Πότε Δεσμεύεται ο Εγγυητής & Πότε Απαλλάσσεται
Εν συντομία:
- Η προσωπική εγγύηση των άρθρων 847 επ. ΑΚ δεσμεύει τον εγγυητή για συγκεκριμένη οφειλή με παρεπόμενο και επικουρικό χαρακτήρα. Στις εταιρείες, ο πιστωτής τη ζητά κυρίως σε διαρκείς σχέσεις, για να δεσμεύσει την προσωπική περιουσία ιδρυτή ή διαχειριστή έναντι εταιρικής οφειλής.
- Η ρήτρα παραίτησης από τη δίζηση, με τον εγγυητή ως αυτοφειλέτη (857 ΑΚ), κρατά την εγγύηση άμεσα απαιτητή και δεν ελέγχεται ως καταχρηστική, γιατί απηχεί διάταξη ενδοτικού δικαίου.
- Ο πιστωτής χάνει την εγγύηση από δική του αδράνεια ή ενέργεια που ματαιώνει την ικανοποίηση (862 και 863 ΑΚ). Η παραίτηση του εγγυητή δεν καλύπτει δόλο ή βαριά αμέλεια του πιστωτή (332 ΑΚ).
- Στον ανοικτό αλληλόχρεο λογαριασμό ο εγγυητής ευθύνεται μόνο για την πίστωση που εγγυήθηκε. Η οριοθέτηση εξασφαλίζεται με τήρηση χωριστού λογαριασμού.
- Η εγγύηση αορίστου χρόνου εκθέτει τον πιστωτή στον κίνδυνο του 866 ΑΚ, καθώς ο εγγυητής μπορεί να τον αναγκάσει σε δικαστική επιδίωξη εντός μηνός.
Πότε επιλέγει ο πιστωτής την προσωπική εγγύηση;
Ο πιστωτής επιλέγει την προσωπική εγγύηση όταν θέλει να δεσμεύσει την περιουσία ενός φυσικού προσώπου (στις εταιρείες συνήθως ιδρυτή ή διαχειριστή), ως πρόσθετη πηγή εξασφάλισης πέρα από τον πρωτοφειλέτη. Είναι ο βασικός τρόπος εξασφάλισης σε διαρκείς εμπορικές σχέσεις, όπου το χαμηλό κόστος και η σχέση εμπιστοσύνης βαρύνουν περισσότερο από την ταχύτητα της είσπραξης.
Η εγγύηση των άρθρων 847 επ. ΑΚ έχει παρεπόμενο και επικουρικό χαρακτήρα.
Παρεπόμενο, γιατί ο εγγυητής ευθύνεται στην έκταση που έχει κάθε φορά η κύρια οφειλή (851 ΑΚ). Επικουρικό, γιατί κατά κανόνα ευθύνεται μετά τον πρωτοφειλέτη και μπορεί να αρνηθεί την καταβολή έως ότου η εκτέλεση κατά του πρωτοφειλέτη αποβεί άκαρπη (855 ΑΚ). Η δομή αυτή κάνει την εγγύηση φθηνή για τον αντισυμβαλλόμενο, αλλά εκθέτει τον πιστωτή στις ενστάσεις της κύριας σχέσης.
Σε διαρκή σχέση προμήθειας με ανοικτό λογαριασμό, η εγγύηση του διαχειριστή εξασφαλίζει το εκάστοτε κατάλοιπο χωρίς κόστος έκδοσης. Στις ενοχικές εναλλακτικές ανήκει και η αναδοχή χρέους, που προσθέτει νέο οφειλέτη στην ίδια οφειλή.
Όταν, αντίθετα, προέχει η ταχύτητα και η αποφυγή ενστάσεων, ο πιστωτής στρέφεται στην τραπεζική εγγυητική επιστολή, που πληρώνεται σε πρώτη ζήτηση από πιστωτικό ίδρυμα και αποσυνδέεται από την υποκείμενη διαφορά. Η συνολική σύγκριση όλων των μορφών εξασφάλισης, ενοχικών και εμπράγματων, με κριτήριο το είδος και την αξία της απαίτησης, αναπτύσσεται στον οδηγό εξασφάλισης εμπορικών απαιτήσεων.
Πότε ζητά ο πιστωτής παραίτηση από την ένσταση δίζησης;
Ο πιστωτής ζητά πάντα ρητή ρήτρα παραίτησης του εγγυητή από την ένσταση δίζησης, ώστε ο εγγυητής να ευθύνεται ως αυτοφειλέτης. Χωρίς αυτήν, ο εγγυητής αρνείται την καταβολή έως ότου ο πιστωτής επιχειρήσει αναγκαστική εκτέλεση κατά του πρωτοφειλέτη και αυτή αποβεί άκαρπη (855 ΑΚ). Η ρήτρα καθιστά την εγγύηση άμεσα απαιτητή και αποτελεί τον πυρήνα κάθε εμπορικής σύμβασης εγγύησης.
Η παραίτηση από τη δίζηση δεν προσκρούει σε καταχρηστικότητα. Ο Άρειος Πάγος δέχεται παγίως ότι ο όρος με τον οποίο ο εγγυητής παραιτείται από τη δίζηση και ευθύνεται ως αυτοφειλέτης απηχεί το περιεχόμενο του άρθρου 857 ΑΚ και επομένως δεν διαταράσσει την ισορροπία των μερών ούτε ελέγχεται ως καταχρηστικός κατά τον ν. 2251/1994 (ΑΠ 980/2025). Όροι που απλώς επαναλαμβάνουν ενδοτικό δίκαιο εξαιρούνται εξ ορισμού από τον έλεγχο.
Η εμπειρία από υποθέσεις εμπορικών πίστωσεων δείχνει ότι η ρήτρα παραίτησης σπάνια ανατρέπεται όταν διατυπώνεται ως αντανάκλαση του 857 ΑΚ. Εκείνο που ελέγχεται είναι η υπερβολή. Εκεί βρίσκεται ο διαχωρισμός που κρίνει αν η εξασφάλιση αντέχει τον δικαστικό έλεγχο καταχρηστικότητας.
Ενώ η παραίτηση από τη δίζηση είναι νόμιμη, η σωρευτική παραίτηση του εγγυητή από τα ευεργετήματα ελευθέρωσης των άρθρων 862 έως 864 και 866 έως 868 ΑΚ, διατυπωμένη ως γενική και αδιαφοροποίητη ρήτρα, θεωρείται καταχρηστική. Μια ρήτρα που παραιτεί τον εγγυητή από κάθε μελλοντική ένσταση χωρίς όριο, ή που τον δεσμεύει για αόριστα διευρυνόμενη οφειλή, είναι ακριβώς ο τύπος όρου που ακυρώνεται.
Εξάλλου, ενώ εγγυητής μπορεί να παραιτηθεί εκ των προτέρων και από την ένσταση ελευθέρωσης, η παραίτηση είναι άκυρη όταν η ματαίωση της ικανοποίησης οφείλεται σε δόλο ή βαριά αμέλεια του πιστωτή (332 ΑΚ). Η ρήτρα επιταχύνει μεν την είσπραξη, όμως δεν θεραπεύει υπαίτια συμπεριφορά του ίδιου του πιστωτή ούτε μια άκυρη κύρια σχέση, αφού ο εγγυητής διατηρεί πάντοτε τις ενστάσεις που αφορούν το κύρος της κύριας οφειλής, την παραγραφή ή τον συμψηφισμό.
Πότε χάνει ο πιστωτής την εγγύηση από δική του υπαιτιότητα;
Ο πιστωτής χάνει την εγγύηση με τρόπους που οφείλονται στη δική του συμπεριφορά, α) όταν αδρανεί στη διεκδίκηση και ο πρωτοφειλέτης καθίσταται αναξιόχρεος, β) όταν με πράξη ή άρνησή του ματαιώνει την ικανοποίηση και γ) όταν παραιτείται από ασφάλειες που εξασφάλιζαν την ίδια απαίτηση.
Επιπλέον, ο παρεπόμενος χαρακτήρας προσθέτει έναν ακόμη λόγο που δεν εξαρτάται από τον πιστωτή: την απόσβεση της κύριας οφειλής. Ο παρακάτω πίνακας συνοψίζει πότε ελευθερώνεται ο εγγυητής και πώς ο πιστωτής αποτρέπει κάθε ενδεχόμενο.
| Λόγος απαλλαγής | Διάταξη | Πότε ενεργοποιείται | Τι κάνει ο πιστωτής |
|---|---|---|---|
| Απόσβεση κύριας οφειλής | 851 ΑΚ (παρεπόμενο) | Εξόφληση, συμψηφισμός ή παραγραφή της κύριας οφειλής | Παρακολούθηση της κύριας οφειλής και της παραγραφής της |
| Αδράνεια στη διεκδίκηση | 862 ΑΚ | Υπαίτια καθυστέρηση ενώ ο οφειλέτης ήταν ακόμη φερέγγυος | Έγκαιρη δικαστική επιδίωξη μετά το ληξιπρόθεσμο |
| Εγκατάλειψη συνεξασφάλισης | 863 ΑΚ | Άρση υποθήκης ή προνομίου που υπήρχε για την ίδια οφειλή | Διατήρηση κάθε ασφάλειας έως την πλήρη εξόφληση |
| Εγγύηση αορίστου χρόνου | 866 ΑΚ | Μετά ένα έτος ο εγγυητής αξιώνει δικαστική επιδίωξη εντός μηνός | Ορισμένος χρόνος ή άμεση δράση μετά την όχληση |
Η αδράνεια στη διεκδίκηση ενεργοποιεί το άρθρο 862 ΑΚ. Όταν ο πιστωτής αμελεί για ικανό χρόνο να στραφεί κατά του πρωτοφειλέτη, να καταγγείλει ή να εκτελέσει και στο διάστημα αυτό ο οφειλέτης χάνει τη φερεγγυότητά του, ο εγγυητής ελευθερώνεται.
Στην ΑΠ 1296/2017 ο πιστωτής είχε δικαίωμα να καταγγείλει τη σύμβαση και να στραφεί κατά αξιόχρεου, εις ολόκληρον ευθυνόμενου ομόρρυθμου εταίρου, καθυστέρησε όμως να ασκήσει τα δικαιώματά του και αρνήθηκε να αντικαταστήσει τον εγγυητή με νέο φερέγγυο πρόσωπο, με αποτέλεσμα η πρωτοφειλέτρια να καταστεί αναξιόχρεη. Το δικαστήριο έκρινε ότι από βαριά αμέλεια των οργάνων του ο πιστωτής απώλεσε τη δυνατότητα ικανοποίησης και ο εγγυητής ελευθερώθηκε.
Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται κάθε πράξη ή άρνηση που ματαιώνει την ικανοποίηση, όπως η υπαίτια άρνηση εγκύρως προσφερόμενης καταβολής, η μη αναγγελία στην πτώχευση του οφειλέτη, ή η παράταση της προθεσμίας εξόφλησης εν αγνοία του εγγυητή. Πρακτικά, η ασφαλής γραμμή για τον πιστωτή είναι η έγκαιρη δικαστική διεκδίκηση μετά το ληξιπρόθεσμο, χωρίς αδικαιολόγητη αναμονή.
Η παραίτηση από συνεξασφαλίσεις ενεργοποιεί το άρθρο 863 ΑΚ. Αν ο πιστωτής εγκαταλείψει εμπράγματη ασφάλεια ή προνόμιο που υπήρχε αποκλειστικά για την ίδια απαίτηση, ο εγγυητής ελευθερώνεται κατά το μέτρο που θα μπορούσε να ικανοποιηθεί από αυτήν, αφού χάνεται η μετέπειτα υποκατάστασή του. Όταν, για παράδειγμα, η ίδια οφειλή καλύπτεται και από υποθήκη, η άρση της εις βάρος του εγγυητή μπορεί να τον απαλλάξει.
Ιδιαίτερη προσοχή απαιτεί η εγγύηση αορίστου χρόνου. Κατά το άρθρο 866 ΑΚ, αν η κύρια οφειλή γίνεται απαιτητή με καταγγελία, ο εγγυητής μπορεί, αφού περάσει ένα έτος αφότου εγγυήθηκε, να αξιώσει από τον πιστωτή να καταγγείλει και να επιδιώξει δικαστικά την απαίτηση μέσα σε έναν μήνα και να συνεχίσει τη διαδικασία χωρίς υπαίτια καθυστέρηση. Αν ο πιστωτής δεν συμμορφωθεί, ο εγγυητής ελευθερώνεται.
Ποιους όρους περιλαμβάνει η σύμβαση εγγύησης για να εξασφαλιστεί ο πιστωτής;
Η σύμβαση εγγύησης απαιτεί έγγραφο τύπο, σαφή προσδιορισμό της εξασφαλιζόμενης οφειλής και ανώτατο όριο ευθύνης. Ο έγγραφος τύπος είναι συστατικός, καθώς χωρίς αυτόν η εγγύηση είναι απόλυτα άκυρη (849 ΑΚ). Η ακρίβεια στον προσδιορισμό του αντικειμένου κρίνει τι ακριβώς καλύπτει η εγγύηση.
Ο παρεπόμενος χαρακτήρας ορίζει ότι ο εγγυητής ευθύνεται για την έκταση που έχει κάθε φορά η κύρια οφειλή (851 ΑΚ), όχι περισσότερο. Η συνέπεια γίνεται κρίσιμη στον ανοικτό αλληλόχρεο λογαριασμό, όπου ο εγγυητής ευθύνεται μόνο για την πίστωση που εγγυήθηκε, όχι για κονδύλια άλλων, μεταγενέστερων και αυτοτελών συμβάσεων που εντάχθηκαν στον ίδιο λογαριασμό.
Ο Άρειος Πάγος δέχθηκε ότι ούτε η είσοδος μη ασφαλισμένων με την εγγύηση απαιτήσεων στον λογαριασμό, ούτε η ισοσκέλισή του, επηρεάζουν την ευθύνη του εγγυητή για το κατάλοιπο, εκτός αν η πιστώτρια τήρησε χωριστό λογαριασμό για τις εγγυημένες και χωριστό για τις μη εγγυημένες απαιτήσεις (ΑΠ 83/2023).
Η εμπειρία από τη διαχείριση εξασφαλίσεων δείχνει ότι η σύγχυση εγγυημένων και μη απαιτήσεων στον ίδιο λογαριασμό είναι η συχνότερη αιτία απώλειας. Όταν εξασφαλίζεται μία οφειλή ανάμεσα σε πολλές, η τήρηση χωριστού λογαριασμού για την εγγυημένη απαίτηση είναι ο μόνος τρόπος ώστε το οριστικό κατάλοιπο να αντιστοιχεί καθαρά σε αυτήν. Συμπληρωματικές αυξήσεις της ίδιας πίστωσης καλύπτονται, εφόσον αποτελούν πρόσθετες και όχι νέες αυτοτελείς συμβάσεις.
Εξάλλου, εγγύηση μπορεί να δοθεί και για μελλοντική ή υπό αίρεση οφειλή (848 ΑΚ), ενεργοποιούμενη μόλις γεννηθεί η κύρια οφειλή ή πληρωθεί η αίρεση.
Τέλος, τρεις ρήτρες ολοκληρώνουν τη σύμβαση από την πλευρά του πιστωτή:
- η ρήτρα παραίτησης από τη δίζηση κατά το 857 ΑΚ, η οποία καθιστά τον εγγυητή αυτοφειλέτη,
- η ρητή πρόβλεψη ότι η εγγύηση καλύπτει τόκους και έξοδα μέχρι το συμφωνημένο όριο και
- η σαφής αναφορά στην κύρια σύμβαση και στο ποσό, ώστε μελλοντική διεύρυνση της οφειλής να μη μετακυλίεται αυτόματα στον εγγυητή.
Συχνές Ερωτήσεις
Καλύπτει η προσωπική εγγύηση τους τόκους και τα έξοδα;
Καλύπτει, εφόσον αυτό προβλέπεται ρητά και μέχρι το συμφωνημένο ανώτατο όριο. Ο εγγυητής ευθύνεται για την έκταση που έχει κάθε φορά η κύρια οφειλή, άρα και για τις συνέπειες της υπερημερίας του πρωτοφειλέτη (851 ΑΚ). Για τον λόγο αυτό η σύμβαση πρέπει να ορίζει ρητά αν η κάλυψη εκτείνεται σε τόκους, προμήθειες και έξοδα και ποιο είναι το ανώτατο ποσό ευθύνης.
Μπορεί ο εγγυητής να παραιτηθεί από όλες τις ενστάσεις του;
Όχι από όλες. Έγκυρα παραιτείται από τη δίζηση και τη διαίρεση, ευθυνόμενος ως αυτοφειλέτης (857 ΑΚ). Δεν μπορεί όμως να παραιτηθεί εκ των προτέρων από την προστασία του έναντι δόλου ή βαριάς αμέλειας του πιστωτή, γιατί τέτοια συμφωνία είναι άκυρη (332 ΑΚ). Διατηρεί επίσης τις ενστάσεις που αφορούν το κύρος της κύριας οφειλής.
Χάνει ο πιστωτής την εγγύηση αν καθυστερήσει να στραφεί κατά του εγγυητή;
Εξαρτάται από τον χρόνο και τη συμπεριφορά του. Σε ανοικτό αλληλόχρεο λογαριασμό, η σιωπή του πιστωτή πριν από το οριστικό κλείσιμο δεν αρκεί, γιατί δεν υπάρχει ακόμη απαιτητό κατάλοιπο ούτε αξίωση κατά του εγγυητή. Αν όμως ο πιστωτής αδρανήσει υπαίτια μετά το ληξιπρόθεσμο και ο πρωτοφειλέτης καταστεί αναξιόχρεος, ο εγγυητής μπορεί να απαλλαγεί κατά το άρθρο 862 ΑΚ.
Ευθύνεται ο εγγυητής για οφειλές του αλληλόχρεου που δεν εγγυήθηκε;
Όχι. Λόγω του παρεπόμενου χαρακτήρα της εγγύησης, ο εγγυητής ευθύνεται μόνο για την πίστωση που εγγυήθηκε, όχι για κονδύλια άλλων αυτοτελών συμβάσεων που εντάχθηκαν αργότερα στον ίδιο λογαριασμό (ΑΠ 83/2023). Εξαίρεση αποτελούν οι συμπληρωματικές αυξήσεις της ίδιας πίστωσης. Για να αποφεύγεται η σύγχυση, ο πιστωτής τηρεί χωριστό λογαριασμό για την εγγυημένη απαίτηση.
Τι ισχύει για την εγγύηση αορίστου χρόνου;
Στην εγγύηση αορίστου χρόνου, όταν η οφειλή γίνεται απαιτητή με καταγγελία, ο εγγυητής μπορεί μετά την πάροδο ενός έτους να αξιώσει εγγράφως από τον πιστωτή να επιδιώξει δικαστικά την απαίτηση εντός μηνός (866 ΑΚ). Αν ο πιστωτής δεν συμμορφωθεί, ο εγγυητής ελευθερώνεται. Η εγγύηση ορισμένου χρόνου ή με σαφές χρονικό όριο περιορίζει αυτή την έκθεση.
Πρακτικές Επισημάνσεις
Ανώτατο όριο ευθύνης: Η σύμβαση ορίζει συγκεκριμένο ανώτατο ποσό ευθύνης και ρητή αναφορά στην κύρια οφειλή που εξασφαλίζεται. Χωρίς όριο, η ευθύνη του εγγυητή ακολουθεί κάθε διεύρυνση της κύριας σχέσης και ο όρος γίνεται ευάλωτος σε έλεγχο καταχρηστικότητας.
Ρήτρα παραίτησης κατά το 857 ΑΚ: Η παραίτηση διατυπώνεται ως αντανάκλαση της διάταξης, με τον εγγυητή ως αυτοφειλέτη και όχι ως σωρευτική παραίτηση από κάθε ευεργέτημα των άρθρων 862 έως 868 ΑΚ. Η στοχευμένη ρήτρα στέκει, η αδιαφοροποίητη ανατρέπεται.
Χωριστός λογαριασμός για την εγγυημένη απαίτηση: Όταν η ίδια πιστωτική σχέση περιλαμβάνει εγγυημένες και μη εγγυημένες απαιτήσεις, η τήρηση χωριστού λογαριασμού κατοχυρώνει ότι το οριστικό κατάλοιπο αντιστοιχεί στην εξασφαλισμένη οφειλή και μόνο.
Έγκαιρη διεκδίκηση μετά το ληξιπρόθεσμο: Η αδικαιολόγητη καθυστέρηση στη στροφή κατά του πρωτοφειλέτη, όταν αυτός είναι ακόμη φερέγγυος, ανοίγει τον δρόμο για ελευθέρωση του εγγυητή κατά το 862 ΑΚ. Η δικαστική επιδίωξη ξεκινά αμέσως μετά το οριστικό κλείσιμο και το ληξιπρόθεσμο.
Εγγύηση ορισμένου αντί αορίστου χρόνου: Όπου η σχέση το επιτρέπει, ο ορισμένος χρόνος ή το ρητό χρονικό όριο περιορίζει τον κίνδυνο του 866 ΑΚ. Στην εγγύηση αορίστου χρόνου, ο πιστωτής παρακολουθεί ενεργά τη φερεγγυότητα του πρωτοφειλέτη, ώστε να μην αιφνιδιαστεί από αξίωση δικαστικής επιδίωξης εκ μέρους του εγγυητή.
Το Δικηγορικό μας Γραφείο, για περισσότερα από 20 χρόνια εξειδικεύεται στο Εταιρικό και Εμπορικό Δίκαιο. Επικοινωνήστε μαζί μας για να σας συμβουλεύσουμε σχετικά με την ενοχική εξασφάλιση των απαιτήσεών σας, την προσωπική εγγύηση και την τραπεζική εγγυητική επιστολή.