Αρραβώνας ή Προκαταβολή: Ποιο Ποσό Επιστρέφεται

Εν συντομία:

• Ο αρραβώνας και η προκαταβολή είναι δύο ποσά που δίδονται κατά την υπογραφή μιας εμπορικής σύμβασης, με ριζικά διαφορετικές συνέπειες σε περίπτωση υπαναχώρησης.
• Ο αρραβώνας (402-403 ΑΚ) καταπίπτει σε υπαίτια ματαίωση: όποιος τον έδωσε και ευθύνεται τον χάνει, όποιος τον έλαβε και ευθύνεται αποδίδει το διπλάσιο.
• Η προκαταβολή δίδεται έναντι της παροχής. Αν η σύμβαση δεν εκτελεστεί, επιστρέφεται κατά τον αδικαιολόγητο πλουτισμό (904 ΑΚ), ανεξαρτήτως υπαιτιότητας.
• Σε αμφιβολία για τον χαρακτηρισμό, το ποσό θεωρείται προκαταβολή. Η επιλογή του αρραβώνα απαιτεί σαφή, αναμφίβολη διατύπωση στη σύμβαση.
• Η κατάπτωση προϋποθέτει υπαιτιότητα. Σε ανωτέρα βία, το ποσό δεν χάνεται και αναζητείται.

Αρραβώνας ή προκαταβολή: τι χάνει ο συμβαλλόμενος αν υπαναχωρήσει;

Η επιλογή μεταξύ αρραβώνα και προκαταβολής καθορίζει την τύχη του ποσού όταν η σύμβαση ματαιώνεται με υπαιτιότητα ενός μέρους.

Ο αρραβώνας, κατά τα άρθρα 402 και 403 του Αστικού Κώδικα, καταπίπτει. Ο υπαίτιος δότης χάνει το ποσό, ενώ ο υπαίτιος λήπτης το αποδίδει διπλάσιο.

Η προκαταβολή, αντίθετα, επιστρέφεται ανεξαρτήτως υπαιτιότητας, καθώς δίδεται απλώς έναντι της παροχής.

Στην πράξη, το ίδιο χρηματικό ποσό που καταβάλλεται κατά την υπογραφή μιας σύμβασης προμήθειας, παροχής υπηρεσιών ή μεταβίβασης εταιρικών μεριδίων μπορεί να λειτουργήσει είτε ως μοχλός πίεσης για την εκτέλεση είτε ως απλή προκαταβολή τιμήματος.

Η διάκριση ορίζει αν, σε περίπτωση ναυαγίου της συμφωνίας, το μέρος που κατέβαλε το ποσό θα το ανακτήσει ή θα το χάσει. Ορίζει επίσης αν το μέρος που το έλαβε θα υποχρεωθεί να το αποδώσει απλά ή διπλά.

Το διακύβευμα φαίνεται καθαρά όταν μια συμφωνία προμήθειας ναυαγεί μετά την καταβολή ποσού κατά την υπογραφή. Αν το ποσό ήταν προκαταβολή, ο αγοραστής το ανακτά ακόμη και αν η ματαίωση οφείλεται στον ίδιο. Αν ήταν ποινικός αρραβώνας και η ματαίωση οφείλεται στον αγοραστή, το ποσό χάνεται.

Αν οφείλεται στον προμηθευτή που τον έλαβε, εκείνος αποδίδει το διπλάσιο. Η ίδια καταβολή οδηγεί σε τρία διαφορετικά οικονομικά αποτελέσματα, ανάλογα με τον χαρακτηρισμό της και το ποιος ευθύνεται για τη ματαίωση.

Πότε ο αρραβώνας θεωρείται ποινικός και τι σημαίνει η κατάπτωσή του;

Σε αμφιβολία, ο αρραβώνας τεκμαίρεται ποινικός. Κατά το άρθρο 402 ΑΚ, εφόσον δεν ορίστηκε κάτι άλλο, θεωρείται ότι δόθηκε για την κάλυψη της ζημίας από τη μη εκτέλεση της σύμβασης. Ο ποινικός αρραβώνας φέρει είτε χαρακτήρα επιτιμίου μεταμελείας είτε αμιγώς χαρακτήρα ποινής, με κοινές συνέπειες κατάπτωσης.

Το άρθρο 402 ΑΚ θέτει ερμηνευτικό κανόνα ενδοτικού δικαίου. Ο χαρακτήρας αυτός εμφανίζεται σε δύο εκδοχές.

Στην πρώτη, ο αρραβώνας λειτουργεί ως επιτίμιο μεταμελείας, όταν οι συμβαλλόμενοι επιφύλαξαν δικαίωμα υπαναχώρησης έναντι καταβολής ποινής κατά το άρθρο 398 ΑΚ. Εδώ το μέρος διατηρεί τη δυνατότητα να αποδεσμευτεί νόμιμα, με τίμημα την απώλεια ή την απόδοση του διπλασίου.

Στη δεύτερη εκδοχή, ο αρραβώνας έχει αμιγώς χαρακτήρα ποινής, χωρίς αναγνωρισμένο δικαίωμα υπαναχώρησης και λειτουργεί ως κύρωση της αθέτησης. Και στις δύο περιπτώσεις οι συνέπειες της κατάπτωσης είναι κοινές.

Η κατάπτωση, κατά το άρθρο 403 ΑΚ, σημαίνει ότι ο υπαίτιος για τη μη εκτέλεση χάνει τον αρραβώνα που έδωσε ή αποδίδει διπλάσιο εκείνον που έλαβε. Σε αμφιβολία, δεν αποκλείεται υποχρέωση περαιτέρω αποζημίωσης, μειούμενη όμως κατά το ποσό του αρραβώνα (ΑΠ 313/2024).

Ο ισχυρισμός του λήπτη ότι ο αρραβώνας συμφωνήθηκε ως επιτίμιο μεταμελείας, με υποχρέωση απόδοσης μόνο του ληφθέντος και όχι του διπλασίου, αποτελεί ένσταση. Η διάκριση αυτή, που κρίνει το ύψος της υποχρέωσης, εξαρτάται αποκλειστικά από τη διατύπωση της αρραβωνικής συμφωνίας και όχι από τον νόμο.

Πώς διακρίνεται νομικά ο αρραβώνας από την προκαταβολή;

Η διάκριση εντοπίζεται στη λειτουργία και στην αίρεση κάθε ποσού. Ο αρραβώνας τελεί υπό την αρνητική αίρεση της μη εκπλήρωσης της κύριας ενοχής, ενώ η προκαταβολή δίδεται έναντι της παροχής και σε εγγύησή της. Σε αμφιβολία για τον χαρακτηρισμό του ποσού, αυτό θεωρείται προκαταβολή (ΑΠ 490/2022).

Δύο είναι οι βασικές νομικές διαφορές. Η προκαταβολή τελεί υπό τη νομική αίρεση της δημιουργίας ενοχής στο μέλλον και όχι υπό την αίρεση της μη εκπλήρωσης, όπως ο αρραβώνας. Σε περίπτωση εξόδου της νομικής αίρεσης, η προκαταβολή αναζητείται κατά τον αδικαιολόγητο πλουτισμό (904 ΑΚ), ενώ η τύχη του αρραβώνα ρυθμίζεται ειδικά από το άρθρο 403 ΑΚ.

Κρίσιμα κριτήρια για τη διάκριση είναι ότι ο χαρακτηρισμός του αρραβώνα πρέπει να είναι αναμφίβολος, γι’ αυτό και σε αμφιβολία πρόκειται για προκαταβολή, καθώς και ότι ο αρραβώνας δίδεται ρητά προς ενίσχυση της σύμβασης, ενώ η προκαταβολή ενόψει και μόνο των υποχρεώσεων ορισμένης σύμβασης.

Διάσταση	Αρραβώνας (402-403 ΑΚ)	Προκαταβολή (904 ΑΚ)
Σκοπός	Ενίσχυση σύμβασης, κάλυψη ζημίας από υπαίτια ματαίωση	Καταβολή έναντι της παροχής, σε εγγύησή της
Τεκμήριο σε αμφιβολία	Αν είναι αρραβώνας με ασαφή χαρακτήρα, θεωρείται ποινικός	Αν είναι ασαφές αν πρόκειται για αρραβώνα ή προκαταβολή, θεωρείται προκαταβολή
Υπαίτιος ο δότης	Χάνει το ποσό	Επιστρέφεται
Υπαίτιος ο λήπτης	Αποδίδει το διπλάσιο	Επιστρέφεται
Χωρίς υπαιτιότητα (π.χ. ανωτέρα βία)	Δεν καταπίπτει, αναζητείται	Επιστρέφεται
Μηχανισμός αναζήτησης	Ειδική ρύθμιση του 403 ΑΚ	Αδικαιολόγητος πλουτισμός (904 ΑΚ)
Πρόσθετη αποζημίωση	Δυνατή, μειούμενη κατά το ποσό (403 ΑΚ)	Κατά τις γενικές διατάξεις

Τι πρέπει να προβλέπει η σύμβαση για να ισχύσει το ποσό ως αρραβώνας;

Επειδή ο αρραβώνας φέρει δυσμενέστερες συνέπειες από την προκαταβολή, απαιτείται σαφής και αναμφίβολη βούληση κατάρτισης αρραβωνικής σύμβασης. Χωρίς ρητή διατύπωση, το ποσό αντιμετωπίζεται ως προκαταβολή και απλώς επιστρέφεται, ακόμη και αν το μέρος που το κατέβαλε ναυάγησε τη συμφωνία.

Η σύμβαση που επιδιώκει τις συνέπειες του αρραβώνα οφείλει να ορίζει τρία στοιχεία.

• Πρώτον, ότι το ποσό δίδεται ρητά προς ενίσχυση της σύμβασης και όχι απλώς έναντι του τιμήματος.
• Δεύτερον, τον χαρακτήρα του, δηλαδή αν πρόκειται για ποινικό αρραβώνα ή για επιτίμιο μεταμελείας, καθώς αυτό κρίνει αν ο λήπτης αποδίδει το διπλάσιο ή μόνο το ληφθέν.
• Τρίτον, την τύχη τυχόν πρόσθετης αποζημίωσης πέραν του αρραβώνα.

Η επιλογή αυτή δεν είναι θέμα ορολογίας. Η εμπειρία από υποθέσεις εμπορικών προσυμφώνων δείχνει ότι οι περισσότερες διαφορές γεννιούνται όταν το ίδιο ποσό περιγράφεται στο συμφωνητικό ταυτόχρονα ως προκαταβολή και ως αρραβώνας, οπότε το δικαστήριο, ελλείψει σαφούς βούλησης, κλίνει προς την προκαταβολή και ο αρραβωνικός μηχανισμός χάνεται.

Ο αρραβώνας προϋποθέτει καταρτισμένη σύμβαση ή προσύμφωνο και δεν δίδεται στο στάδιο των διαπραγματεύσεων. Όποιος αποχωρεί κατά τις διαπραγματεύσεις δεν υπόκειται σε κατάπτωση αρραβώνα. Τυχόν ευθύνη του κρίνεται στο πεδίο της ευθύνης από διαπραγματεύσεις, με διαφορετικές προϋποθέσεις και έκταση αποζημίωσης.

Πότε καταπίπτει ο αρραβώνας και πότε επιστρέφεται;

Η κατάπτωση του αρραβώνα δεν είναι αυτόματη. Προϋποθέτει υπαιτιότητα του οφειλέτη, δηλαδή υπαίτια αδυναμία εκπλήρωσης ή υπερημερία και όχι απλή παρέλευση της δήλης ημέρας ή όχληση. Ο οφειλέτης φέρει το βάρος να αποδείξει, ως ένσταση, ότι η μη εκπλήρωση οφείλεται σε γεγονός χωρίς ευθύνη του (ΑΠ 1320/2012).

Για την κατάπτωση δεν αρκεί η παρέλευση της συμφωνηθείσας ημέρας εκτέλεσης ούτε η όχληση του οφειλέτη. Στον οφειλέτη απόκειται να αποδείξει ότι εκπλήρωσε ή ότι η μη εκπλήρωση οφείλεται σε γεγονός για το οποίο δεν φέρει ευθύνη, κάθε εύλογη δηλαδή αιτία που δικαιολογεί τη μη εκτέλεση.

Το πρακτικό αποτέλεσμα είναι κρίσιμο για την επιλογή. Όταν η μη εκτέλεση οφείλεται σε ανωτέρα βία, απρόβλεπτο και αναπότρεπτο δηλαδή γεγονός, εκλείπει η υπαιτιότητα και ο αρραβώνας δεν καταπίπτει, αλλά αναζητείται όπως και η προκαταβολή.

Εφόσον όμως συντρέχει υπαιτιότητα, ο αρραβώνας καταπίπτει από την πάροδο της ημέρας εκτέλεσης, αλλιώς από την όχληση, οπότε ο δανειστής αποκτά δικαίωμα στον αρραβώνα που έλαβε ή αξίωση απόδοσης του διπλασίου.

Αρραβώνας σε προσύμφωνο και σε ακίνητα: τι αλλάζει;

Ο αρραβώνας δίδεται έγκυρα και κατά την κατάρτιση προσυμφώνου, το οποίο θεωρείται τελεία σύμβαση. Η αρραβωνική συμφωνία, ως παρεπόμενη, υποβάλλεται στον ίδιο συστατικό τύπο με την κύρια σύμβαση. Σε ακίνητα αυτό σημαίνει συμβολαιογραφικό έγγραφο, αλλιώς η αρραβωνική είναι άκυρη.

Στο προσύμφωνο, αυτός που δίνει τον αρραβώνα, αν ο αντισυμβαλλόμενος αρνηθεί να συμπράξει για την οριστική σύμβαση, δικαιούται είτε να αξιώσει το διπλάσιο του δοθέντος, αν είναι δότης, είτε να το κρατήσει, αν είναι λήπτης. Οι ειδικότεροι μηχανισμοί προστασίας του αγοραστή σε προσύμφωνο πώλησης, όπως η αγωγή καταδίκης σε δήλωση βούλησης, αναπτύσσονται χωριστά.

Η κρίσιμη ιδιαιτερότητα αφορά τα ακίνητα. Για προσύμφωνο με αντικείμενο τη μεταβίβαση εμπράγματου δικαιώματος επί ακινήτου, η αρραβωνική σύμβαση πρέπει να περιβληθεί τον συμβολαιογραφικό τύπο, κατά τα άρθρα 369, 1033, 166 και 159 ΑΚ.

Διαφορετικά είναι άκυρη και το δοθέν ποσό αναζητείται κατά τις διατάξεις του αδικαιολόγητου πλουτισμού, χωρίς εφαρμογή του κανόνα του διπλασίου (ΑΠ 1186/2019). Η εμπειρία από υποθέσεις ακινήτων δείχνει ότι η υπογραφή ιδιωτικού συμφωνητικού με ρήτρα αρραβώνα για ακίνητο δημιουργεί εντύπωση εξασφάλισης που στην πραγματικότητα δεν υφίσταται, αφού η ρήτρα του διπλασίου δεν ισχύει.

Συχνές ερωτήσεις

Πότε επιστρέφεται ο αρραβώνας;

Ο αρραβώνας επιστρέφεται όταν η μη εκτέλεση της σύμβασης δεν οφείλεται σε υπαιτιότητα εκείνου που τον έδωσε. Αν η ματαίωση προκύψει από γεγονός χωρίς ευθύνη του, όπως ανωτέρα βία, δεν καταπίπτει και αναζητείται. Επιστρέφεται επίσης όταν, σε αμφιβολία για τον χαρακτηρισμό, το ποσό κριθεί ως προκαταβολή, οπότε αναζητείται κατά τον αδικαιολόγητο πλουτισμό.

Πότε αποδίδεται διπλάσιος ο αρραβώνας;

Το διπλάσιο αποδίδεται όταν υπαίτιος για τη μη εκτέλεση είναι εκείνος που έλαβε τον αρραβώνα, κατά το άρθρο 403 ΑΚ. Ο κανόνας ισχύει για τον ποινικό αρραβώνα. Αν όμως συμφωνήθηκε ως επιτίμιο μεταμελείας με απόδοση μόνο του ληφθέντος, ο λήπτης δεν οφείλει το διπλάσιο. Η διάκριση εξαρτάται από τη διατύπωση της συμφωνίας και προβάλλεται ως ένσταση.

Ποια η διαφορά αρραβώνα από ποινική ρήτρα;

Ο αρραβώνας είναι ποσό που καταβάλλεται ήδη κατά την υπογραφή και καταπίπτει σε υπαίτια μη εκτέλεση. Η ποινική ρήτρα είναι υπόσχεση μελλοντικής καταβολής ποινής που ενεργοποιείται με την αθέτηση, χωρίς να δίδεται ποσό εκ των προτέρων. Και οι δύο πιέζουν για εκτέλεση, όμως στην ποινική ρήτρα ο οφειλέτης διατηρεί δικαίωμα δικαστικής μείωσης αν είναι δυσανάλογη.

Απαιτείται συμβολαιογράφος για τον αρραβώνα;

Εξαρτάται από την κύρια σύμβαση. Η αρραβωνική συμφωνία ακολουθεί τον τύπο της σύμβασης που ενισχύει. Για κινητά, μετοχές ή εταιρικά μερίδια αρκεί ιδιωτικό συμφωνητικό. Για ακίνητα απαιτείται συμβολαιογραφικό έγγραφο, καθώς το προσύμφωνο μεταβίβασης ακινήτου υπόκειται σε συμβολαιογραφικό τύπο. Ιδιωτικό συμφωνητικό για ακίνητο καθιστά την αρραβωνική άκυρη.

Χάνεται ο αρραβώνας σε ανωτέρα βία;

Όχι. Η κατάπτωση προϋποθέτει υπαιτιότητα του οφειλέτη. Όταν η μη εκτέλεση οφείλεται σε ανωτέρα βία, δηλαδή απρόβλεπτο και αναπότρεπτο γεγονός, εκλείπει η υπαιτιότητα και ο αρραβώνας δεν καταπίπτει. Το ποσό αναζητείται. Ο οφειλέτης φέρει όμως το βάρος να επικαλεστεί και να αποδείξει το γεγονός της ανωτέρας βίας ως ένσταση.

Πρακτικές Επισημάνσεις

Ονομασία και ουσία: Ο χαρακτηρισμός ενός ποσού ως αρραβώνα ή προκαταβολής δεν προκύπτει από τη λέξη που χρησιμοποιείται, αλλά από τη βούληση των μερών όπως αποτυπώνεται στη σύμβαση. Σε αμφιβολία υπερισχύει η προκαταβολή.

Ρητή διατύπωση για αρραβώνα: Αν επιδιώκεται η δεσμευτική λειτουργία του αρραβώνα, η σύμβαση πρέπει να αναφέρει ρητά τον σκοπό ενίσχυσης, τον χαρακτήρα του (ποινικός ή επιτίμιο μεταμελείας) και την τύχη τυχόν πρόσθετης αποζημίωσης.

Υπαιτιότητα ως προϋπόθεση: Η κατάπτωση απαιτεί υπαίτια αδυναμία ή υπερημερία. Απλή καθυστέρηση χωρίς υπαιτιότητα, ιδίως λόγω ανωτέρας βίας, δεν οδηγεί σε απώλεια του ποσού.

Ακίνητα και τύπος: Για ακίνητα, η αρραβωνική συμφωνία απαιτεί συμβολαιογραφικό έγγραφο. Ιδιωτικό συμφωνητικό οδηγεί σε ακυρότητα και σε αναζήτηση του ποσού χωρίς τον κανόνα του διπλασίου.

Στάδιο διαπραγματεύσεων: Πριν την κατάρτιση σύμβασης ή προσυμφώνου δεν υφίσταται αρραβώνας. Ποσά που δίδονται στο στάδιο των διαπραγματεύσεων κρίνονται με άλλους κανόνες.

Το Δικηγορικό μας Γραφείο, για περισσότερα από 20 χρόνια εξειδικεύεται στο Εταιρικό και Εμπορικό Δίκαιο. Επικοινωνήστε μαζί μας για σας καθοδηγήσουμε και να σας συμβουλεύσουμε σχετικά με την προκαταβολή και τον αρραβώνα στις εμπορικές συμβάσεις.