Εν συντομία:
- Η μεταβίβαση ή απόκρυψη περιουσίας από οφειλέτη που χρωστάει στο Δημόσιο επισύρει ποινική ευθύνη για καταδολίευση δανειστών κατά το άρθρο 397 του Ποινικού Κώδικα, αυτοτελώς από την αστική διάρρηξη της απαλλοτρίωσης.
- Το αδίκημα προϋποθέτει δόλο, δηλαδή γνώση του οφειλέτη ότι με την εκποίηση ή απόκρυψη ματαιώνει την ικανοποίηση του δανειστή και πρόθεση για αυτό.
- Ακόμη και όταν θιγόμενος δανειστής είναι το Δημόσιο, η δίωξη ασκείται κατ’ έγκληση, με προθεσμία τριών μηνών από τότε που η αρμόδια αρχή έλαβε γνώση.
- Το αδίκημα είναι πλημμέλημα και η ποινική ευθύνη παραγράφεται σε πέντε έτη.
- Η πλήρης ικανοποίηση της οφειλής, με κεφάλαιο και τόκους υπερημερίας, εξαλείφει το αξιόποινο κατά τις γενικές διατάξεις του άρθρου 405 ΠΚ, ακόμη και σε προχωρημένο στάδιο της δίκης.
Κινδυνεύει ποινικά ο οφειλέτης που αποξενώνει περιουσία ενώ χρωστάει στο Δημόσιο;
Ναι. Η μεταβίβαση ή η απόκρυψη περιουσιακών στοιχείων από οφειλέτη που γνωρίζει ότι έτσι ματαιώνει την ικανοποίηση του δανειστή του στοιχειοθετεί το έγκλημα της καταδολίευσης δανειστών, δηλαδή της αποξένωσης περιουσίας προς βλάβη του δανειστή, κατά το άρθρο 397 του Ποινικού Κώδικα. Η ευθύνη αυτή γεννιέται ανεξάρτητα από την αστική διάρρηξη της πράξης και ισχύει εξίσου όταν ο θιγόμενος δανειστής είναι το Δημόσιο.
Το ποινικό σκέλος κινείται σε χωριστή τροχιά από το αστικό. Η αστική προστασία του δανειστή μέσω της διάρρηξης της απαλλοτρίωσης κατά τα άρθρα 939 επ. του Αστικού Κώδικα αποσκοπεί στην ανατροπή της μεταβίβασης, ώστε το περιουσιακό στοιχείο να επανέλθει στη διάθεση του δανειστή. Το ποινικό σκέλος του 397 ΠΚ τιμωρεί τον ίδιο τον οφειλέτη, ανεξάρτητα από το αν τελικά η περιουσία ανακτηθεί.
Όταν δανειστής είναι το Δημόσιο, η ποινική διάσταση ενεργοποιείται αφού η Φορολογική Διοίκηση εντοπίσει την καταδολιευτική μεταβίβαση. Τα μέτρα διασφάλισης του Δημοσίου, από τον σχηματισμό του φακέλου της ΑΑΔΕ έως τη διαβίβασή του στο Νομικό Συμβούλιο του Κράτους, προηγούνται και προετοιμάζουν την υποβολή της έγκλησης.
Η κρίσιμη διαχωριστική γραμμή ανάμεσα σε νόμιμη ρευστοποίηση περιουσίας και ποινικά κολάσιμη καταδολίευση δεν βρίσκεται στην ίδια την πράξη μεταβίβασης, αλλά στη γνώση και την πρόθεση του οφειλέτη κατά τον χρόνο τέλεσής της.
Η ίδια ακριβώς πώληση ακινήτου μπορεί να είναι ποινικά αδιάφορη ή να θεμελιώνει δόλο και η οριοθέτηση εξαρτάται από τα συγκεκριμένα πραγματικά περιστατικά της υπόθεσης, δηλαδή τον χρόνο, την αιτία και το αντάλλαγμα της μεταβίβασης σε σχέση με το ύψος της οφειλής και την υπόλοιπη υπέγγυα περιουσία.
Τι τιμωρεί το άρθρο 397 ΠΚ και ποιος δόλος απαιτείται;
Το άρθρο 397 ΠΚ, όπως ισχύει μετά τον νέο Ποινικό Κώδικα (ν. 4619/2019), τιμωρεί τον οφειλέτη που «με πρόθεση» ματαιώνει ολικά ή εν μέρει την ικανοποίηση του δανειστή του, εκποιώντας ή αποκρύπτοντας στοιχεία της περιουσίας του. Το υποκειμενικό στοιχείο είναι ο δόλος, δηλαδή η συνειδητή πρόκληση αφερεγγυότητας.
Ο δόλος δεν εξαντλείται στη βούληση μεταβίβασης. Απαιτείται γνώση του οφειλέτη ότι η εκποίηση ή η απόκρυψη οδηγεί την εναπομένουσα περιουσία του σε αφερεγγυότητα, δηλαδή σε αδυναμία ικανοποίησης του δανειστή. Η αφερεγγυότητα κρίνεται με βάση τα εμφανή περιουσιακά στοιχεία, κατά κύριο λόγο τα ακίνητα και όχι τα αφανή.
Οι τρεις μορφές του αδικήματος
Η ισχύουσα διάταξη διακρίνει τρεις βαθμίδες, με κλιμακούμενη απαξία και ποινή. Σε όλες, ο τρίτος που επιχειρεί τις πράξεις υπέρ του οφειλέτη τιμωρείται με τις ίδιες ποινές.
| Μορφή | Προϋποθέσεις | Ποινή |
|---|---|---|
| Βασική (παρ. 1) | Ματαίωση ικανοποίησης με εκποίηση ή απόκρυψη στοιχείων της περιουσίας | Φυλάκιση έως δύο έτη ή χρηματική ποινή |
| Διακεκριμένη (παρ. 2) | Βέβαιη και εκκαθαρισμένη απαίτηση και, ενόψει επικείμενης εκπλήρωσης, βλάβη ή απαλλοτρίωση χωρίς ισότιμο αντάλλαγμα ή κατασκευή ψεύτικων χρεών | Φυλάκιση έως δύο έτη ή χρηματική ποινή |
| Επιβαρυντική (παρ. 3) | Οποιαδήποτε από τις παραπάνω πράξεις, όταν η ζημία του δανειστή είναι ιδιαίτερα μεγάλη | Φυλάκιση τουλάχιστον δύο ετών και χρηματική ποινή |
Η αποξένωση μπορεί να λάβει σύνθετες μορφές σε μεταβιβάσεις επιχειρηματικών στοιχείων, όπως η αντίστροφη χρηματοδοτική μίσθωση, όπου ο οφειλέτης διατηρεί τη χρήση των αντικειμένων ενώ αποξενώνει την κυριότητά τους.
Πράξεις τελεσμένες υπό το προγενέστερο καθεστώς κρίνονται κατά τον ευμενέστερο νόμο, κατ’ εφαρμογή του άρθρου 2 ΠΚ. Η υπαγωγή μιας συγκεκριμένης πράξης στη βασική ή στη διακεκριμένη μορφή κρίνεται κατά περίπτωση, ανάλογα με τη συνδρομή των πρόσθετων στοιχείων της παρ. 2.
Διώκεται αυτεπαγγέλτως ή κατ’ έγκληση η καταδολίευση εις βάρος του Δημοσίου;
Κατ’ έγκληση. Το άρθρο 405 ΠΚ απαριθμεί ρητά την καταδολίευση δανειστών στα εγκλήματα για τα οποία απαιτείται έγκληση, δηλαδή δήλωση του παθόντος ότι επιθυμεί την ποινική δίωξη. Η ιδιότητα του Δημοσίου ως δανειστή δεν διαφοροποιεί τον κανόνα αυτόν.
Η διάκριση έχει πρακτική σημασία καθώς, στα αυτεπαγγέλτως διωκόμενα εγκλήματα, η ποινική δίωξη κινείται μόλις οι αρχές λάβουν γνώση. Στα κατ’ έγκληση διωκόμενα, η δίωξη εξαρτάται από την υποβολή έγκλησης του θιγομένου και υπόκειται σε ασφυκτική προθεσμία.
Η αυτεπάγγελτη δίωξη επιφυλάσσεται για τις κακουργηματικές μορφές ορισμένων περιουσιακών εγκλημάτων. Η καταδολίευση δανειστών δεν διαθέτει κακουργηματική μορφή και παραμένει πλημμέλημα σε όλες της τις βαθμίδες. Επομένως, ακόμη και όταν θιγόμενος είναι το Δημόσιο, εφαρμόζεται ο κοινός κανόνας της κατ’ έγκληση δίωξης.
Η προθεσμία υποβολής της έγκλησης είναι τρεις μήνες από την ημέρα που ο δικαιούμενος έλαβε γνώση της πράξης και του προσώπου που την τέλεσε (άρθρο 114 ΠΚ). Η παρέλευση της τρίμηνης αυτής προθεσμίας εξαλείφει το δικαίωμα δίωξης, ανεξάρτητα από τη βασιμότητα της κατηγορίας.
Η εμπειρία από υποθέσεις καταδολίευσης δείχνει ότι η άμυνα κρίνεται πρώτα σε δικονομικό και όχι σε ουσιαστικό επίπεδο, καθώς ο ακριβής προσδιορισμός του χρόνου κατά τον οποίο η αρμόδια υπηρεσία έλαβε πλήρη γνώση μπορεί να κρίνει το παραδεκτό ολόκληρης της δίωξης. Για το Δημόσιο, ο χρόνος αυτός συνδέεται με τη ροή του φακέλου από την ΑΑΔΕ προς το Νομικό Συμβούλιο του Κράτους.
Πότε τελείται το αδίκημα και σε πόσο χρόνο παραγράφεται;
Όταν η καταδολίευση γίνεται με μεταβίβαση ακινήτου, το αδίκημα θεωρείται τελεσμένο κατά τον χρόνο μεταγραφής της μεταβιβαστικής σύμβασης και όχι κατά την κατάρτιση του συμβολαίου, καθώς μόνο με τη μεταγραφή το ακίνητο καθίσταται νομικώς απρόσιτο στην αναγκαστική εκτέλεση (ΑΠ 1096/2016). Ως πλημμέλημα, η ποινική ευθύνη παραγράφεται σε πέντε έτη.
Επομένως, ο προσδιορισμός του χρόνου τέλεσης καθορίζει:
- την αφετηρία της πενταετούς παραγραφής κατά το άρθρο 111 ΠΚ,
- ποιο νομοθετικό καθεστώς, παλαιό ή νέο, εφαρμόζεται ως ευμενέστερο και
- την αφετηρία υπολογισμού των τόκων υπερημερίας που κρίνουν τη δυνατότητα απαλλαγής.
Σε μεταβιβάσεις κινητών ή σε αποκρύψεις, ο χρόνος τέλεσης μετατίθεται στην αντίστοιχη πράξη διάθεσης ή απόκρυψης.
Η παραγραφή του πλημμελήματος λαμβάνεται υπόψη αυτεπαγγέλτως από το δικαστήριο. Δεν προϋποθέτει δηλαδή σχετική προβολή από τον κατηγορούμενο, αν και η ορθή τεκμηρίωση του χρόνου τέλεσης παραμένει κρίσιμη για την επίκλησή της.
Μπορεί ο οφειλέτης να αποφύγει την ποινή ικανοποιώντας το Δημόσιο;
Ναι. Η πλήρης ικανοποίηση του δανειστή λειτουργεί ως λόγος εξάλειψης του αξιοποίνου ή απαλλαγής από την ποινή, κατά τις γενικές διατάξεις του άρθρου 405 ΠΚ. Η δυνατότητα αυτή, γνωστή ως έμπρακτη μετάνοια, διατηρείται ακόμη και σε προχωρημένο στάδιο της ποινικής διαδικασίας.
Ο νόμος προβλέπει δύο διαβαθμίσεις. Αν ο οφειλέτης ικανοποιήσει εντελώς τον δανειστή με δική του θέληση και πριν από την πρώτη εξέτασή του ως υπόπτου ή κατηγορουμένου, το αξιόποινο εξαλείφεται. Η μερική μόνο ικανοποίηση εξαλείφει το αξιόποινο κατά το αντίστοιχο μέρος.
Αν η ικανοποίηση γίνει αργότερα, ο νόμος έχει επίσης πρόβλεψη. Ο οφειλέτης απαλλάσσεται από κάθε ποινή αν καταβάλει το κεφάλαιο και τους τόκους υπερημερίας, υπολογισμένους από την ημέρα τέλεσης του εγκλήματος. Επειδή η καταδολίευση είναι πλημμέλημα, η απαλλαγή αυτή χωρεί μέχρι το τέλος της αποδεικτικής διαδικασίας στο πρωτοβάθμιο δικαστήριο.
Για τον οφειλέτη του Δημοσίου, αυτό μεταφράζεται σε ένα συγκεκριμένο χρονικό παράθυρο, καθώς η τακτοποίηση της φορολογικής οφειλής, ακόμη και μετά την άσκηση της δίωξης, μπορεί να οδηγήσει σε πλήρη απαλλαγή, εφόσον προηγείται της ολοκλήρωσης της απόδειξης στον πρώτο βαθμό.
Η εμπειρία από υποθέσεις οφειλετών του Δημοσίου δείχνει ότι ο ακριβής υπολογισμός των τόκων υπερημερίας από την ημέρα τέλεσης και όχι από κάποιο μεταγενέστερο σημείο, κρίνει αν η καταβολή θεωρείται «πλήρης» ικανοποίηση κατά την έννοια του νόμου.
Είναι αυτοτελής η ποινική ευθύνη από την αστική διάρρηξη;
Ναι. Η καταδολιευτική απαλλοτρίωση είναι παράνομη πράξη που στοιχειοθετεί το έγκλημα του 397 ΠΚ, χωρίς όμως να συνιστά αυτομάτως αδικοπραξία κατά την έννοια του άρθρου 914 ΑΚ. Συνέπειά της δεν είναι η αποζημίωση, αλλά η διάρρηξη της απαλλοτρίωσης (ΑΠ 1531/2013).
Η αυτοτέλεια αυτή έχει δύο όψεις. Αφενός, ο οφειλέτης μπορεί να καταδικαστεί ποινικά για καταδολίευση ακόμη και αν η αστική αγωγή διάρρηξης απορριφθεί για δικονομικούς λόγους και αντιστρόφως. Αφετέρου, η ποινική καταδίκη δεν θεμελιώνει από μόνη της αξίωση αποζημίωσης του Δημοσίου, εκτός αν συντρέχουν τα ιδιαίτερα στοιχεία της αδικοπραξίας, όπως η συμπαιγνία οφειλέτη και τρίτου.
Η διάκριση καθορίζει και τη δικονομική στρατηγική. Το Δημόσιο ασκεί παράλληλα την αστική αγωγή διάρρηξης για την ανατροπή της μεταβίβασης και την ποινική έγκληση για την τιμώρηση του οφειλέτη. Οι δύο διαδικασίες δεν προδικάζουν η μία την άλλη.
Συχνές Ερωτήσεις
Χρειάζεται να έχει προηγηθεί κατάσχεση για να ασκηθεί η έγκληση καταδολίευσης;
Όχι. Το αδίκημα του 397 ΠΚ ολοκληρώνεται με την καταδολιευτική μεταβίβαση ή απόκρυψη και τον δόλο ματαίωσης της ικανοποίησης, ανεξάρτητα από το αν έχει ξεκινήσει αναγκαστική εκτέλεση. Η ύπαρξη βέβαιης και εκκαθαρισμένης απαίτησης απαιτείται ειδικά για τη διακεκριμένη μορφή της παρ. 2 και όχι για τη βασική μορφή.
Ευθύνεται ποινικά ο αποκτών το ακίνητο από τον οφειλέτη;
Το άρθρο 397 ΠΚ τιμωρεί και τον τρίτο που επιχειρεί τις πράξεις υπέρ του οφειλέτη. Ο αποκτών που γνωρίζει τον καταδολιευτικό σκοπό μπορεί να εμπλακεί στην ποινική διαδικασία. Η ευθύνη προϋποθέτει θετική γνώση του σκοπού ματαίωσης και όχι απλή αμέλεια.
Σταματά η ποινική δίωξη αν ρυθμιστεί η οφειλή σε δόσεις;
Η ένταξη σε ρύθμιση δόσεων δεν ισοδυναμεί με πλήρη ικανοποίηση του δανειστή. Η εξάλειψη του αξιοποίνου ή η απαλλαγή κατά το άρθρο 405 ΠΚ προϋποθέτει καταβολή του κεφαλαίου και των τόκων υπερημερίας. Η σταδιακή αποπληρωμή μέσω ρύθμισης παράγει αποτέλεσμα μόνο όταν ολοκληρωθεί εντός των χρονικών ορίων που θέτει ο νόμος.
Πρακτικές Επισημάνσεις
Χρόνος τέλεσης σε ακίνητα: Το αδίκημα τελείται κατά τη μεταγραφή της μεταβιβαστικής σύμβασης, σημείο που καθορίζει τόσο την αφετηρία της πενταετούς παραγραφής όσο και το εφαρμοστέο νομοθετικό καθεστώς.
Τρίμηνη προθεσμία έγκλησης: Για το Δημόσιο, η προθεσμία των τριών μηνών τρέχει από τη γνώση της αρμόδιας υπηρεσίας. Η εκπρόθεσμη υποβολή της έγκλησης εξαλείφει το δικαίωμα δίωξης, ανεξάρτητα από την ουσία της υπόθεσης.
Παράθυρο απαλλαγής: Η πλήρης καταβολή κεφαλαίου και τόκων υπερημερίας από την ημέρα τέλεσης οδηγεί σε απαλλαγή ακόμη και μετά την έναρξη της δίκης, εφόσον προηγείται του τέλους της απόδειξης στον πρώτο βαθμό.
Διπλή τροχιά: Η ποινική ευθύνη του 397 ΠΚ και η αστική διάρρηξη των άρθρων 939 επ. ΑΚ κινούνται αυτοτελώς. Η έκβαση της μίας δεν προδικάζει την άλλη.
Το Δικηγορικό μας Γραφείο, για περισσότερα από 20 χρόνια εξειδικεύεται στο Εταιρικό και Εμπορικό Δίκαιο. Επικοινωνήστε μαζί μας για σας καθοδηγήσουμε και να σας συμβουλεύσουμε σε κάθε θέμα σχετικά με την ποινική αντιμετώπιση της καταδολίευσης κατά του Δημοσίου.