Εν συντομία:
- Ο οικονομικός φορέας που αποκλείστηκε παράνομα από δημόσιο διαγωνισμό δικαιούται αποζημίωση, όμως η αξίωση προϋποθέτει να έχει προηγουμένως ακυρωθεί η παράνομη πράξη (άρθρο 373 παρ. 2 Ν. 4412/2016).
- Χωρίς απόδειξη ότι η σύμβαση θα του ανατίθετο, η αποζημίωση περιορίζεται στο αρνητικό διαφέρον (άρθρα 197 και 198 ΑΚ), δηλαδή έξοδα συμμετοχής και δαπάνες προσφοράς.
- Με απόδειξη βέβαιης ανάθεσης, καλύπτεται και το διαφυγόν κέρδος (άρθρα 105 και 106 ΕισΝΑΚ, 298 ΑΚ), καθώς και ηθική βλάβη (932 ΑΚ) ακόμη και για νομικά πρόσωπα.
- Η φύση της σύμβασης, διοικητική ή ιδιωτικού δικαίου, κρίνει το αρμόδιο δικαστήριο και την έκταση της αποζημίωσης.
- Η αγωγή αποζημίωσης κατά του Δημοσίου παραγράφεται σε πέντε έτη.
Δικαιούται αποζημίωση η επιχείρηση που αποκλείστηκε παράνομα από δημόσιο διαγωνισμό;
Ναι. Ο υποψήφιος ή προσφέρων που αποκλείστηκε παράνομα από διαδικασία σύναψης δημόσιας σύμβασης δικαιούται αποζημίωση από την αναθέτουσα αρχή, υπό δύο βασικές προϋποθέσεις.
- Πρώτον, πρέπει να έχει προηγουμένως ακυρωθεί η παράνομη πράξη ή παράλειψη.
- Δεύτερον, η έκταση της αποζημίωσης εξαρτάται από το τι θα αποδείξει καθώς, κατ’ αρχήν, καλύπτεται το αρνητικό διαφέρον, ενώ το διαφυγόν κέρδος επιδικάζεται μόνο αν αποδειχθεί ότι η σύμβαση θα του ανατίθετο.
Η αξίωση παραγράφεται σε πέντε έτη.
Η βάση της ευθύνης είναι αδικοπρακτική. Κατά τα άρθρα 105 και 106 του Εισαγωγικού Νόμου του Αστικού Κώδικα (ΕισΝΑΚ), το Δημόσιο και τα νομικά πρόσωπα δημοσίου δικαίου (ΝΠΔΔ) ευθύνονται σε αποζημίωση για παράνομες πράξεις ή παραλείψεις των οργάνων τους κατά την άσκηση δημόσιας εξουσίας.
Για τις δημόσιες συμβάσεις, ειδικότερη ρύθμιση εισάγει το άρθρο 373 του Ν. 4412/2016, με τίτλο «Αξίωση αποζημίωσης», το οποίο δεν θίγεται από τις τροποποιήσεις που επέφερε ο Ν. 5218/2025 στη διαδικασία έννομης προστασίας.
Το ουσιώδες για τον αποκλεισθέντα δεν είναι η αφηρημένη ύπαρξη της αξίωσης, αλλά η σειρά των αποφάσεων που καθορίζει αν θα ευδοκιμήσει:
- πρώτα η ακύρωση της βλαπτικής πράξης,
- έπειτα η επιλογή της νομικής βάσης και του δικαστηρίου και,
- τέλος, η τεκμηρίωση του ύψους της ζημίας.
Καθένα από τα στάδια αυτά κρύβει διαφορετικούς κινδύνους.
Πρέπει πρώτα να ακυρωθεί ο αποκλεισμός για να διεκδικηθεί αποζημίωση;
Ναι. Το άρθρο 373 παρ. 2 του Ν. 4412/2016 θέτει ως προϋπόθεση για την επιδίκαση της αποζημίωσης την προηγούμενη ακύρωση της παράνομης πράξης ή παράλειψης από την αρμόδια αρχή ή το δικαστήριο. Η αγωγή αποζημίωσης χωρίς προηγηθείσα ακύρωση απορρίπτεται, με ελάχιστες εξαιρέσεις.
Η ακύρωση επιτυγχάνεται είτε με προδικαστική προσφυγή ενώπιον της ΕΑΔΗΣΥ, της αρχής που διαδέχθηκε την ΑΕΠΠ, είτε με αίτηση ακύρωσης και αναστολής ενώπιον του αρμόδιου δικαστηρίου.
Η ίδια η διάταξη προβλέπει εξαιρέσεις, ιδίως όταν η δικαστική κήρυξη της ακυρότητας δεν καθίσταται εφικτή για λόγους που δεν συνδέονται με παραλείψεις του ενδιαφερομένου.
Η σειρά των ενεργειών είναι καθοριστική. Επιχείρηση που παραλείπει την εμπρόθεσμη προσβολή της παράνομης πράξης και σπεύδει κατευθείαν σε αγωγή αποζημίωσης βρίσκει την αξίωσή της απορριπτέα, ανεξάρτητα από το πόσο βάσιμη είναι στην ουσία της.
Οι αλλαγές του Ν. 5218/2025, που συντόμευσαν τις προθεσμίες και περιόρισαν το ανασταλτικό αποτέλεσμα σε περιπτώσεις προδήλως αβάσιμων προσφυγών, καθιστούν την ορθή διαδικαστική επιλογή ακόμη πιο κρίσιμη.
Η εμπειρία από υποθέσεις προσυμβατικής ευθύνης του Δημοσίου δείχνει ότι η πλειονότητα των αξιώσεων αποζημίωσης δεν χάνεται στην ουσία, αλλά στο διαδικαστικό στάδιο, όταν έχει παρέλθει η αποκλειστική προθεσμία προσβολής της βλαπτικής πράξης.
Πόση αποζημίωση δικαιούται η επιχείρηση: μόνο τα έξοδα ή και το διαφυγόν κέρδος;
Η έκταση κρίνεται σε δύο επίπεδα:
- Χωρίς απόδειξη βέβαιης ανάθεσης, η αποζημίωση περιορίζεται στο αρνητικό διαφέρον κατ’ εφαρμογή των άρθρων 197 και 198 ΑΚ, δηλαδή δαπάνες συμμετοχής και προετοιμασίας της προσφοράς.
- Αν αποδειχθεί ότι η σύμβαση θα ανατίθετο, επιδικάζεται και το διαφυγόν κέρδος κατά τις γενικές διατάξεις, δηλαδή το πλήρες όφελος από την εκτέλεση.
Το αρνητικό διαφέρον, γνωστό και ως διαφέρον εμπιστοσύνης, αποκαθιστά τη ζημία από τη ματαιωθείσα εμπιστοσύνη στη νομιμότητα της διαδικασίας. Περιλαμβάνει τα έξοδα κατάρτισης του φακέλου, τις δαπάνες για εγγυητικές επιστολές και μελέτες, καθώς και την απώλεια της ευκαιρίας να συμμετάσχει ο ενδιαφερόμενος σε άλλον διαγωνισμό.
Το διαφυγόν κέρδος είναι το όφελος που θα αποκόμιζε με πιθανότητα ο ανάδοχος, κατά τη συνήθη πορεία των πραγμάτων, από την εκτέλεση της σύμβασης.
Το άρθρο 373 παρ. 1 του Ν. 4412/2016 επιτρέπει την πλήρη αυτή αποζημίωση, κατά τις γενικές διατάξεις των άρθρων 105 και 106 ΕισΝΑΚ σε συνδυασμό με το άρθρο 298 ΑΚ, μόνο εφόσον ο ενάγων αποδείξει τον αιτιώδη σύνδεσμο μεταξύ του αποκλεισμού του και της απώλειας της ανάθεσης.
Ανεξάρτητα από την περιουσιακή ζημία, το δικαστήριο μπορεί, κατά το άρθρο 932 ΑΚ, να επιδικάσει χρηματική ικανοποίηση λόγω ηθικής βλάβης. Ηθική βλάβηδικαιούνται και τα νομικά πρόσωπα, όταν η παράνομη πράξη θίγει την πίστη, το κύρος ή τη φήμη τους.
| Στοιχείο | Αρνητικό διαφέρον | Πλήρης αποζημίωση (διαφυγόν κέρδος) |
|---|---|---|
| Νομική βάση | Άρθρο 373 παρ. 1 εδ. α’ → 197 και 198 ΑΚ | Άρθρο 373 παρ. 1 εδ. β’ → γενικές διατάξεις (105 και 106 ΕισΝΑΚ, 298 ΑΚ) |
| Προϋπόθεση | Παράνομος αποκλεισμός | Απόδειξη ότι η σύμβαση θα ανατίθετο |
| Τι καλύπτει | Δαπάνες συμμετοχής και προσφοράς, απώλεια άλλης ευκαιρίας | Κέρδος από την εκτέλεση της σύμβασης |
| Ηθική βλάβη (932 ΑΚ) | Ναι, ακόμη και για νομικά πρόσωπα | Ναι, ακόμη και για νομικά πρόσωπα |
Πώς αποδεικνύεται ότι η σύμβαση θα ανατίθετο (αιτιώδης σύνδεσμος);
Ο αιτιώδης σύνδεσμος στοιχειοθετείται όταν αποδεικνύεται ότι, κατά τη συνήθη πορεία των πραγμάτων, η σύμβαση θα ανατίθετο στον αποκλεισθέντα αν δεν είχε μεσολαβήσει η παρανομία.
Κρίσιμα στοιχεία είναι η θέση του ως μειοδότη ή πρώτου στην κατάταξη, ο περιορισμένος αριθμός συμμετεχόντων και η απουσία άλλου νόμιμου λόγου ματαίωσης του διαγωνισμού.
Στη ΔΕφΑθ 567/2017, εταιρεία που είχε ανακηρυχθεί μειοδότρια αποκλείστηκε λόγω παράνομης άρνησης χορήγησης απαιτούμενου πιστοποιητικού.
Επειδή η ανάθεση θα ολοκληρωνόταν κατά τη συνήθη πορεία των πραγμάτων και δεν συνέτρεχε άλλος νόμιμος λόγος ματαίωσης, το δικαστήριο δέχθηκε τον αιτιώδη σύνδεσμο και αναγνώρισε δικαίωμα αποζημίωσης που εκτεινόταν και στο διαφυγόν κέρδος, κατά τα άρθρα 105 και 106 ΕισΝΑΚ και 298 ΑΚ.
Η απόδειξη του αιτιώδους συνδέσμου κρίνεται στο πεδίο των πραγματικών περιστατικών της κάθε υπόθεσης και αποτελεί το βαρύτερο σημείο της δίκης.
Η τεκμηρίωση του ισχυρισμού ότι η σύμβαση θα ανατίθετο απαιτεί συνδυασμό της βαθμολογίας ή της οικονομικής προσφοράς, του αριθμού και της θέσης των λοιπών υποψηφίων και της απουσίας εναλλακτικών λόγων απόρριψης, στοιχεία που διαφοροποιούνται κατά περίπτωση.
Η εμπειρία από υποθέσεις δημοσίων διαγωνισμών δείχνει ότι η αξίωση για διαφυγόν κέρδος ευδοκιμεί όταν ο αποκλεισθείς ήταν πρώτος στην κατάταξη και οι εναλλακτικές εκβάσεις του διαγωνισμού ήταν αντικειμενικά περιορισμένες, ενώ σε διαγωνισμούς με πολλούς ισοδύναμους υποψηφίους η απόδειξη γίνεται δυσχερέστερη.
Πότε αποζημιώνεται η απώλεια ευκαιρίας συμμετοχής;
Ακόμη και όταν δεν αποδεικνύεται με βεβαιότητα ότι η σύμβαση θα ανατίθετο, ενδέχεται να θεμελιώνεται αξίωση για την απώλεια ευκαιρίας (loss of opportunity).
Το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης έκρινε ότι η ενωσιακή νομοθεσία περί προσφυγών δεν επιτρέπει εθνική ρύθμιση που αποκλείει την αποζημίωση αυτού του είδους ζημίας.
Στην απόφαση C-547/22 (INGSTEEL, 6 Ιουνίου 2024), το Δικαστήριο ερμήνευσε το άρθρο 2 παρ. 1 στοιχείο γ’ της Οδηγίας 89/665/ΕΟΚ και έκρινε ότι η διάταξη, μη διακρίνοντας μεταξύ κατηγοριών ζημίας, καλύπτει και τη ζημία από την απώλεια της ευκαιρίας συμμετοχής στη διαδικασία και αποκόμισης οφέλους από αυτήν.
Η σημασία της κρίσης αυτής είναι ότι ανοίγει έναν ενδιάμεσο δρόμο ανάμεσα στην πλήρη απόρριψη όταν δεν αποδεικνύεται βέβαιη ανάθεση και στην πλήρη επιδίκαση του διαφυγόντος κέρδους.
Έτσι, ο αποκλεισθείς μπορεί να αξιώσει αποζημίωση για την ίδια την απώλεια της πιθανότητας ανάθεσης. Το εθνικό πλαίσιο των άρθρων 105 και 106 ΕισΝΑΚ ερμηνεύεται σύμφωνα με την Οδηγία αυτή.
Διοικητικό ή πολιτικό δικαστήριο για την αγωγή αποζημίωσης;
Η αρμοδιότητα και η έκταση της αποζημίωσης εξαρτώνται από τη φύση της σύμβασης. Όταν πρόκειται για διοικητική σύμβαση, αρμόδια είναι τα διοικητικά δικαστήρια και εφαρμόζεται το ευρύ πλαίσιο των άρθρων 105 και 106 ΕισΝΑΚ. Όταν η σύμβαση είναι ιδιωτικού δικαίου, αρμόδια είναι τα πολιτικά δικαστήρια και η αποζημίωση περιορίζεται, κατ’ αρχήν, στο διαφέρον εμπιστοσύνης.
Η διάκριση της σύμβασης σε διοικητική ή ιδιωτικού δικαίου δεν είναι θεωρητική, καθώς καθορίζει τόσο το αρμόδιο δικαστήριο όσο και τη βάση και την έκταση της αποζημίωσης.
Χαρακτηριστική είναι η ΑΠ 419/2015 στην οποία, σε αποκλεισμό που εκδηλώθηκε σε στάδιο διαπραγματεύσεων ιδιωτικού δικαίου, ο Άρειος Πάγος έκρινε ότι η ζημία περιορίζεται στο διαφέρον εμπιστοσύνης και δεν εκτείνεται στα διαφυγόντα κέρδη από τη μη εκτέλεση σύμβασης, καθώς η σύναψή της εξαρτιόταν από την κυριαρχική βούληση του αντισυμβαλλομένου, κατά την αρχή της ελευθερίας των συμβάσεων.
Η αγωγή αποζημίωσης αποτελεί αυτοτελές ένδικο βοήθημα, ανεξάρτητο από την αίτηση ακύρωσης ή την προσφυγή, που ασκείται στα διοικητικά δικαστήρια όταν η σύμβαση είναι διοικητική.
Όταν η σύμβαση έχει ήδη υπογραφεί ή κριθεί άκυρη, ανακύπτουν ιδιαίτερα δικονομικά ζητήματα και αξιώσεις αδικαιολόγητου πλουτισμού, με αποκλειστική αρμοδιότητα του διοικητικού εφετείου κατά κανόνα.
Η επιλογή της δικαστικής διεκδίκησης προϋποθέτει ορθό χαρακτηρισμό της σύμβασης από την αρχή. Σφάλμα στο σημείο αυτό οδηγεί σε απόρριψη λόγω αναρμοδιότητας και σε απώλεια πολύτιμου χρόνου εντός των στενών προθεσμιών.
Μέχρι πότε ασκείται η αγωγή αποζημίωσης;
Η αξίωση αποζημίωσης κατά του Δημοσίου παραγράφεται σε πέντε έτη, κατά το άρθρο 140 παρ. 1 του Ν. 4270/2014. Η πενταετία αρχίζει από το τέλος του οικονομικού έτους εντός του οποίου γεννήθηκε η αξίωση και κατέστη δυνατή η δικαστική επιδίωξή της. Το δικαστήριο λαμβάνει την παραγραφή υπόψη αυτεπαγγέλτως.
Η αφετηρία αυτή, που συνδέεται με το τέλος του οικονομικού έτους και όχι με τον χρόνο που ο ζημιωθείς έλαβε γνώση της ζημίας, έχει πρακτική σημασία.
Ο χρόνος που αναλώνεται στο στάδιο της ακύρωσης της παράνομης πράξης συνυπολογίζεται στην πενταετία, οπότε η διαχείριση της προθεσμίας πρέπει να γίνεται από την πρώτη στιγμή. Η παραγραφή διακόπτεται με τους τρόπους που ορίζει ο νόμος, μεταξύ των οποίων η υποβολή αίτησης πληρωμής στην αρμόδια αρχή.
Συχνές Ερωτήσεις
Δικαιούται μια εταιρεία αποζημίωση ηθικής βλάβης;
Ναι. Κατά το άρθρο 932 ΑΚ, χρηματική ικανοποίηση λόγω ηθικής βλάβης δικαιούνται και τα νομικά πρόσωπα, εφόσον η παράνομη πράξη έθιξε την πίστη, το κύρος ή τη φήμη τους. Δεν απαιτείται εξειδίκευση της βλάβης όταν, από τη φύση της παρανομίας, είναι δυνατόν να επέλθει τέτοια προσβολή.
Χρειάζεται προηγούμενη προδικαστική προσφυγή για να διεκδικηθεί αποζημίωση;
Απαιτείται προηγούμενη ακύρωση της παράνομης πράξης, η οποία επιτυγχάνεται τυπικά μέσω προδικαστικής προσφυγής ενώπιον της ΕΑΔΗΣΥ και, εν συνεχεία, δικαστικής προσβολής. Χωρίς την ακύρωση, η αγωγή αποζημίωσης απορρίπτεται, εκτός από τις περιορισμένες εξαιρέσεις του άρθρου 373 παρ. 2 του Ν. 4412/2016.
Καλύπτει το διαφυγόν κέρδος όλη τη διάρκεια της σύμβασης;
Το διαφυγόν κέρδος καλύπτει το όφελος που θα αποκόμιζε με πιθανότητα ο ανάδοχος από την εκτέλεση της σύμβασης. Το ύψος του προσδιορίζεται βάσει της οικονομικής προσφοράς, του αντικειμένου και της διάρκειας, εφόσον αποδειχθεί ο αιτιώδης σύνδεσμος. Η αοριστία στον υπολογισμό οδηγεί σε απόρριψη του σχετικού κονδυλίου.
Αν η σύμβαση έχει ήδη υπογραφεί με άλλον, τι μπορεί να διεκδικηθεί;
Η ολοκλήρωση της διαδικασίας δεν καταργεί την αξίωση αποζημίωσης. Όπως έκρινε και το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ο αποκλεισθείς διατηρεί δικαίωμα αποζημίωσης, ενδεχομένως και για την απώλεια ευκαιρίας, ακόμη και όταν η ακύρωση δεν μπορεί πλέον να αποδώσει το επιδιωκόμενο αποτέλεσμα λόγω σύναψης της σύμβασης.
Ισχύει το ίδιο πλαίσιο για διαγωνισμούς κάτω των ορίων;
Το άρθρο 373 του Ν. 4412/2016 εφαρμόζεται στις διαφορές που εμπίπτουν στο πεδίο της έννομης προστασίας του Βιβλίου IV. Η βασική αρχή της αδικοπρακτικής ευθύνης του Δημοσίου κατά τα άρθρα 105 και 106 ΕισΝΑΚ ισχύει γενικότερα για κάθε παράνομη πράξη οργάνου του Δημοσίου κατά την άσκηση δημόσιας εξουσίας.
Πρακτικές Επισημάνσεις
Προτεραιότητα στην ακύρωση: Η αξίωση αποζημίωσης προϋποθέτει την προηγούμενη ακύρωση της παράνομης πράξης, οπότε η εμπρόθεσμη προσβολή της βλαπτικής πράξης, εντός των αποκλειστικών προθεσμιών, προηγείται στον σχεδιασμό για αγωγή αποζημίωσης.
Τεκμηρίωση αιτιώδους συνδέσμου από την πρώτη στιγμή: Η θέση στην κατάταξη, ο αριθμός των υποψηφίων και οι λόγοι που θα μπορούσαν να ματαιώσουν τον διαγωνισμό καταγράφονται ήδη κατά τη διάρκεια της διαδικασίας, καθώς αποτελούν το κρίσιμο υλικό για την απόδειξη του διαφυγόντος κέρδους.
Χαρακτηρισμός της σύμβασης πριν την επιλογή δικαστηρίου: Ο ορθός χαρακτηρισμός της σύμβασης ως διοικητικής ή ιδιωτικού δικαίου καθορίζει το αρμόδιο δικαστήριο και την έκταση της αποζημίωσης, με κίνδυνο απόρριψης λόγω αναρμοδιότητας σε περίπτωση εσφαλμένης επιλογής.
Προθεσμία πενταετίας: Η αξίωση παραγράφεται σε πέντε έτη από το τέλος του οικονομικού έτους γένεσής της, οπότε ο χρόνος που αναλώνεται στο στάδιο της ακύρωσης συνυπολογίζεται στη διαχείριση της προθεσμίας.
Το Δικηγορικό μας Γραφείο, για περισσότερα από 20 χρόνια εξειδικεύεται στο Εταιρικό και Εμπορικό Δίκαιο. Επικοινωνήστε μαζί μας για σας καθοδηγήσουμε και να σας συμβουλεύσουμε σε κάθε θέμα σχετικά με την αποζημίωση σε παράνομο αποκλεισμό από δημόσιο διαγωνισμό.