Πώς Στρέφεται Ποινικά ο Μέτοχος εναντίον των Μελών ΔΣ
Περιληπτικά:
- Όταν μέλη του διοικητικού συμβουλίου φέρονται να τέλεσαν αδίκημα σε βάρος της ανώνυμης εταιρείας (συνήθως απιστία ή υπεξαίρεση), ο μέτοχος έχει ποινική και αστική επιλογή, που δεν αλληλοαποκλείονται.
- Η επιλογή μεταξύ μήνυσης και έγκλησης κρίνεται από τον τρόπο δίωξης. Στα κατ’ έγκληση αδικήματα, όπως η απιστία, νομιμοποιείται μόνο ο παθών και ισχύει τρίμηνη προθεσμία.
- Όταν παθούσα είναι η εταιρεία και δράστες τα ίδια τα μέλη του ΔΣ, η ΑΠ 622/2024 έκρινε ότι η διαδικασία ειδικού εκπροσώπου των άρθρων 103-105 του ν. 4548/2018 καλύπτει μόνο την εταιρική αγωγή, όχι την έγκληση.
- Η εταιρεία αποκτά εκπρόσωπο για την έγκληση μέσω προσωρινής διοίκησης κατά το άρθρο 69 ΑΚ.
- Πριν από κάθε κίνηση κρίνονται οι αποδείξεις, οι προθεσμίες και η σωστή δικονομική επιλογή.
Πότε μπορεί μέτοχος να στραφεί ποινικά κατά μελών ΔΣ;
Ο μέτοχος μπορεί να κινηθεί ποινικά, όταν πράξη ή παράλειψη μελών του διοικητικού συμβουλίου σε βάρος της ανώνυμης εταιρείας στοιχειοθετεί ποινικό αδίκημα, κυρίως απιστία (άρθρο 390 ΠΚ) ή υπεξαίρεση (άρθρο 375 ΠΚ). Η επιλογή μήνυσης ή έγκλησης κρίνεται από το αν το αδίκημα διώκεται αυτεπαγγέλτως, οπότε αρκεί μήνυση από οποιονδήποτε, ή κατ’ έγκληση, οπότε νομιμοποιείται μόνο ο παθών, δηλαδή η ίδια η εταιρεία.
Η μήνυση είναι η αναφορά αξιόποινης πράξης που διώκεται αυτεπαγγέλτως και υποβάλλεται από οποιονδήποτε πολίτη. Η έγκληση είναι η δήλωση του παθόντος ότι επιθυμεί την ποινική δίωξη αδικήματος που ο νόμος διώκει μόνο κατόπιν αιτήματός του. Η διάκριση δεν είναι τυπική, αλλά καθορίζει ποιος νομιμοποιείται να κινήσει τη διαδικασία και εντός ποιας προθεσμίας.
Στην περίπτωση των μελών του ΔΣ, ο μέτοχος μπορεί να λειτουργήσει με δυο διαφορετικούς τρόπους. Ως πολίτης μπορεί να αναφέρει με μήνυση αδικήματα που διώκονται αυτεπαγγέλτως. Ως φορέας εταιρικού συμφέροντος, όμως, δεν ταυτίζεται με τον παθόντα, εφόσον θιγόμενη είναι η περιουσία της εταιρείας, οπότε παθόν είναι το νομικό πρόσωπο. Το ερώτημα ποιος υποβάλλει την έγκληση για λογαριασμό του νομικού προσώπου γίνεται κρίσιμο, αφού δράστες φέρονται τα όργανα που, υπο κανονικές συνθήκες, θα έπρεπε αυτά να την υποβάλλουν.
Ποια αδικήματα των μελών ΔΣ διώκονται ποινικά;
Η ποινική ευθύνη των μελών του ΔΣ εστιάζει στην απιστία (άρθρο 390 ΠΚ) και την υπεξαίρεση (άρθρο 375 ΠΚ). Κρίσιμη είναι η διάκριση από την εύλογη επιχειρηματική απόφαση, καθώς ζημία της εταιρείας δεν σημαίνει αυτομάτως έγκλημα, εφόσον τηρήθηκαν οι κανόνες επιμελούς διαχείρισης.
Η απιστία τιμωρεί όποιον, κατά παράβαση των κανόνων επιμελούς διαχείρισης, προκαλεί εν γνώσει του βέβαιη ζημία σε περιουσία της οποίας έχει τη διαχείριση. Στη βασική μορφή προβλέπεται φυλάκιση και χρηματική ποινή, ενώ όταν η ζημία υπερβαίνει συνολικά τις 120.000 ευρώ η πράξη γίνεται κακούργημα και απειλείται κάθειρξη έως δέκα ετών. Η υπεξαίρεση προϋποθέτει παράνομη ιδιοποίηση ξένου κινητού πράγματος που έχει περιέλθει στην κατοχή του δράστη και διαφοροποιείται από την απιστία ως προς την εξωτερική πράξη ιδιοποίησης.
Η εμπειρία από υποθέσεις εταιρικών διενέξεων δείχνει ότι ο χαρακτηρισμός μιας ζημιογόνου απόφασης ως απιστίας, αντί ως ατυχούς επιχειρηματικής επιλογής, κρίνεται στη λεπτομέρεια: στα πρακτικά του ΔΣ, στην ύπαρξη σύγκρουσης συμφερόντων και στην απόκλιση από τους κανόνες επιμελούς διαχείρισης. Η τεκμηρίωση αυτή σπάνια επιτυγχάνεται χωρίς στοχευμένη συγκέντρωση στοιχείων, για την οποία η μειοψηφία διαθέτει ως εργαλείο τον έκτακτο έλεγχο της εταιρείας.
Μήνυση ή έγκληση: τι κρίνει την επιλογή και την προθεσμία;
Η μήνυση αφορά αδικήματα που διώκονται αυτεπαγγέλτως και μπορεί να υποβληθεί από οποιονδήποτε. Η έγκληση απαιτείται για όσα διώκονται κατ’ έγκληση, όπως η βασική απιστία (άρθρο 390 παρ. 1 εδάφιο α’ ΠΚ σε συνδυασμό με το άρθρο 405 παρ. 1 ΠΚ) και υποβάλλεται μόνο από τον παθόντα εντός τρίμηνης προθεσμίας.
Η προθεσμία αυτή είναι καθοριστική. Κατά το άρθρο 114 ΠΚ, αν ο δικαιούχος δεν υποβάλει την έγκληση μέσα σε τρεις μήνες από την ημέρα που έμαθε για την τέλεση της πράξης και για τον δράστη, το αξιόποινο εξαλείφεται. Η επιλογή λάθος δικονομικού εργαλείου ή η παρέλευση του τριμήνου δεν διορθώνεται και οδηγεί σε οριστική απώλεια της ποινικής αξίωσης. Η στρατηγική επιλογή ανάμεσα σε μήνυση και έγκληση, καθώς και ο ακριβής προσδιορισμός του χρονικού σημείου από το οποίο τρέχει το τρίμηνο, απαιτεί νομική κρίση επί των συγκεκριμένων πραγματικών περιστατικών της υπόθεσης.
Παράλληλα με την ποινική προθεσμία τρέχει και ο χρόνος για τις αστικές αξιώσεις. Η παραγραφή των αξιώσεων αποζημίωσης από απιστία ή απάτη ακολουθεί δικούς της κανόνες και δεν συμπίπτει με την τρίμηνη προθεσμία της έγκλησης, γεγονός που επιβάλλει χωριστό υπολογισμό για κάθε επιλογή.
| Κριτήριο | Μήνυση | Έγκληση |
|---|---|---|
| Αδικήματα | Αυτεπαγγέλτως διωκόμενα | Κατ’ έγκληση διωκόμενα (π.χ. απιστία, άρθρο 390 παρ. 1 εδ. α’ ΠΚ) |
| Ποιος νομιμοποιείται | Οποιοσδήποτε πολίτης | Μόνο ο παθών, εδώ η εταιρεία |
| Προθεσμία | Χωρίς ειδική προθεσμία, εντός της παραγραφής | Τρεις μήνες από τη γνώση πράξης και δράστη (άρθρο 114 ΠΚ) |
| Συνέπεια παράλειψης | Δεν εξαλείφεται το αξιόποινο | Εξάλειψη του αξιοποίνου |
Ποιος υποβάλλει την έγκληση όταν δράστης είναι το ίδιο το ΔΣ;
Κατά την ΑΠ 622/2024, αρμόδιος δεν είναι ο ειδικός εκπρόσωπος των άρθρων 103-105 του ν. 4548/2018. Ο συγκεκριμένος εκπρόσωπος ορίζεται αποκλειστικά για την άσκηση της εταιρικής αγωγής, όχι για υποβολή έγκλησης. Όταν παθούσα είναι η εταιρεία και δράστες τα μέλη του ΔΣ, η εκπροσώπηση για την έγκληση προκύπτει μέσω προσωρινής διοίκησης.
Το δικαστήριο ερμήνευσε ότι η διαδικασία ορισμού ειδικού εκπροσώπου εξυπηρετεί έναν και μόνο σκοπό, την αποκατάσταση της εταιρικής ζημίας με αγωγή, χωρίς να επεκτείνεται αναλογικά στην ποινική σφαίρα. Για την έγκληση, εφόσον τα συμφέροντα του νομικού προσώπου συγκρούονται με εκείνα των μελών του ΔΣ που φέρονται ότι τέλεσαν τα αδικήματα, κάθε μέτοχος με έννομο συμφέρον δικαιούται να ζητήσει, κατά τη διαδικασία της εκούσιας δικαιοδοσίας, τον διορισμό προσωρινής διοίκησης κατά το άρθρο 69 του Αστικού Κώδικα.
Η ίδια αρχή είχε γίνει δεκτή και υπό το προϊσχύσαν δίκαιο, με την ΑΠ 189/2018 επί του άρθρου 22β του ν. 2190/1920, όπου ο ειδικός εκπρόσωπος αντιμετωπιζόταν ως όργανο περιορισμένου αντικειμένου για τη διεξαγωγή του αστικού δικαστικού αγώνα. Το έννομο συμφέρον του αιτούντος μετόχου συνδέεται με τα ευρύτερα δικαιώματα της μειοψηφίας.
Η εμπειρία από υποθέσεις μειοψηφίας δείχνει ότι η αίτηση προσωρινής διοίκησης ευδοκιμεί όταν η ιστορική βάση τεκμηριώνει συγκεκριμένα τη σύγκρουση συμφερόντων και τα πραγματικά περιστατικά των φερόμενων αδικημάτων.
Ποινική δίωξη ή αστική διεκδίκηση κατά των μελών ΔΣ;
Οι τρεις επιλογές δεν αλληλοαποκλείονται. Η εταιρική αγωγή αποκαθιστά τη ζημία της εταιρείας, η ατομική αγωγή τη ζημία του ίδιου του μετόχου, ενώ η ποινική δίωξη επιδιώκει τιμωρία και, μέσω παράστασης προς υπεράσπιση της κατηγορίας, αποκατάσταση εντός της ποινικής δίκης.
Η επιλογή δεν είναι μονοσήμαντη. Η εταιρική αγωγή προϋποθέτει την περιγραφόμενη στα άρθρα 102-105 διαδικασία και κατατείνει στην περιουσία της εταιρείας. Η ατομική αγωγή ανήκει στον μέτοχο που υφίσταται άμεση δική του ζημία και θεμελιώνεται στις διατάξεις περί αδικοπραξίας. Η ποινική δίωξη προσθέτει το βάρος της ποινικής απειλής και επιτρέπει στον θιγόμενο να παρασταθεί για την υπεράσπιση της κατηγορίας.
Στην πράξη οι επιλογές συνδυάζονται, καθώς η συγκέντρωση αποδείξεων εξυπηρετεί και τις τρεις, ενώ η σειρά και ο χρονισμός των κινήσεων κρίνονται με βάση τις προθεσμίες κάθε επιλογής και τη διαθέσιμη τεκμηρίωση.
| Στοιχείο | Εταιρική αγωγή | Ατομική αγωγή μετόχου | Ποινική οδός (μήνυση ή έγκληση) |
|---|---|---|---|
| Σκοπός | Αποκατάσταση ζημίας της εταιρείας | Αποκατάσταση ατομικής ζημίας του μετόχου | Τιμωρία |
| Ποιος ενεργεί | Η εταιρεία ή ειδικός εκπρόσωπος (άρθρα 103-105) | Ο ίδιος ο μέτοχος | Μήνυση: οποιοσδήποτε. Έγκληση: η εταιρεία μέσω προσωρινής διοίκησης (άρθρο 69 ΑΚ) |
| Υπέρ ποιου | Της εταιρείας | Του μετόχου | Ποινική αξίωση της πολιτείας και του παθόντος |
| Νομική βάση | Άρθρα 102-105 ν. 4548/2018 | Διατάξεις περί αδικοπραξίας (άρθρα 914 επ. ΑΚ) | Άρθρα 390 και 375 ΠΚ |
| Φύση διαδικασίας | Αστική | Αστική | Ποινική |
Συχνές Ερωτήσεις
Μπορεί ένας μόνο μέτοχος να μηνύσει μέλος του ΔΣ;
Για αδικήματα που διώκονται αυτεπαγγέλτως, ναι. Οποιοσδήποτε υποβάλλει μήνυση και η ποινική δίωξη ασκείται από την εισαγγελική αρχή. Για αδικήματα που διώκονται κατ’ έγκληση σε βάρος της εταιρείας, νομιμοποιείται μόνο ο παθών, δηλαδή το νομικό πρόσωπο. Εκεί ο μεμονωμένος μέτοχος δεν υποβάλλει ο ίδιος την έγκληση, αλλά κινεί τη διαδικασία διορισμού προσωρινής διοίκησης κατά το άρθρο 69 ΑΚ.
Ποια η διαφορά μήνυσης και έγκλησης στην πράξη;
Η μήνυση είναι αναφορά αδικήματος που διώκεται αυτεπαγγέλτως και μπορεί να προέλθει από οποιονδήποτε. Η έγκληση είναι δήλωση βούλησης του παθόντος για δίωξη αδικήματος που ο νόμος διώκει μόνο κατόπιν αιτήματός του και υπόκειται σε τρίμηνη προθεσμία. Η διαφορά καθορίζει ποιος νομιμοποιείται και αν υπάρχει αποκλειστική προθεσμία.
Τι προθεσμία υπάρχει για έγκληση κατά μέλους ΔΣ για απιστία;
Όταν το αδίκημα διώκεται κατ’ έγκληση, η έγκληση υποβάλλεται εντός τριών μηνών από την ημέρα που ο δικαιούχος έμαθε για την πράξη και τον δράστη (άρθρο 114 ΠΚ). Μετά την εκπνοή της προθεσμίας το αξιόποινο εξαλείφεται. Ο ακριβής χρόνος έναρξης του τριμήνου είναι ζήτημα πραγματικό και κρίνεται κατά περίπτωση.
Χρειάζεται απόφαση γενικής συνέλευσης για να κινηθεί ποινικά ο μέτοχος;
Όχι. Η διαδικασία αιτήματος της μειοψηφίας και απόφασης της γενικής συνέλευσης αφορά την αστική εταιρική αγωγή. Η μήνυση για αυτεπαγγέλτως διωκόμενα εγκλήματα δεν εξαρτάται από εταιρική απόφαση, ενώ για την έγκληση που υποβάλλεται για λογαριασμό της εταιρείας ακολουθείται ο δρόμος της προσωρινής διοίκησης.
Πρακτικές Επισημάνσεις
Χαρακτηρισμός της πράξης: Η υπαγωγή των πραγματικών περιστατικών στην απιστία, την υπεξαίρεση ή την απάτη καθορίζει τόσο τον τρόπο δίωξης όσο και την προθεσμία. Ο χαρακτηρισμός γίνεται με βάση τα πρακτικά περιστατικά, τη ροή των συναλλαγών και την απόκλιση από τους κανόνες της επιμελούς διαχείρισης.
Τρόπος δίωξης και προθεσμία: Πριν από κάθε κίνηση ελέγχεται αν το αδίκημα διώκεται αυτεπαγγέλτως ή κατ’ έγκληση. Στη δεύτερη περίπτωση το τρίμηνο του άρθρου 114 ΠΚ εκκινεί από τη γνώση πράξης και δράστη και η παρέλευσή του εξαλείφει το αξιόποινο.
Εκπροσώπηση για την έγκληση: Όταν παθούσα είναι η εταιρεία, η έγκληση δεν υποβάλλεται μέσω του ειδικού εκπροσώπου των άρθρων 103-105 αλλά μέσω προσωρινής διοίκησης κατά το άρθρο 69 ΑΚ.
Συνδυασμός επιλογών: Ποινική και αστική οδός μπορούν να κινηθούν παράλληλα. Η σειρά και ο χρονισμός κρίνονται με βάση τις προθεσμίες κάθε διαδρομής και τη διαθέσιμη τεκμηρίωση.
Απόδειξη: Η συγκέντρωση στοιχείων, με εργαλείο και τον έκτακτο έλεγχο της εταιρείας, προηγείται και θεμελιώνει τόσο τον χαρακτηρισμό του αδικήματος όσο και την αίτηση διορισμού προσωρινής διοίκησης.
Το Δικηγορικό μας Γραφείο, για περισσότερα από 20 χρόνια εξειδικεύεται στο Εταιρικό και Εμπορικό Δίκαιο. Επικοινωνήστε μαζί μας για σας καθοδηγήσουμε και να σας συμβουλεύσουμε για την υποβολή μήνυσης και έγκλησης κατά μελών ΔΣ Ανώνυμης Εταιρείας.