Αρχή Της Ισότητας
Η εταιρική ιδιότητα στην Ανώνυμη Εταιρεία διέπεται από αρχές που στηρίζονται σε διατάξεις αναγκαστικού δικαίου. Μια εξ αυτών είναι η “αρχή της ισότητας ή ισοτιμίας των μετόχων”, που περιλαμβάνεται στο άρθρο 36 Ν. 4548/2018 και επιβάλλεται στην ίδια την εταιρία.
Σύμφωνα με την αρχή της ισότητας, η εταιρία διασφαλίζει την ίση μεταχείριση όλων των μετόχων που βρίσκονται στην ίδια θέση.
Η αρχή της ισότιμης μεταχείρισης των μετόχων είναι αρχή, η οποία κατά αναγκαστικό δίκαιο, διέπει τη μετοχική ιδιότητα. Η αρχή της ισότητας συνιστά έκφραση της συνταγματικής αρχής της ισότητας (αρθρ. 4 Σ.), τόσο ως αρχή ίσων δικαιωμάτων όσο και ως αρχή της ίσης μεταχείρισης των μετόχων. Έτσι, τα δικαιώματα που απορρέουν από τη μετοχική σχέση είναι ανάλογα με την ονομαστική αξία κάθε μετοχής.
Εξάλλου κάθε μετοχή εκπροσωπεί κατ’ αρχή ίσο τμήμα του μετοχικού κεφαλαίου. Ως αρχή της ίσης μεταχείρισης των μετόχων, που θεμελιώνεται κυρίως στα άρθρα 89 εδ. 2 και 281 ΑΚ, έχει την έννοια ότι απαγορεύεται η αυθαίρετη και αδικαιολόγητη άνιση μεταχείριση των μετόχων από τα εταιρικά όργανα.
Η αρχή της ισότητας δεν είναι απόλυτη αφού όταν αναφέρεται σε μετοχές διαφορετικής ονομαστικής αξίας, τα δικαιώματα δεν είναι ίσα, αλλά ανάλογα με την ονομαστική αξία.
Περαιτέρω η έκδοση ονομαστικής μετοχής είναι δυνατόν να επιβάλλεται αναγκαστικά από τον νόμο ή να είναι απόρροια καταστατικής πρόβλεψης.
Δεσμευμένες Μετοχές
Υποχρεωτικά ονομαστικές είναι και οι δεσμευμένες μετοχές (άρθρο 43 Ν. 4548/2018). Το καταστατικό της ΑΕ μπορεί να περιέχει διάταξη με την οποία επιτρέπεται η έκδοση ονομαστικών μετοχών, η μεταβίβαση των οποίων εξαρτάται από την έγκρισή της ΑΕ (δεσμευμένες ονομαστικές μετοχές).
Η έγκριση της μεταβίβασης των μετοχών παρέχεται είτε από το ΔΣ είτε από τη ΓΣ των μετόχων. Το καταστατικό μπορεί να ορίζει τα κριτήρια παροχής της έγκρισης μεταβίβασης των δεσμευμένων μετοχών, καθώς και τους λόγους για τους οποίους επιτρέπεται η άρνηση της έγκρισης.
Προφανής στόχος της σχετικής νομοθετικής πρόβλεψης είναι η παρεμπόδιση εισόδου ανεπιθύμητων προσώπων στην ΑΕ. Ο χαρακτήρας των μετοχών ως δεσμευμένων δεν είναι απαραίτητο να αναγράφεται επί των τίτλων. Η προστασία των τρίτων διασφαλίζεται εν προκειμένω μέσω του δημοσιευμένου καταστατικού.
Ο θεσμός των δεσμευμένων ονομαστικών μετοχών έχει ως στόχο τον έλεγχο από την εταιρία των μεταβολών στη μετοχική τους σύνθεση, ούτως ώστε να προωθούνται αποτελεσματικότερα τα εταιρικά συμφέροντα μέσω της επιλογής των κατάλληλων προσώπων ως μετόχων.
Ενόψει της ratio αυτής, οι περιορισμοί στη μεταβίβαση των μετοχών δεν έρχονται σε αντίθεση με τα οργανωτικά χαρακτηριστικά της ΑΕ, αλλά αντίθετα αποτελούν μέσο εξυπηρέτησης του εταιρικού συμφέροντος ΑΠ 396/2019.
Ακόμη, σε κάθε περίπτωση αύξησης του μετοχικού κεφαλαίου, που δεν γίνεται με εισφορά σε είδος ή έκδοση ομολογιών με δικαίωμα μετατροπής τους σε μετοχές, παρέχεται δικαίωμα προτίμησης σε ολόκληρο το νέο κεφάλαιο ή το ομολογιακό δάνειο, υπέρ των μετόχων κατά το χρόνο της έκδοσης, ανάλογα με τη συμμετοχή τους στο υφιστάμενο Μετοχικό Κεφάλαιο (Άρθρο 26 Ν. 4548/2018).
Το Δικαίωμα Προτίμησης
Νομική Φύση
Το δικαίωμα προτίμησης ανήκει στα γενικά μετοχικά δικαιώματα, εκείνα που ανήκουν σε όλους τους μετόχους, κατά αναλογία της συμμετοχής τους στο εταιρικό κεφάλαιο. Είναι ένα μεικτό μετοχικό δικαίωμα με στοιχεία περιουσιακών και διοικητικών δικαιωμάτων και έχει σκοπό να αντισταθμίσει τη ζημία, που υφίστανται οι παλαιοί μέτοχοι, από τη μείωση της αξίας των μετοχών τους, λόγω της αύξησης του Μετοχικού Κεφαλαίου.
Το δικαίωμα προτίμησης συνιστά εξουσία, που απορρέει από τη γενική δικαιοπρακτική ελευθερία του προσώπου, όπου η σύμβαση ανάληψης των μετοχών καταρτίζεται μόλις η δήλωση του μετόχου, για την άσκηση του δικαιώματος προτίμησης, που αποτελεί αυτή τη φορά την αποδοχή του μετόχου στην προηγηθείσα πρόταση της εταιρείας, περιέλθει στην εταιρεία, όπου η δήλωση του μετόχου ως αποδοχή δεν συνιστά ίδια μονομερή δικαιοπραξία, αλλά αποτελεί ουσιώδες στοιχείο της σύμβασης ανάληψης μετοχών (ΑΚ 192) ως ενιαίας πράξης.
To δικαίωμα προτίμησης του μετόχου είναι ένα από τα περιουσιακά δικαιώματα, που απορρέει από τη μετοχική σχέση, και αποσκοπεί στην κατ’ αρχήν διασφάλιση της σταθερότητας της αναλογίας συμμετοχής του μετόχου στο κεφάλαιο και συνεπώς ο μέτοχος ασκεί το δικαίωμα προτίμησης ανάλογα με τη συμμετοχή του στο μετοχικό κεφάλαιο της εταιρείας.
Η μεταβίβαση κατά παράβαση της καταστατικά προβλεπόμενης διαδικασίας συνεπάγεται την ακυρότητα της μεταβίβασης. Την ακυρότητα αυτή μπορεί να επικαλεστεί η εταιρία και οι λοιποί μέτοχοι αυτής προς το συμφέρον των οποίων αποσκοπεί ο καταστατικός περιορισμός της μεταβίβασης των μετοχών.
Το δικαίωμα προτίμησης αποτελεί μετοχικό δικαίωμα με θεμελιώδη σημασία, καθώς αποβλέπει στη διατήρηση των ισορροπιών στους κόλπους της εταιρίας.
Το δικαίωμα αυτό παρέχει την εξουσία στο μέτοχο να συμμετέχει στην αύξηση του κεφαλαίου της εταιρίας ή στην αγορά μετοχών αποχωρούντων εταίρων, προκειμένου να διατηρήσει τη δυναμική του θέση σε αυτή και να αποτρέψει κινήσεις που θα συρρίκνωναν την αξία της επένδυσής του.
Υπό το πρίσμα αυτό, το δικαίωμα προτίμησης υπάγεται στη διευρυμένη έννοια της συνταγματικά προστατευόμενης ιδιοκτησίας, η οποία περιλαμβάνει και τη μετοχική ιδιοκτησία.
Περιορισμός Του Δικαιώματος
Επομένως, ο αποκλεισμός ή περιορισμός του δικαιώματος προτίμησης συνιστά προσβολή του δικαιώματος ιδιοκτησίας του μετόχου, το οποίο κατοχυρώνεται στο άρθρο 17 του Συντάγματος, δεδομένου ότι τα θεμελιώδη δικαιώματα ισχύουν άμεσα τόσο στις σχέσεις του ιδιώτη με τα όργανα του κράτους, όσο και στις σχέσεις μεταξύ ιδιωτών (άμεση τριτενέργεια των θεμελιωδών δικαιωμάτων κατά το άρθρο 25 παρ. 1 εδ. γ’ του Συντάγματος).
Αυτό σημαίνει ότι η υποχρέωση σεβασμού των δικαιωμάτων αυτών δεσμεύει και τους ιδιώτες, χωρίς να είναι αναγκαία η νομοθετική παρέμβαση. Έτσι, δικαιοπραξία που παραβιάζει ένα συνταγματικά κατοχυρωμένο δικαίωμα, όπως το δικαίωμα προτίμησης, θα θεωρείται άκυρη κατά το άρθρο 174 ΑΚ.
Περαιτέρω, ο αποκλεισμός ή περιορισμός του δικαιώματος προτίμησης συνιστά και προσβολή της οικονομικής ελευθερίας των προσώπων που μετέχουν στην ανώνυμη εταιρία, η οποία κατοχυρώνεται συνταγματικά στο άρθρο 5 σε συνδυασμό με το άρθρο 106 του Συντάγματος. Η οικονομική ελευθερία των μετόχων θίγεται, καθώς περιορίζεται η ευχέρειά τους να συμμετέχουν ισότιμα και να αναπτύσσουν οικονομική πρωτοβουλία για την ανάπτυξη της εταιρίας.
Με την καταστατική πρόβλεψη του δικαιώματος προτίμησης αναλαμβάνεται η υποχρέωση από τον μέτοχο που επιθυμεί να αποχωρήσει από την εταιρία, η υποχρέωση να καταρτίσει τη σύμβαση μεταβίβασης μετοχών με τους υπόλοιπους μετόχους της εταιρίας εφόσον δεν δεχτεί ευνοϊκότερη προσφορά από τρίτο.
Νομικό Πλαίσιο
Με τη χορήγηση του δικαιώματος προτίμησης ο μέτοχος που επιθυμεί να αποχωρήσει από την εταιρία δεν αποστερείται του δικαιώματος μεταβίβασης των μετοχών του και παρέχεται η δυνατότητα στους υφιστάμενους μετόχους να διαφυλάξουν την υφιστάμενη δομή της εταιρίας. Μεταξύ όμοιων προσφορών των λοιπών μετόχων, ο μέτοχος που επιθυμεί να αποχωρήσει θα διανείμει αναλογικά τις μετοχές του, εφόσον δεν ορίζεται κάτι διαφορετικό στο καταστατικό.
Είναι σαφές ότι, εφόσον χορηγείται από το καταστατικό δικαίωμα προτίμησης σε περίπτωση αποχώρησης μετόχου και πώλησης των μετοχών του, τότε η αγορά των μετοχών του από τους λοιπούς μετόχους πρέπει να είναι ανάλογη με την συμμετοχή τους στο μετοχικό κεφάλαιο της εταιρίας προκειμένου να μην αλλάξει η συμμετοχή στο μετοχικό κεφάλαιο.
Τούτο διότι μια τέτοια αλλαγή συνιστά προσβολή του δικαιώματος ιδιοκτησίας του μετόχου, το οποίο κατοχυρώνεται στο άρθρο 17 του Συντάγματος (μειώνεται η συμμετοχή του στο εταιρικό κεφάλαιο) καθώς επίσης και προσβολή των εταιρικών δικαιωμάτων του (με την απόκτηση μετοχών από άλλους μετόχους θα μεταβληθεί η σύνθεση του μετοχικού κεφαλαίου με πιθανό αποτέλεσμα να υπάρξουν μεταβολές στην πλειοψηφία ή μειοψηφία των μετόχων και να γεννηθούν ή να απολεσθούν αντίστοιχα δικαιώματα).
Άλλωστε και ο νομοθέτης θεσπίζοντας το δικαίωμα προτίμησης όρισε ότι σε κάθε περίπτωση αύξησης του μετοχικού κεφαλαίου, που δεν γίνεται με εισφορά σε είδος ή έκδοση ομολογιών με δικαίωμα μετατροπής τους σε μετοχές, παρέχεται δικαίωμα προτίμησης σε ολόκληρο το νέο κεφάλαιο ή το ομολογιακό δάνειο, υπέρ των μετόχων κατά το χρόνο της έκδοσης, ανάλογα με τη συμμετοχή τους στο υφιστάμενο μετοχικό κεφάλαιο.
Η ως άνω διάταξη νόμου είναι επίσης απόρροια της γενικής αρχής δικαίου που διέπει τις ανώνυμες εταιρίες ότι τα δικαιώματα και οι υποχρεώσεις που απορρέουν από κάθε μετοχή είναι υποχρεωτικά ανάλογα με την ονομαστική τους αξία, ο δε μέτοχος ασκεί τα μετοχικά δικαιώματά του, όπως τα περιουσιακά και διοικητικά δικαιώματα, σύμφωνα και ανάλογα με τον αριθμό των μετοχών που κατέχει.
Επομένως, όταν προβλέπεται είτε από το νόμο είτε από καταστατικές διατάξεις δικαίωμα προτίμησης τότε ασκείται με βάση τις αρχές της ισότητας και ισότιμης μεταχείρισης των μετόχων και ασκείται αναλογικά με βάση την συμμετοχή στο εταιρικό κεφάλαιο, ώστε να αποφεύγεται η μεταβολή της σύνθεσης του μετοχικού κεφαλαίου και να παρέχεται η δυνατότητα στους υφιστάμενους μετόχους να διαφυλάξουν την υφιστάμενη δομή της εταιρίας.
Το Δικηγορικό μας Γραφείο, για περισσότερα από 15 χρόνια εξειδικεύεται στο Εταιρικό και Εμπορικό Δίκαιο. Επικοινωνήστε μαζί μας για σας καθοδηγήσουμε και να σας συμβουλεύσουμε σε κάθε θέμα σχετικά την Ανώνυμη Εταιρεία .