Πότε Ο Αποκλεισμός Ανταγωνιστή Από Την Αγορά Είναι Παράνομος
Περιληπτικά:
- Ο αποκλεισμός ανταγωνιστή από την αγορά δεν είναι αυτοδικαίως παράνομος. Γίνεται παράνομος όταν η συμπεριφορά ξεπερνά τον υγιή ανταγωνισμό και είναι ικανή να αποκλείσει έναν εξίσου αποτελεσματικό ανταγωνιστή.
- Εφαρμόζονται τρία διακριτά πλαίσια: αθέμιτος ανταγωνισμός (Ν. 146/1914, χωρίς ανάγκη δεσπόζουσας θέσης), κατάχρηση δεσπόζουσας θέσης (άρθρο 2 Ν. 3959/2011 και άρθρο 102 ΣΛΕΕ) και απαγορευμένες συμπράξεις (άρθρο 1 Ν. 3959/2011 και άρθρο 101 ΣΛΕΕ).
- Η επιλογή πλαισίου καθορίζει τι πρέπει να αποδειχθεί και ποια αρχή ή δικαστήριο είναι αρμόδια.
- Δύο οδοί προστασίας λειτουργούν παράλληλα: καταγγελία στην Επιτροπή Ανταγωνισμού και αγωγή αποζημίωσης ή ασφαλιστικά μέτρα στα πολιτικά δικαστήρια.
- Τα πολιτικά δικαστήρια κρίνουν την κατάχρηση χωρίς προηγούμενη απόφαση αρχής, ενώ για ομίλους η μητρική ευθύνεται κατά τεκμήριο για θυγατρική που ελέγχει πλήρως.
Πότε ο αποκλεισμός ανταγωνιστή από την αγορά είναι παράνομος;
Ο αποκλεισμός ανταγωνιστή από την αγορά δεν είναι από μόνος του παράνομος. Ο υγιής ανταγωνισμός νομίμως περιθωριοποιεί ή εξαφανίζει τον λιγότερο αποτελεσματικό.
Η συμπεριφορά γίνεται παράνομη όταν συντρέχουν σωρευτικά δύο στοιχεία: i) στηρίζεται σε μέσα εκτός του «ανταγωνισμού επί της ουσίας (competition on the merits)» και ii) είναι ικανή να παραγάγει αποτέλεσμα αποκλεισμού (foreclosure effect) στη σχετική αγορά.
Κρίσιμο κριτήριο είναι αν ένας εξίσου αποτελεσματικός ανταγωνιστής (as-efficient competitor) θα μπορούσε να αναπαραγάγει την ίδια συμπεριφορά (ΔΕΕ C-377/20, 12 Μαΐου 2022).
Το ΔΕΕ έχει υιοθετήσει προσέγγιση που εστιάζει στα αποτελέσματα της συμπεριφοράς και όχι στον τύπο της. Η ίδια η ικανότητα μιας πρακτικής να περιορίσει τον ανταγωνισμό αρκεί για τον χαρακτηρισμό της ως καταχρηστικής, χωρίς να απαιτείται να αναμένεται η πραγματική επέλευση των αποτελεσμάτων αποκλεισμού. Η απαγόρευση έχει προληπτικό χαρακτήρα.
Η ανάλυση δεν σταματά στη διαπίστωση ότι κάποιος ανταγωνιστής αποχώρησε. Το αποτέλεσμα αποκλεισμού δεν θίγει κατ’ ανάγκη τον ανταγωνισμό, αφού εξ ορισμού ο υγιής ανταγωνισμός μπορεί να οδηγήσει στην έξοδο των λιγότερο αποτελεσματικών επιχειρήσεων.
Η βλάβη μπορεί να είναι άμεση προς τους καταναλωτές ή έμμεση, μέσω της αλλοίωσης της δομής της αγοράς. Το όριο της παρανομίας, ωστόσο, διαφέρει ανάλογα με το εφαρμοστέο νομικό πλαίσιο, ζήτημα που καθορίζει ολόκληρη τη στρατηγική.
Ποια συμπεριφορά θεωρείται υγιής ανταγωνισμός και ποια όχι;
Η διαχωριστική γραμμή δεν συνδέεται με μια συγκεκριμένη μορφή πρακτικής, αλλά με το πραγματικό, νομικό και οικονομικό πλαίσιο της συμπεριφοράς. Ακόμη και μια πρακτική που δεν απαριθμείται στον νόμο μπορεί να είναι καταχρηστική. Από τη νομολογία του ΔΕΕ προκύπτουν τέσσερις δείκτες που χαρακτηρίζουν τη συμπεριφορά εκτός υγιούς ανταγωνισμού:
- Απουσία προφανών ή αντικειμενικών οικονομικών λόγων που να τη δικαιολογούν.
- Πρόδηλη απόκλιση από τις συνήθεις πρακτικές της αγοράς.
- Αδυναμία ενός εξίσου αποτελεσματικού ανταγωνιστή να αναπαραγάγει την ίδια κρινόμενη συμπεριφορά, ιδίως όταν αυτή στηρίζεται σε πλεονεκτήματα που κληρονομήθηκαν από προηγούμενο νόμιμο μονοπώλιο.
- Αναφορά σε κατάσταση ανταγωνισμού από την οποία ωφελούνται οι καταναλωτές μέσω χαμηλότερων τιμών, καλύτερης ποιότητας και ευρύτερης επιλογής.
Η δεσπόζουσα επιχείρηση υπέχει ιδιαίτερη ευθύνη να μη θίγει με τη συμπεριφορά της τον αποτελεσματικό ανταγωνισμό. Η ευθύνη αυτή ισχύει για κάθε δεσπόζουσα επιχείρηση, περιλαμβανομένων των κατεστημένων φορέων με προηγούμενο μονοπώλιο.
Η πρόθεση αποκλεισμού δεν είναι αναγκαία για τον χαρακτηρισμό της συμπεριφοράς ως καταχρηστικής, λαμβάνεται όμως υπόψη ως πραγματική παράμετρος. Το πού ακριβώς τοποθετείται το όριο μεταξύ μιας επιθετικής αλλά νόμιμης εμπορικής κίνησης και μιας πρακτικής αποκλεισμού κρίνεται κατά περίπτωση, μέσα από οικονομική ανάλυση κόστους, τιμών και δυνατότητας αναπαραγωγής της κρινόμενης συμπεριφοράς.
Αθέμιτος ανταγωνισμός ή κατάχρηση δεσπόζουσας θέσης: ποιο πλαίσιο εφαρμόζεται;
Η επιλογή νομικού πλαισίου ορίζει τις προϋποθέσεις, το αρμόδιο όργανο και τις συνέπειες. Ο αθέμιτος ανταγωνισμός δεν προϋποθέτει δεσπόζουσα θέση, ενώ το δίκαιο του ελεύθερου ανταγωνισμού διακρίνει τη μονομερή κατάχρηση δεσπόζουσας θέσης από τις συντονισμένες πρακτικές αποκλεισμού.
Στο πλαίσιο του αθέμιτου ανταγωνισμού, η γενική ρήτρα του άρθρου 1 του Ν. 146/1914 απαγορεύει πράξεις αντίθετες στα χρηστά ήθη κατά την άσκηση εμπορικής δραστηριότητας.
Συνήθεις πρακτικές αποκλεισμού, εν προκειμένω, είναι η συστηματική απόσπαση πελατείας με αθέμιτα μέσα, το μποϊκοτάζ, η δυσφήμηση του ανταγωνιστή και η αθέμιτη ή παραπλανητική συγκριτική διαφήμιση. Σημειώνεται ότι δεν απαιτείται ισχύς αγοράς, αρκεί η αντίθεση στα χρηστά ήθη.
Στο πλαίσιο του δικαίου του ανταγωνισμού, η κατάχρηση δεσπόζουσας θέσης απαγορεύεται από το άρθρο 2 του Ν. 3959/2011 και το άρθρο 102 ΣΛΕΕ. Προϋπόθεση δεσπόζουσας θέσης είναι η κατοχή σημαντικού μεριδίου αγοράς σε συνδυασμό με τη δυνατότητα της επιχείρησης να συμπεριφέρεται ανεξάρτητα από ανταγωνιστές, πελάτες και καταναλωτές.
Όταν ο αποκλεισμός είναι αποτέλεσμα συντονισμού δύο ή περισσότερων επιχειρήσεων, εφαρμόζεται το άρθρο 1 του Ν. 3959/2011 και το άρθρο 101 ΣΛΕΕ για τις απαγορευμένες συμπράξεις, όπως ο συλλογικός αποκλεισμός ή η κατανομή αγορών με σκοπό τον αποκλεισμό τρίτου.
| Πλαίσιο | Νομική βάση | Απαιτεί δεσπόζουσα θέση; | Τυπικές πρακτικές αποκλεισμού | Αρμόδιο όργανο |
|---|---|---|---|---|
| Αθέμιτος ανταγωνισμός | Άρθρο 1 Ν. 146/1914 | Όχι | Μποϊκοτάζ, αθέμιτη απόσπαση πελατείας, δυσφήμηση, παραπλανητική συγκριτική διαφήμιση | Πολιτικά δικαστήρια (παράλειψη και αποζημίωση) |
| Κατάχρηση δεσπόζουσας θέσης | Άρθρο 2 Ν. 3959/2011 και άρθρο 102 ΣΛΕΕ | Ναι | Επιθετική τιμολόγηση, αποκλειστικότητα, άρνηση προμήθειας, συμπίεση περιθωρίου, εκπτώσεις πιστότητας | Επιτροπή Ανταγωνισμού και πολιτικά δικαστήρια |
| Απαγορευμένες συμπράξεις | Άρθρο 1 Ν. 3959/2011 και άρθρο 101 ΣΛΕΕ | Όχι (αλλά συντονισμός δύο ή περισσότερων επιχειρήσεων) | Συλλογικός αποκλεισμός, κατανομή αγορών για αποκλεισμό τρίτου | Επιτροπή Ανταγωνισμού και πολιτικά δικαστήρια |
Ο ορθός χαρακτηρισμός της συμπεριφοράς καθορίζει αν αρκεί η απόδειξη αθέμιτης μεθόδου ή αν απαιτείται οικονομική οριοθέτηση της σχετικής αγοράς και απόδειξη δεσπόζουσας θέσης.
Η εμπειρία από υποθέσεις αποκλεισμού δείχνει ότι η ίδια συμπεριφορά μπορεί να στοιχειοθετεί ταυτόχρονα αθέμιτο ανταγωνισμό και αγώγιμη παράβαση, με διαφορετικό όμως βάρος απόδειξης ανά βάση.
Ποιες είναι οι τυπικές πρακτικές αποκλεισμού;
Οι πρακτικές αποκλεισμού εμφανίζονται με επαναλαμβανόμενες μορφές, καθεμία με διαφορετικό όριο παρανομίας, ανάλογα με το πλαίσιο και την ύπαρξη ή μη δεσπόζουσας θέσης. Για παράδειγμα:
- Επιθετική τιμολόγηση κάτω του κόστους (predatory pricing): η πώληση κάτω κόστους είναι καταχρηστική όταν αποσκοπεί στον αποκλεισμό και προέρχεται από δεσπόζουσα επιχείρηση. Η οριοθέτησή της σχετίζεται με την έννοια των δίκαιων τιμών και διαφέρει από την εκμεταλλευτική τιμολόγηση, δηλαδή την αισχροκέρδεια με υπερβολικά υψηλές τιμές.
- Αποκλειστικότητα (exclusive dealing) και εκπτώσεις πιστότητας (loyalty rebates) που δεσμεύουν την πελατεία και στεγανοποιούν την αγορά έναντι των ανταγωνιστών.
- Δέσμευση πωλήσεων (tying), δηλαδή η εξάρτηση της σύναψης μιας σύμβασης από την αποδοχή πρόσθετων παροχών άσχετων με το αντικείμενό της.
- Άρνηση προμήθειας ή πρόσβασης (refusal to supply): η άρνηση δεσπόζουσας επιχείρησης να εκτελέσει, ολικά ή μερικά, τις συνήθεις παραγγελίες παλαιού πελάτη της, αποκλείοντας μια εναλλακτική πηγή εφοδιασμού, κρίνεται καταχρηστική όταν δεν είναι αντικειμενικά δικαιολογημένη (ΑΠ 1387/2018).
- Συμπίεση περιθωρίου (margin squeeze), όταν μια κάθετα ολοκληρωμένη επιχείρηση τιμολογεί τον ανταγωνιστή τόσο υψηλά ώστε να μην είναι ανταγωνιστικός στην αγορά.
- Εκτός δεσπόζουσας θέσης, ο αποκλεισμός μπορεί να συντελείται και με αθέμιτα μέσα, όπως το μποϊκοτάζ ή η οργανωμένη απόσπαση πελατείας, που εμπίπτουν στον αθέμιτο ανταγωνισμό.
Η ίδια ενέργεια μπορεί να αλλάζει νομική κατηγορία ανάλογα με το αν προέρχεται από δεσπόζουσα επιχείρηση ή όχι. Η σύνθεση των επιμέρους όρων μιας εμπορικής σχέσης, όπως η αποκλειστικότητα, οι ελάχιστες ποσότητες και η διάρκεια, καθορίζει αν η συμφωνία θα κριθεί ως νόμιμη εμπορική στρατηγική ή ως μέσο αποκλεισμού.
Πως αντιδρά μια επιχείρηση όταν αποκλείεται από την αγορά;
Η αποκλειόμενη επιχείρηση διαθέτει δύο παράλληλες επιλογές:
- τη δημόσια επιβολή (public enforcement) μέσω καταγγελίας στην Επιτροπή Ανταγωνισμού και
- την ιδιωτική επιβολή (private enforcement) μέσω αγωγής αποζημίωσης ή ασφαλιστικών μέτρων στα πολιτικά δικαστήρια.
Η καταγγελία στην Επιτροπή Ανταγωνισμού οδηγεί σε έρευνα και, σε περίπτωση παράβασης, σε πρόστιμα έως 10% του κύκλου εργασιών, καθώς και σε διορθωτικά μέτρα. Η οδός αυτή στοχεύει στην προστασία της αγοράς, δεν αποζημιώνει όμως τον καταγγέλλοντα.
Η αγωγή στηρίζεται στο ότι η κατάχρηση δεσπόζουσας θέσης είναι παράνομη πράξη κατά το άρθρο 914 ΑΚ, οπότε ο ζημιωθείς αποκτά αξίωση αποζημίωσης εφόσον συντρέχουν και οι λοιπές προϋποθέσεις. Η ιδιωτική επιβολή ενισχύθηκε με τον Ν. 4529/2018, που ενσωμάτωσε στο ελληνικό δίκαιο την Οδηγία 2014/104/ΕΕ για τις αγωγές αποζημίωσης.
Τα πολιτικά δικαστήρια κρίνουν την κατάχρηση χωρίς να απαιτείται προηγούμενη απόφαση αρχής (ΑΠ 1387/2018), ενώ τα ασφαλιστικά μέτρα μπορούν να επιβάλουν την παύση της πρακτικής ή τη συνέχιση της προμήθειας. Η αγωγή μπορεί να ασκηθεί ως παρεπόμενη (follow-on) μετά από δεσμευτική απόφαση της αρχής ή ως αυτοτελής (standalone).
| Κριτήριο απόφασης | Καταγγελία στην Επιτροπή Ανταγωνισμού | Αγωγή ή ασφαλιστικά στα πολιτικά δικαστήρια |
|---|---|---|
| Σκοπός | Προστασία της δομής της αγοράς | Αποκατάσταση της ζημίας της επιχείρησης |
| Αποτέλεσμα | Πρόστιμα και διορθωτικά μέτρα | Αποζημίωση και παύση της πρακτικής |
| Αποζημίωση καταγγέλλοντος | Όχι | Ναι |
| Προηγούμενη απόφαση αρχής | Δεν απαιτείται | Δεν απαιτείται |
| Βάρος απόδειξης | Φέρει η αρχή | Φέρει η ενάγουσα επιχείρηση |
Η επιλογή ανάμεσα στα παραπάνω κρίνεται κατά περίπτωση, με βάση τη διαθεσιμότητα και την ποιότητα του αποδεικτικού υλικού, τον χρονικό ορίζοντα και τη μόχλευση που επιδιώκεται.
Η παρεπόμενη αγωγή αξιοποιεί τη δεσμευτική διαπίστωση παράβασης από την αρχή και ελαφρύνει το βάρος απόδειξης, καθυστερεί όμως όσο διαρκεί η διοικητική διαδικασία.
Η αυτοτελής αγωγή κινείται αμέσως, μεταθέτει όμως στην ενάγουσα το πλήρες βάρος απόδειξης της δεσπόζουσας θέσης, της κατάχρησης και της ζημίας. Η ορθή ακολουθία των κινήσεων, ιδίως ο συγχρονισμός των ασφαλιστικών μέτρων με την κύρια διαφορά, απαιτεί νομική κρίση που εξαρτάται από τα πραγματικά περιστατικά της υπόθεσης.
Πώς αξιολογεί η Επιτροπή Ανταγωνισμού τις πρακτικές αποκλεισμού;
Η Επιτροπή Ανταγωνισμού φέρει το βάρος να αποδείξει ότι η συμπεριφορά ήταν ικανή να περιορίσει τον ανταγωνισμό, με βάση το σύνολο των κρίσιμων περιστάσεων. Η ανάλυση είναι προληπτικού χαρακτήρα και δεν προϋποθέτει την επέλευση πραγματικής ζημίας.
Η δεσπόζουσα επιχείρηση μπορεί να προσκομίσει εσωτερικά έγγραφα προς θεμελίωση της έλλειψης πρόθεσης αποκλεισμού ή της απουσίας αποτελεσμάτων. Τα στοιχεία αυτά λαμβάνονται υπόψη, αλλά δύσκολα αρκούν από μόνα τους για να αποκλείσουν την κατάχρηση, ιδίως όταν η πρακτική στηρίζεται σε κίνδυνο αποκλεισμού με δυνητικά αποτελέσματα.
Για ομίλους εταιρειών, η ευθύνη επεκτείνεται. Όταν η καταχρηστική συμπεριφορά προέρχεται από θυγατρική που ελέγχεται κατά 100% από τη μητρική, τεκμαίρεται μαχητά ότι η μητρική άσκησε αποφασιστική επιρροή, με συνέπεια να της καταλογίζεται η ευθύνη χωρίς πρόσθετη απόδειξη συμμετοχής (ΔΕΕ C-377/20).
Η μητρική φέρει το βάρος ανατροπής του τεκμηρίου. Το 2026 η Επιτροπή Ανταγωνισμού διερευνά πρακτικές αποκλεισμού ανταγωνιστών στον κλάδο των υπηρεσιών εμβασμάτων, ένδειξη ότι το effects-based πλαίσιο εφαρμόζεται και σε σύγχρονες αγορές δικτύων.
Συχνές ερωτήσεις
Χρειάζεται δεσπόζουσα θέση για να είναι παράνομος ο αποκλεισμός ανταγωνιστή;
Όχι πάντα. Ο αθέμιτος ανταγωνισμός (Ν. 146/1914) καλύπτει πρακτικές αποκλεισμού όπως το μποϊκοτάζ ή η αθέμιτη απόσπαση πελατείας ακόμη και χωρίς δεσπόζουσα θέση, αρκεί η αντίθεση στα χρηστά ήθη. Δεσπόζουσα θέση απαιτείται μόνο για την οδό της κατάχρησης δεσπόζουσας θέσης (άρθρο 2 Ν. 3959/2011 και άρθρο 102 ΣΛΕΕ).
Είναι παράνομη η πώληση κάτω του κόστους;
Δεν είναι παράνομη αυτοδικαίως. Η επιθετική τιμολόγηση κάτω κόστους στοιχειοθετεί κατάχρηση όταν προέρχεται από δεσπόζουσα επιχείρηση, είναι ικανή να αποκλείσει έναν εξίσου αποτελεσματικό ανταγωνιστή και δεν δικαιολογείται αντικειμενικά. Εκτός δεσπόζουσας θέσης, η ίδια πρακτική κρίνεται μόνο υπό τις στενότερες προϋποθέσεις του αθέμιτου ανταγωνισμού.
Μπορεί η αποκλειόμενη επιχείρηση να ζητήσει αποζημίωση;
Ναι. Η κατάχρηση δεσπόζουσας θέσης είναι παράνομη πράξη κατά το άρθρο 914 ΑΚ και θεμελιώνει αξίωση αποζημίωσης. Η δυνατότητα ενισχύθηκε με τον Ν. 4529/2018, που μετέφερε την Οδηγία 2014/104/ΕΕ. Τα πολιτικά δικαστήρια κρίνουν την κατάχρηση χωρίς να απαιτείται προηγούμενη απόφαση της Επιτροπής Ανταγωνισμού.
Διαφέρει η καταγγελία στην Επιτροπή Ανταγωνισμού από την αγωγή;
Ναι. Η καταγγελία ενεργοποιεί τη δημόσια επιβολή, που οδηγεί σε πρόστιμα και διορθωτικά μέτρα αλλά δεν αποζημιώνει τον καταγγέλλοντα. Η αγωγή ενεργοποιεί την ιδιωτική επιβολή, που αποσκοπεί στην αποζημίωση και, μέσω ασφαλιστικών μέτρων, στην παύση της πρακτικής. Οι δύο οδοί μπορούν να συνδυαστούν.
Τι πρόστιμα επιβάλλει η Επιτροπή Ανταγωνισμού;
Σε διαπίστωση παράβασης, η Επιτροπή Ανταγωνισμού μπορεί να επιβάλει πρόστιμο έως 10% του ετήσιου κύκλου εργασιών της επιχείρησης, καθώς και διορθωτικά μέτρα συμπεριφοράς ή διάρθρωσης. Σε ομίλους, το πρόστιμο μπορεί να επιβληθεί αλληλεγγύως στη μητρική και στις θυγατρικές που μετείχαν στην παράβαση.
Πρακτικές Επισημάνσεις
Τεκμηρίωση πριν την κίνηση: το βάρος απόδειξης της ικανότητας αποκλεισμού είναι απαιτητικό, γι’ αυτό η συστηματική καταγραφή αρνήσεων προμήθειας, τιμολογιακών όρων και επικοινωνιών πρέπει να προηγείται κάθε ενέργειας.
Επιλογή πλαισίου και οδού: ο χαρακτηρισμός της συμπεριφοράς ως αθέμιτης ή ως κατάχρησης δεσπόζουσας θέσης, καθώς και η επιλογή μεταξύ καταγγελίας και αγωγής, μεταβάλλει εντελώς το αποδεικτικό βάρος και το αρμόδιο όργανο και κρίνεται κατά περίπτωση.
Ευθύνη ομίλου: το τεκμήριο αποφασιστικής επιρροής της μητρικής για θυγατρική που ελέγχεται πλήρως είναι κρίσιμο τόσο για την επιχείρηση που επιδιώκει την ευθύνη όσο και για τον όμιλο που αμύνεται.
Ασφαλιστικά μέτρα: η προσωρινή δικαστική προστασία μπορεί να επιβάλει τη συνέχιση της προμήθειας ή την παύση της πρακτικής πριν την έκδοση οριστικής κρίσης, είναι όμως χρονικά ευαίσθητη και απαιτεί επίληση επικείμενου κινδύνου.
Το Δικηγορικό μας Γραφείο, για περισσότερα από 20 χρόνια εξειδικεύεται στο Εταιρικό και Εμπορικό Δίκαιο. Επικοινωνήστε μαζί μας για σας καθοδηγήσουμε και να σας συμβουλεύσουμε σε κάθε θέμα σχετικά με τις πρακτικές αποκλεισμού ανταγωνιστών από την αγορά.