις. Η υπόθεση καταδεικνύει ότι τα δύο εργαλεία λειτουργούν σωρευτικά στο πλαίσιο της ίδιας διαδικασίας.
Η οριστική απόφαση που εκδίδεται κατά τη διευθέτηση υπόκειται μεν σε δικαστικό έλεγχο με προσφυγή στο Διοικητικό Εφετείο Αθηνών (άρθρο 30), η ανεπιφύλακτη όμως παραδοχή περιορίζει δραστικά τα περιθώρια αμφισβήτησης.
Η εμπειρία από υποθέσεις ενώπιον της Επιτροπής Ανταγωνισμού δείχνει ότι η απόφαση μη υπαγωγής έχει νόημα μόνο όταν υπάρχει συγκεκριμένη, τεκμηριωμένη αμφισβήτηση της παράβασης ή του ύψους του προστίμου και όχι ως γενική στάση άρνησης απέναντι στην Αρχή.
Πότε ο αλγοριθμικός καθορισμός τιμών συνιστά απαγορευμένη σύμπραξη;
Ο αλγοριθμικός καθορισμός τιμών συνιστά απαγορευμένη σύμπραξη όταν ανταγωνιστές χρησιμοποιούν κοινό λογισμικό ή αλγόριθμο που ευθυγραμμίζει τις τιμές τους, ή όταν ανταλλάσσουν μέσω αυτού μελλοντικές προθέσεις τιμολόγησης. Ο ν. 4886/2022 πρόσθεσε στον ν. 3959/2011 το άρθρο 1Α, που απαγορεύει αυτοτελώς την πρόσκληση σε σύμπραξη και τη δημόσια ανακοίνωση μελλοντικών προθέσεων τιμολόγησης μεταξύ ανταγωνιστών.
Η ρύθμιση αυτή καλύπτει και μορφές συντονισμού χωρίς ρητή συμφωνία. Η ανακοίνωση μελλοντικών προθέσεων τιμολόγησης (signaling) προς ανταγωνιστές, ή η χρήση κοινής πλατφόρμας τιμολόγησης που λειτουργεί ως κόμβος ανταλλαγής δεδομένων, μπορεί να στοιχειοθετήσει εναρμονισμένη πρακτική κατά το άρθρο 1 ή να εμπίπτει στο άρθρο 1Α.
Ο νόμιμος δυναμικός καθορισμός τιμών με βάση δεδομένα της αγοράς διαχωρίζεται από την απαγορευμένη ευθυγράμμιση όταν δεν υπάρχει ανταλλαγή ή κοινός συντονισμός μελλοντικών τιμών μεταξύ ανταγωνιστών.
Η οριοθέτηση ανάμεσα στις δύο καταστάσεις εξαρτάται από τον τρόπο λειτουργίας του αλγόριθμου και από το αν περισσότεροι ανταγωνιστές τροφοδοτούν ή λαμβάνουν τα ίδια δεδομένα και απαιτεί εξέταση κατά περίπτωση.
Συχνές Ερωτήσεις
Πόσο μειώνεται το πρόστιμο με τη διαδικασία διευθέτησης;
Η μείωση είναι σταθερή και ανέρχεται σε 15% επί του προστίμου που θα επιβαλλόταν χωρίς διευθέτηση, σύμφωνα με το άρθρο 29Α του ν. 3959/2011. Η μείωση αυτή σωρεύεται με τυχόν μείωση που χορηγείται στο πλαίσιο του Προγράμματος Επιείκειας, οπότε μια επιχείρηση που συνδυάζει τα δύο εργαλεία μπορεί να επιτύχει μεγαλύτερη συνολική ελάφρυνση.
Ποια η διαφορά επιείκειας και διευθέτησης;
Η επιείκεια αφορά την αυτοκαταγγελία μυστικής σύμπραξης και ανταμείβει με πλήρη απαλλαγή τον πρώτο που αποκαλύπτει την παράβαση, ή με μείωση τους επόμενους. Η διευθέτηση αφορά την παραδοχή παράβασης που ήδη ερευνάται και δίνει σταθερή μείωση 15% με απλοποιημένη διαδικασία. Τα δύο εργαλεία είναι διακριτά αλλά συνδυάζονται στην ίδια υπόθεση.
Μπορεί η επιχείρηση να προσφύγει μετά τη διευθέτηση;
Η απόφαση που εκδίδεται κατά τη διευθέτηση υπόκειται τυπικά σε δικαστικό έλεγχο με προσφυγή στο Διοικητικό Εφετείο Αθηνών. Στην πράξη όμως η ανεπιφύλακτη παραδοχή της παράβασης και η παραίτηση από δικαιώματα άμυνας περιορίζουν δραστικά τα περιθώρια επιτυχούς αμφισβήτησης, γι’ αυτό η επιλογή της διευθέτησης προϋποθέτει ότι η επιχείρηση δεν σκοπεύει να αμφισβητήσει επί της ουσίας την κύρωση.
Ποιος αποφασίζει αν θα ανοίξει διαδικασία διευθέτησης;
Η εκκίνηση της διαδικασίας ανήκει στην αποκλειστική αρμοδιότητα της Επιτροπής Ανταγωνισμού, που διαθέτει ευρεία διακριτική ευχέρεια. Η πρωτοβουλία και η εκδήλωση ενδιαφέροντος ανήκουν στις εμπλεκόμενες επιχειρήσεις, η Αρχή όμως δεν δεσμεύεται να κινήσει τη διαδικασία και την ανοίγει μόνο εφόσον προσδοκά ουσιαστική επιτάχυνση και αποτελεσματικότητα στην εξέταση της υπόθεσης.
Πρακτικές Επισημάνσεις
Ο χρόνος καθορίζει την επιείκεια: η πλήρης απαλλαγή ανήκει μόνο στον πρώτο καταγγέλλοντα, επομένως η απόφαση αυτοκαταγγελίας λαμβάνεται πριν κινηθεί άλλο μέλος της σύμπραξης.
Ανεπιφύλακτη παραδοχή: η παραδοχή συνεπάγεται παραίτηση από δικαιώματα άμυνας και πιθανή έκθεση σε αγωγές αποζημίωσης. Σταθμίζεται έναντι της βεβαιότητας της μείωσης 15%.
Τα δύο εργαλεία σωρεύονται: επιείκεια και διευθέτηση μπορούν να συνδυαστούν στην ίδια υπόθεση, όπως στην απόφαση 869/2024 της Επιτροπής Ανταγωνισμού.
Η μη υπαγωγή έχει νόημα μόνο με τεκμηριωμένη αμφισβήτηση: η άρνηση διευθέτησης εκθέτει την επιχείρηση σε πλήρες πρόστιμο όταν τα αποδεικτικά στοιχεία της Αρχής είναι ισχυρά και η αμφισβήτηση δεν στηρίζεται σε συγκεκριμένη βάση.
Ο αλγοριθμικός καθορισμός τιμών είναι νέα ζώνη κινδύνου: το άρθρο 1Α καλύπτει την ανακοίνωση μελλοντικών προθέσεων τιμολόγησης. Η χρήση κοινού λογισμικού τιμολόγησης με ανταγωνιστές μπορεί να στοιχειοθετήσει σύμπραξη.
Το Δικηγορικό μας Γραφείο, για περισσότερα από 20 χρόνια εξειδικεύεται στο Εταιρικό και Εμπορικό Δίκαιο. Επικοινωνήστε μαζί μας για σας καθοδηγήσουμε και να σας συμβουλεύσουμε σε κάθε θέμα σχετικά με τις διαδικασίες στην Επιτροπή Ανταγωνισμού.