Πότε Ανατρέπεται μια Μεταβίβαση ως Καταδολιευτική σε Βάρος Δανειστών
Σε συντομία:
- Καταδολίευση δανειστών υπάρχει όταν ο οφειλέτης απαλλοτριώνει περιουσιακά του στοιχεία προς βλάβη των δανειστών του και η υπόλοιπη περιουσία δεν επαρκεί για την ικανοποίησή τους. Ένδικο μέσο είναι η αγωγή διάρρηξης («παυλιανή αγωγή»).
- Απαιτούνται σωρευτικά πέντε προϋποθέσεις: απαίτηση γεννημένη κατά τον χρόνο της απαλλοτρίωσης, απαλλοτρίωση, πρόθεση βλάβης, γνώση του τρίτου και αφερεγγυότητα του οφειλέτη.
- Σε επαχθή απαλλοτρίωση απαιτείται θετική γνώση του τρίτου. Σε χαριστική, όπως η δωρεά ή η γονική παροχή, δεν απαιτείται καθόλου γνώση.
- Η γνώση τεκμαίρεται για σύζυγο και στενούς συγγενείς, αλλά μόνο εντός έτους από την απαλλοτρίωση.
- Η αξίωση διάρρηξης παραγράφεται σε πέντε έτη από την κατάρτιση της πράξης μεταβίβασης.
Πότε στοιχειοθετείται καταδολίευση δανειστών;
Καταδολίευση στοιχειοθετείται όταν συντρέχουν σωρευτικά πέντε προϋποθέσεις:
- απαίτηση του δανειστή γεννημένη κατά τον χρόνο της απαλλοτρίωσης,
- απαλλοτρίωση περιουσιακού στοιχείου από τον οφειλέτη,
- πρόθεση βλάβης των δανειστών,
- γνώση του τρίτου ότι ο οφειλέτης απαλλοτριώνει προς βλάβη τους και
- αφερεγγυότητα του οφειλέτη που προκαλείται από την απαλλοτρίωση.
Αν λείπει έστω μία, δεν χωρεί διάρρηξη.
Το άρθρο 939 του Αστικού Κώδικα παρέχει στους δανειστές το δικαίωμα να ζητήσουν τη διάρρηξη κάθε απαλλοτρίωσης που έγινε από τον οφειλέτη προς βλάβη τους. Σε συνδυασμό με τα άρθρα 941 έως 943 ΑΚ, οι παραπάνω προϋποθέσεις πρέπει να συντρέχουν σωρευτικά, ώστε η έλλειψη μίας να αρκεί για την απόρριψη της αγωγής (ΑΠ 1283/2025).
Η απαίτηση πρέπει να έχει γεννηθεί κατά τον χρόνο που επιχειρείται η απαλλοτρίωση, αρκεί όμως να είναι ληξιπρόθεσμη κατά την πρώτη συζήτηση της αγωγής. Είναι αδιάφορο αν τελεί υπό αναβλητική αίρεση ή προθεσμία, αν έχει βεβαιωθεί δικαστικά ή αν έχει εξοπλιστεί με εκτελεστό τίτλο.
Το ένδικο βοήθημα ασκείται κατά του οφειλέτη και του τρίτου που απέκτησε το στοιχείο, κυρίως δε κατά του τρίτου, ο οποίος νομιμοποιείται παθητικά. Όταν δανειστές είναι περισσότεροι, καθένας έχει αυτοτελή αξίωση και δεν δημιουργείται μεταξύ τους ενοχή εις ολόκληρον.
Ποιες δικαιοπραξίες υπόκεινται σε διάρρηξη;
Σε διάρρηξη υπόκειται κάθε απαλλοτρίωση που μειώνει την περιουσία του οφειλέτη, επαχθής ή χαριστική. Καλύπτονται η πώληση, η δωρεά, η γονική παροχή, η δόση αντί καταβολής, η εκχώρηση απαίτησης και η σύσταση εμπράγματης ασφάλειας υπέρ τρίτου. Καλύπτεται ακόμη η μεταβίβαση εταιρικών μεριδίων, μετοχών ή ολόκληρης επιχείρησης.
Στην έννοια της απαλλοτρίωσης εμπεριέχεται κάθε διάθεση ή εκποίηση που χειροτερεύει τη θέση των δανειστών. Υπόκεινται σε διάρρηξη και οι παροχές των γονέων προς τα τέκνα τους κατά το άρθρο 1509 ΑΚ, ανεξάρτητα από το αν υπερβαίνουν το μέτρο που επιβάλλουν οι περιστάσεις, καθώς το ηθικό καθήκον του γονέα δεν δικαιολογεί τη βλάβη των δανειστών ούτε την προτίμηση των ηθικών υποχρεώσεων έναντι των νομικών.
Δεν συνιστούν απαλλοτρίωση και επομένως δεν υπόκεινται σε διάρρηξη:
- η καταβολή ληξιπρόθεσμου χρέους (άρθρο 940 εδ. β’ ΑΚ),
- η διάθεση ακατάσχετων περιουσιακών στοιχείων, τα οποία ούτως ή άλλως δεν θα ικανοποιούσαν τους δανειστές,
- οι υποσχετικές δικαιοπραξίες, όπως το προσύμφωνο, που δεν επιφέρουν άμεση μεταβολή στην περιουσία,
- η γνήσια παράλειψη κτήσης δικαιώματος, για παράδειγμα η παράλειψη έναρξης χρησικτησίας.
Πότε θεωρείται αφερέγγυος ο οφειλέτης;
Αφερέγγυος θεωρείται ο οφειλέτης όταν η εμφανής υπολειπόμενη περιουσία του δεν επαρκεί για την ικανοποίηση του δανειστή, κρίσιμος δε χρόνος για την κρίση αυτή είναι ο χρόνος άσκησης της αγωγής. Τα αφανή περιουσιακά στοιχεία δεν υπολογίζονται, καθώς εξομοιώνονται με ανύπαρκτα για τους δανειστές.
Εμφανή είναι όσα στοιχεία είναι γενικώς γνωστά και επιδέχονται εκτέλεση, όπως κατεξοχήν τα ακίνητα, για τα οποία ισχύει σύστημα δημοσιότητας. Αντίθετα, τα στοιχεία που δεν είναι γνωστά στους δανειστές δεν λαμβάνονται υπόψη, διότι διαφορετικά θα ματαιωνόταν ο σκοπός προστασίας από τις καταδολιευτικές απαλλοτριώσεις (ΑΠ 2038/2022).
Η αφερεγγυότητα πρέπει να συνδέεται αιτιωδώς με την απαλλοτρίωση. Δεν αρκεί να είναι αδύνατη ή δυσχερής η ικανοποίηση του δανειστή μετά την πράξη, αλλά η θέση του πρέπει να χειροτερεύει πραγματικά εξαιτίας της απαλλοτρίωσης.
Αν το απαλλοτριωθέν ήταν ήδη βεβαρημένο με εμπράγματα δικαιώματα τρίτων, ώστε ο μη προνομιούχος δανειστής δεν θα ικανοποιούνταν ούτως ή άλλως, δεν θεμελιώνεται βλάβη και δεν γεννιέται δικαίωμα διάρρηξης.
Η εμπειρία από υποθέσεις διάρρηξης δείχνει ότι το κρισιμότερο αποδεικτικό σημείο είναι ο προσδιορισμός των εμφανών στοιχείων κατά τον χρόνο της αγωγής, ενώ η ίδια η αξία του απαλλοτριωθέντος πρέπει να αναγράφεται στο δικόγραφο, διότι η διάρρηξη δεν είναι αναγκαστικά ολική.
Πότε τεκμαίρεται η γνώση του τρίτου;
Σε επαχθή απαλλοτρίωση ο τρίτος πρέπει να γνωρίζει θετικά την καταδολιευτική πρόθεση του οφειλέτη. Η γνώση τεκμαίρεται όταν ο τρίτος είναι σύζυγος ή στενός συγγενής, αλλά το τεκμήριο ισχύει μόνο για ένα έτος από την απαλλοτρίωση. Σε χαριστική απαλλοτρίωση δεν απαιτείται καθόλου γνώση του τρίτου (άρθρο 942 ΑΚ).
Επιπλέον, απαιτείται θετική γνώση και δεν αρκεί η υπαίτια άγνοια, έστω και οφειλόμενη σε βαριά αμέλεια του τρίτου (ΑΠ 822/2024). Το τεκμήριο του άρθρου 941 ΑΚ καταλαμβάνει τον σύζυγο, τους συγγενείς εξ αίματος έως και τον τρίτο βαθμό και τους εξ αγχιστείας έως τον δεύτερο βαθμό.
Το τεκμήριο, ωστόσο, είναι μαχητό, καταρρίπτεται δηλαδή με ανταπόδειξη και παύει να ισχύει αν περάσει έτος από την απαλλοτρίωση έως την έγερση της αγωγής. Ανάλογη ευθύνη υπέχει και ο ειδικός διάδοχος του τρίτου κατά το άρθρο 944 ΑΚ, εφόσον γνώριζε τον δόλο του οφειλέτη και ανήκει στους ίδιους βαθμούς συγγένειας.
| Κριτήριο | Επαχθής απαλλοτρίωση (πχ πώληση) | Χαριστική απαλλοτρίωση (πχ δωρεά, γονική παροχή) |
|---|---|---|
| Γνώση τρίτου | Απαιτείται θετική γνώση της καταδολιευτικής πρόθεσης | Δεν απαιτείται καθόλου γνώση |
| Τεκμήριο για σύζυγο/συγγενείς | Ισχύει, μαχητό, μόνο εντός έτους από την απαλλοτρίωση | Άνευ αντικειμένου, αφού δεν απαιτείται γνώση |
| Βάρος απόδειξης δανειστή | Βαρύτερο, ιδίως επί ισάξιου ανταλλάγματος | Ελαφρύτερο, αρκεί η απόδειξη των λοιπών προϋποθέσεων |
Η πρόθεση βλάβης πρέπει να στρεφόταν προσωπικά κατά του συγκεκριμένου δανειστή. Η απόδειξή της είναι ευχερέστερη όταν ο οφειλέτης προκαλεί άμεση μείωση του ενεργητικού του, όπως σε εκποίηση με ευτελές αντάλλαγμα ή σε δωρεά.
Η εμπειρία από υποθέσεις με επαχθές αντάλλαγμα δείχνει ότι, όταν η απαλλοτρίωση γίνεται έναντι ισάξιου τουλάχιστον ανταλλάγματος, η πρόθεση βλάβης δεν συνάγεται από την ίδια την πράξη και ο δανειστής οφείλει να προσκομίσει συγκεκριμένες αποδείξεις.
Η διάκριση επαχθούς και χαριστικής αιτίας καθορίζει έτσι τόσο το βάρος απόδειξης όσο και τη χρονική στρατηγική άσκησης της αγωγής, αφού το τεκμήριο γνώσης αναιρείται με την πάροδο του έτους.
Τι αποτελέσματα έχει η τελεσίδικη διάρρηξη;
Με την τελεσίδικη διάρρηξη ο δανειστής μπορεί να κατάσχει το περιουσιακό στοιχείο στην περιουσία του οφειλέτη, σαν να μην είχε μεσολαβήσει η απαλλοτρίωση. Η διάρρηξη ενεργεί μόνο υπέρ του ενάγοντος δανειστή και μόνο κατά το μέτρο που απαιτείται για την ικανοποίησή του, σύμφωνα με το άρθρο 943 ΑΚ.
Το ακίνητο που μεταβιβάστηκε σε τρίτο κατάσχεται στην περιουσία του οφειλέτη, αφού η απόφαση που απαγγέλλει τη διάρρηξη σημειωθεί στο περιθώριο της μεταγραφής της απαλλοτριωτικής πράξης.
Ο τρίτος που απέκτησε το δικαίωμα δεν μπορεί να το αντιτάξει κατά του δανειστή που πέτυχε τη διάρρηξη ούτε κατά του υπερθεματιστή. Η διάρρηξη είναι μερική όταν η αξία του απαλλοτριωθέντος υπερβαίνει την απαίτηση. Στην περίπτωση αυτή η πράξη μένει έγκυρη για το επιπλέον ποσοστό, αφού ο δανειστής δεν έχει πλέον έννομο συμφέρον.
Επειδή η αξία του απαλλοτριωθέντος καθορίζει το μέτρο της διάρρηξης, η παράλειψη αναγραφής της στο δικόγραφο, όπως και η έλλειψη επίκλησης της γνώσης του τρίτου όταν δεν ισχύει το τεκμήριο, καθιστά την αγωγή αόριστη και απορριπτέα.
Σε πόσο χρόνο παραγράφεται η αγωγή διάρρηξης;
Η αξίωση διάρρηξης παραγράφεται σε πέντε έτη κατά το άρθρο 946 ΑΚ. Η πενταετία αρχίζει από την κατάρτιση της συμβολαιογραφικής πράξης μεταβίβασης και όχι από τη μεταγραφή της στο υποθηκοφυλακείο ή στο κτηματολογικό γραφείο, ούτε από τον χρόνο που ο δανειστής έλαβε γνώση της μεταβίβασης.
Η αγωγή διάρρηξης δεν υπόκειται σε τέλος δικαστικού ενσήμου ούτε εγγράφεται στα βιβλία διεκδικήσεων, καθώς αποτελεί άσκηση διαπλαστικού δικαιώματος και δεν εισάγει διεκδικητική αξίωση επί του ακινήτου.
Ο προσδιορισμός της αφετηρίας της παραγραφής έχει πρακτική σημασία, διότι μεταξύ της υπογραφής του συμβολαίου και της μεταγραφής του μπορεί να μεσολαβήσει χρονικό διάστημα που μετατοπίζει το όριο της πενταετίας.
Συχνές Ερωτήσεις
Είναι αδικοπραξία η καταδολίευση δανειστών;
Κατά κανόνα όχι. Η καταδολίευση είναι παράνομη συμπεριφορά, αλλά ο νόμος τάσσει ως συνέπεια τη διάρρηξη της απαλλοτριωτικής πράξης και όχι την αποζημίωση, οπότε δεν εφαρμόζεται το άρθρο 914 ΑΚ. Εξαίρεση ισχύει όταν συντρέχουν βαρύτερα στοιχεία, όπως απάτη κατά το άρθρο 386 ΠΚ ή συμπαιγνία μεταξύ οφειλέτη και τρίτου, οπότε γεννιέται και αδικοπρακτική ευθύνη (ΑΠ 1114/2024). Η ποινική διάσταση της καταδολίευσης κατά το άρθρο 397 ΠΚ, αποτελεί ειδικότερο ζήτημα.
Αγωγή διάρρηξης ή σωρευτική αναδοχή χρέους;
Ο δανειστής διαθέτει δύο επιλογές. Η αγωγή διάρρηξης ανατρέπει τη συγκεκριμένη απαλλοτρίωση και επιτρέπει κατάσχεση στην περιουσία του οφειλέτη. Η σωρευτική αναδοχή χρέους κατά το άρθρο 479 ΑΚ στρέφεται κατά του αποκτώντος επιχείρηση ή περιουσία για τα χρέη που τη βαρύνουν, χωρίς ανατροπή της μεταβίβασης. Η επιλογή εξαρτάται από το αν υπάρχει μεταβίβαση συνόλου περιουσίας ή επιχείρησης και από τη φερεγγυότητα του αποκτώντος.
Τι ισχύει όταν δανειστής είναι το Δημόσιο;
Το Δημόσιο ασκεί την ίδια αγωγή διάρρηξης για κάθε χρέος προς αυτό, διαθέτει όμως και πρόσθετα διασφαλιστικά μέτρα κατά οφειλετών. Στις μεταβιβάσεις επιχειρήσεων με φορολογικά χρέη κρίσιμος είναι ο χρόνος της πράξης σε σχέση με τα στάδια του φορολογικού ελέγχου, καθώς η απαίτηση μπορεί να επίκειται κατά τον χρόνο της απαλλοτρίωσης.
Υπόκειται σε διάρρηξη η γονική παροχή προς τα τέκνα;
Ναι. Η γονική παροχή του άρθρου 1509 ΑΚ αποτελεί χαριστική απαλλοτρίωση, οπότε δεν απαιτείται γνώση του τέκνου για την καταδολιευτική πρόθεση. Το γεγονός ότι η παροχή εκπληρώνει ηθική υποχρέωση του γονέα δεν αναιρεί τη βλάβη των δανειστών, εφόσον η υπόλοιπη περιουσία δεν επαρκεί για την ικανοποίησή τους.
Μπορεί να ασκηθεί αγωγή αν η απαίτηση γεννήθηκε μετά την απαλλοτρίωση;
Κατ’ εξαίρεση ναι. Αγωγή διάρρηξης χωρεί και όταν η απαίτηση γεννήθηκε μετά την απαλλοτρίωση, εφόσον η γέννησή της επέκειτο κατά τον χρόνο της πράξης και αυτό τελούσε σε γνώση του οφειλέτη. Τέτοια περίπτωση συντρέχει, για παράδειγμα, όταν ο οφειλέτης μεταβιβάζει στοιχεία ενώ γνωρίζει ότι επίκειται οφειλή του από εκκρεμή έλεγχο ή προσδοκώμενη αξίωση.
Πρακτικές Επισημάνσεις
Χρόνος γέννησης της απαίτησης: Η απαίτηση πρέπει κατά κανόνα να υφίσταται κατά τον χρόνο της απαλλοτρίωσης, αρκεί δε να είναι ληξιπρόθεσμη κατά τη συζήτηση της αγωγής. Η επίκληση επικείμενης απαίτησης σε γνώση του οφειλέτη διευρύνει το πεδίο προστασίας.
Διάκριση επαχθούς και χαριστικής: Η αιτία της απαλλοτρίωσης κρίνει αν ο δανειστής φέρει το βάρος απόδειξης της γνώσης. Σε δωρεά και γονική παροχή η γνώση δεν αποτελεί στοιχείο της αγωγής.
Προθεσμία τεκμηρίου ενός έτους: Το τεκμήριο γνώσης για σύζυγο και συγγενείς λειτουργεί μόνο αν η αγωγή ασκηθεί εντός έτους από την απαλλοτρίωση. Μετά την πάροδο του έτους ο δανειστής αποδεικνύει τη γνώση με γενικούς κανόνες.
Αξία του απαλλοτριωθέντος στο δικόγραφο: Η μη αναγραφή της αξίας του στοιχείου κατά τον χρόνο της αγωγής, όπως και η έλλειψη του ποσού της απαίτησης, καθιστά την αγωγή αόριστη.
Αφετηρία παραγραφής: Η πενταετία τρέχει από την κατάρτιση της πράξης μεταβίβασης, όχι από τη μεταγραφή ή τη γνώση του δανειστή. Η διαφορά αυτή κρίνει συχνά το εμπρόθεσμο της αγωγής.
Το Δικηγορικό μας Γραφείο, για περισσότερα από 20 χρόνια εξειδικεύεται στο Εταιρικό και Εμπορικό Δίκαιο. Επικοινωνήστε μαζί μας για σας καθοδηγήσουμε και να σας συμβουλεύσουμε σε κάθε θέμα σχετικά με τη καταδολίευση δανειστών και την αγωγή διάρρηξης.