Εν συντομία:
- Το bonus και κάθε οικειοθελής παροχή που δίνεται από ελευθεριότητα δεν αποτελεί μισθό και ανακαλείται ελεύθερα, εφόσον ο εργοδότης έχει διατυπώσει έγκαιρα σαφή επιφύλαξη.
- Χωρίς επιφύλαξη, η σταθερή και ομοιόμορφη καταβολή επί μακρόν δημιουργεί επιχειρησιακή συνήθεια και η παροχή αποκτά μισθολογικό χαρακτήρα.
- Η επιφύλαξη ελευθεριότητας αποκλείει τη γένεση αξίωσης, ενώ η ρήτρα ανάκλησης κατά τα άρθρα 185 και 186 ΑΚ επιτρέπει τη γένεσή της αλλά διατηρεί δικαίωμα μονομερούς διακοπής προς το μέλλον.
- Γνήσια οικειοθελής παροχή δεν προσμετράται στην αποζημίωση απόλυσης, στα δώρα εορτών και στο επίδομα αδείας, ενώ ρήτρα ανάκλησης που δεν ασκήθηκε την επαναφέρει στη βάση υπολογισμού.
- Φορολογείται με παρακράτηση 20% και βαρύνεται με εισφορές ΕΦΚΑ χωρίς, πλέον, ειδική εισφορά αλληλεγγύης.
Πότε ένα bonus δεσμεύει τον εργοδότη και πότε παραμένει ελεύθερα ανακλητό;
Ένα bonus παραμένει ελεύθερα ανακλητό όσο διατηρεί τον χαρακτήρα της οικειοθελούς παροχής, δηλαδή δίνεται από ελευθεριότητα και όχι ως αντάλλαγμα της εργασίας.
Δεσμεύει τον εργοδότη μόνο όταν εξελιχθεί σε επιχειρησιακή συνήθεια χωρίς προηγούμενη επιφύλαξη, οπότε αποκτά μισθολογικό χαρακτήρα και δεν διακόπτεται μονομερώς. Κρίσιμο παραμένει αν ο εργοδότης επιφυλάχθηκε εγκαίρως για το δικαίωμα ανάκλησης (ΑΠ 2/2024).
Ως μισθός, στη σύμβαση εξαρτημένης εργασίας, νοείται κάθε παροχή που καταβάλλει ο εργοδότης ως αντάλλαγμα της εργασίας, βάσει του νόμου ή της συμφωνίας (άρθρα 648, 649 και 653 ΑΚ).
Αντίθετα, οι πρόσθετες παροχές που χορηγούνται μονομερώς από ελευθεριότητα, χωρίς νόμιμη υποχρέωση ή κοινή πρόθεση των μερών να αποτελέσουν αντάλλαγμα, δεν έχουν μισθολογικό χαρακτήρα. Για τις παροχές αυτές δεν ιδρύεται υποχρέωση του εργοδότη ούτε αντίστοιχη αξίωση του εργαζομένου.
Στην κατηγορία αυτή εντάσσονται το πριμ παραγωγικότητας ως επιβράβευση επίτευξης στόχων, οι έκτακτες παροχές με αφορμή τις εορτές των Χριστουγέννων ή του Πάσχα πέραν των νόμιμων δώρων, καθώς και παροχές με αφορμή προαγωγή ή άλλο γεγονός.
Η μορφή ποικίλλει, από χρηματικό ποσό μέχρι παροχές σε είδος ή μετοχικά προγράμματα επιβράβευσης. Ο νομικός χαρακτηρισμός δεν εξαρτάται από την ονομασία αλλά από τον σκοπό και τον τρόπο χορήγησης.
Πώς εξελίσσεται μια οικειοθελής παροχή σε επιχειρησιακή συνήθεια;
Η οικειοθελής παροχή εξελίσσεται σε επιχειρησιακή συνήθεια όταν ο εργοδότης τη χορηγεί σταθερά, ομοιόμορφα και γενικά προς το προσωπικό επί μακρό διάστημα, χωρίς επιφύλαξη.
Η επανάληψη αυτή θεμελιώνει σιωπηρή συμφωνία κατά το άρθρο 361 ΑΚ και η παροχή αποκτά μισθολογικό χαρακτήρα, ώστε ο εργοδότης να μην μπορεί να τη διακόψει μονομερώς (ΑΠ 286/2022).
Επιχειρησιακή συνήθεια είναι η πρακτική που διαμορφώνεται μέσα στην επιχείρηση από τον μακροχρόνιο και ομοιόμορφο χειρισμό ζητημάτων των εργασιακών σχέσεων.
Δεν αποτελεί από μόνη της πηγή αξιώσεων, αλλά θεμελιώνει σιωπηρή συμφωνία όταν η αποδοχή των παροχών από τους εργαζομένους αφαιρεί από την πράξη τον χαρακτήρα της μονομερούς και ανακλητής παροχής.
Για να θεμελιωθεί, η συμπεριφορά του εργοδότη πρέπει να είναι γενική και απρόσωπη, δηλαδή να απευθύνεται στο σύνολο του προσωπικού ή σε κατηγορία προσδιοριζόμενη με αντικειμενικά κριτήρια, όχι σε μεμονωμένη εξατομικευμένη περίπτωση. Η διευθέτηση ενός μόνο συγκεκριμένου εργαζομένου δεν συνιστά συνήθεια.
Όταν η παροχή έχει ήδη αποκτήσει μισθολογικό χαρακτήρα, η μονομερής διακοπή ή μείωσή της μπορεί να ελεγχθεί ως μονομερή βλαπτική μεταβολή των όρων εργασίας, κατά το άρθρο 343 του Κώδικα Εργατικού Δικαίου (ΠΔ 62/2025) που κωδικοποίησε το άρθρο 7 του ν. 2112/1920.
Η γραμμή ανάμεσα στην απλή ανοχή του εργαζομένου και στη σιωπηρή αποδοχή της μεταβολής κρίνεται κατά περίπτωση, με βάση τη διάρκεια, τη στάση του και τις περιστάσεις.
Επιφύλαξη ελευθεριότητας ή ρήτρα ανάκλησης: ποια δεσμεύει λιγότερο την επιχείρηση;
Οι δύο διατυπώσεις έχουν διαφορετικό νομικό αποτέλεσμα. Η επιφύλαξη ελευθεριότητας αποκλείει εξαρχής τη γένεση αξίωσης του εργαζομένου, ώστε η παροχή να μην αποκτά ποτέ μισθολογικό χαρακτήρα. Η ρήτρα ανάκλησης, κατά τα άρθρα 185 και 186 ΑΚ, δεν εμποδίζει τη δημιουργία επιχειρησιακής συνήθειας, διατηρεί όμως για τον εργοδότη δικαίωμα μονομερούς διακοπής προς το μέλλον (ΑΠ 287/2022).
Στην πρώτη περίπτωση ο εργαζόμενος γνωρίζει εξαρχής ότι η παροχή δίνεται από ελευθεριότητα και ότι ο εργοδότης διατηρεί το δικαίωμα να τη διακόψει οποτεδήποτε, χωρίς τη συναίνεσή του. Δεν γεννάται αξίωση, δεν σχηματίζεται συνήθεια και η διακοπή δεν απαιτεί καμία ιδιαίτερη δήλωση.
Στη δεύτερη περίπτωση, η αξίωση γεννάται και η συνήθεια σχηματίζεται, αλλά ο εργοδότης μπορεί να την ανατρέψει για το μέλλον ασκώντας με μονομερή, απευθυντέα δήλωση το δικαίωμα ανάκλησης.
| Κριτήριο | Επιφύλαξη ελευθεριότητας | Ρήτρα ανάκλησης (άρθρα 185, 186 ΑΚ) |
|---|---|---|
| Γένεση αξίωσης εργαζομένου | Δεν γεννάται | Γεννάται |
| Μισθολογικός χαρακτήρας | Δεν αποκτάται ποτέ | Αποκτάται έως την ανάκληση |
| Δημιουργία επιχειρησιακής συνήθειας | Αποκλείεται | Δεν αποκλείεται |
| Ενέργεια για διακοπή | Καμία ιδιαίτερη δήλωση | Μονομερής απευθυντέα δήλωση |
| Χρονική ισχύς διακοπής | Εξαρχής μη δεσμευτική παροχή | Μόνο για το μέλλον |
Για να παράξει αποτέλεσμα, η επιφύλαξη πρέπει να είναι σαφής και αναμφισβήτητη ως προς τη βούληση αποκλεισμού κάθε μελλοντικής δέσμευσης.
Αρκεί να περιληφθεί στην ατομική σύμβαση κατά την πρόσληψη και δεν χρειάζεται να επαναλαμβάνεται σε κάθε καταβολή (ΑΠ 48/2015). Η ενσωμάτωσή της σε κανονισμό εργασίας ή σε ενιαία πολιτική παροχών ενισχύει την ασφάλεια, εφόσον ο εργαζόμενος λαμβάνει γνώση.
Η επιλογή ανάμεσα στις δύο διατυπώσεις είναι στρατηγική και απαιτεί ad hoc σύνταξη ανάλογα με τον σκοπό της παροχής. Ιδιαίτερη προσοχή απαιτεί η ρήτρα ανάκλησης, καθώς αν ο εργοδότης δεν την ασκήσει πριν από την απόλυση, η παροχή ενδέχεται να προσμετρηθεί στις τακτικές αποδοχές παρά τη διατηρηθείσα επιφύλαξη (ΑΠ 2026/2022).
Η εμπειρία από υποθέσεις οικειοθελών παροχών δείχνει ότι η ασάφεια της διατύπωσης καθορίζει την έκβαση, όχι η ίδια η χορήγηση της παροχής.
Πώς επηρεάζει το bonus την αποζημίωση απόλυσης και τα δώρα εορτών;
Η επίδραση εξαρτάται από τον χαρακτήρα της παροχής. Γνήσια οικειοθελής παροχή με έγκυρη επιφύλαξη δεν εντάσσεται στις τακτικές αποδοχές και δεν προσμετράται στη βάση υπολογισμού της αποζημίωσης απόλυσης, των δώρων εορτών και του επιδόματος αδείας. Αν όμως η παροχή έχει αποκτήσει μισθολογικό χαρακτήρα, ή αν ρήτρα ανάκλησης δεν ασκήθηκε, προσμετράται (ΑΠ 283/2025).
Τακτικές αποδοχές είναι ο μισθός και κάθε πρόσθετη παροχή που καταβάλλεται σταθερά και μόνιμα ως αντάλλαγμα της εργασίας. Επειδή η γνήσια οικειοθελής παροχή δεν έχει αυτόν τον χαρακτήρα, δεν συνυπολογίζεται στον προσδιορισμό της αποζημίωσης απόλυσης ούτε των επιδομάτων εορτών και αδείας.
Το οικονομικό διακύβευμα είναι σημαντικό, καθώς η ένταξη ή μη ενός ετήσιου bonus στη βάση υπολογισμού επηρεάζει ταυτόχρονα την αποζημίωση, τα δώρα και το επίδομα αδείας.
Το κρίσιμο σημείο προκύπτει από τη νομολογία για τη ρήτρα ανάκλησης. Ακόμη και όταν ο εργοδότης έχει διατηρήσει το δικαίωμα ανάκλησης, αν δεν το ασκήσει έως την απόλυση, η παροχή μπορεί να χαρακτηριστεί ως τακτική και να προσαυξήσει την αποζημίωση.
Η ανάλυση αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία στα διευθυντικά στελέχη, όπου το bonus αποτελεί μεγάλο μέρος των συνολικών αποδοχών. Η εμπειρία από υποθέσεις χαρακτηρισμού αποδοχών δείχνει ότι η διαφορά στη βάση υπολογισμού μπορεί να υπερβεί το ίδιο το ετήσιο ποσό της παροχής.
Πώς φορολογείται και αντιμετωπίζεται ασφαλιστικά το bonus;
Το bonus, ως πρόσθετη αμοιβή που δεν περιλαμβάνεται στις τακτικές αποδοχές, υπόκειται σε παρακράτηση φόρου με σταθερό συντελεστή 20% επί του καταβαλλόμενου ποσού (άρθρο 60 ΚΦΕ, ερμηνευτική εγκύκλιος ΠΟΛ 1072/2015). Παράλληλα βαρύνεται με ασφαλιστικές εισφορές υπέρ ΕΦΚΑ. Δεν υπόκειται πλέον σε ειδική εισφορά αλληλεγγύης, η οποία καταργήθηκε για το σύνολο των εισοδημάτων από την 1η Ιανουαρίου 2023.
Ο συντελεστής 20% εφαρμόζεται στο μικτό ποσό ανεξάρτητα από το έτος στο οποίο ανάγεται η αμοιβή. Τα ποσά δηλώνονται στην Αναλυτική Περιοδική Δήλωση με τον κωδικό των πρόσθετων αποδοχών που δεν συνεντέλλονται με τις τακτικές (απόφαση Α.1099/2019), ενώ οι εισφορές ΕΦΚΑ υπολογίζονται τον μήνα καταβολής.
Η κατάργηση της ειδικής εισφοράς αλληλεγγύης άλλαξε ουσιωδώς την εικόνα, καθώς η παλαιότερη υποχρέωση απόδοσής της με την ετήσια δήλωση δεν ισχύει για εισοδήματα που αποκτώνται από το 2023 και εφεξής. Όταν η επιβράβευση δίνεται με άλλη μορφή, όπως αμοιβή μέσω τίτλου κτήσης ή παροχή σε μετοχές, το φορολογικό και ασφαλιστικό καθεστώς διαφοροποιείται και εξετάζεται χωριστά.
Μπορεί η επιχείρηση να δώσει bonus μόνο σε ορισμένους εργαζομένους;
Ακόμη και όταν η παροχή είναι γνήσια οικειοθελής και ελεύθερα ανακλητή, η επιχείρηση δεσμεύεται από την αρχή της ίσης μεταχείρισης, η οποία απορρέει από το άρθρο 288 ΑΚ και το άρθρο 22 παρ. 1 του Συντάγματος. Όταν χορηγεί bonus σε εργαζόμενο, δεν επιτρέπεται να αποκλείει άλλους που ανήκουν στην ίδια κατηγορία και εργάζονται υπό τις ίδιες συνθήκες, με τα ίδια προσόντα και απόδοση (ΑΠ 814/2023).
Η δέσμευση αυτή ισχύει για όσο διάστημα χορηγείται η παροχή, ανεξάρτητα από το αν έχει δημιουργηθεί συμβατική δέσμευση ή επιχειρησιακή συνήθεια. Έτσι, η ελευθερία ανάκλησης δεν σημαίνει και ελευθερία επιλεκτικής χορήγησης προς μερίδα μόνο του προσωπικού.
Η αρχή δεν απαγορεύει κάθε διαφοροποίηση. Επιτρέπεται η διάκριση που στηρίζεται σε αντικειμενικά κριτήρια, όπως η θέση, η αρχαιότητα ή η μετρήσιμη απόδοση, εφόσον εφαρμόζονται ομοιόμορφα.
Το όριο ανάμεσα στη θεμιτή διαφοροποίηση βάσει αντικειμενικών κριτηρίων και στην απαγορευμένη δυσμενή μεταχείριση κρίνεται κατά περίπτωση και απαιτεί τεκμηρίωση των κριτηρίων που δικαιολογούν την επιλογή.
Συχνές Ερωτήσεις
Μπορεί ο εργοδότης να σταματήσει το bonus οποτεδήποτε;
Ναι, εφόσον το bonus έχει τον χαρακτήρα οικειοθελούς παροχής και ο εργοδότης έχει διατυπώσει έγκυρη επιφύλαξη. Αν όμως η παροχή χορηγήθηκε σταθερά και ομοιόμορφα επί μακρόν χωρίς επιφύλαξη, έχει αποκτήσει μισθολογικό χαρακτήρα και δεν διακόπτεται μονομερώς.
Χρειάζεται πανηγυρική δήλωση για τη διακοπή μιας οικειοθελούς παροχής;
Για γνήσια οικειοθελή παροχή με επιφύλαξη ελευθεριότητας δεν απαιτείται καμία πανηγυρική δήλωση. Αντίθετα, όταν έχει διατυπωθεί ρήτρα ανάκλησης, η διακοπή προϋποθέτει μονομερή, απευθυντέα δήλωση του εργοδότη προς τον εργαζόμενο.
Προσμετράται το bonus στην αποζημίωση απόλυσης;
Η γνήσια οικειοθελής παροχή δεν προσμετράται, καθώς δεν εντάσσεται στις τακτικές αποδοχές. Αν έχει αποκτήσει μισθολογικό χαρακτήρα, ή αν διατηρήθηκε δικαίωμα ανάκλησης που δεν ασκήθηκε έως την απόλυση, η παροχή μπορεί να ενταχθεί στη βάση υπολογισμού της αποζημίωσης.
Τι φόρο και εισφορές έχει το bonus;
Υπόκειται σε παρακράτηση φόρου 20% επί του μικτού ποσού και σε ασφαλιστικές εισφορές υπέρ ΕΦΚΑ τον μήνα καταβολής. Δεν βαρύνεται με ειδική εισφορά αλληλεγγύης, η οποία καταργήθηκε για όλα τα εισοδήματα από το 2023.
Αρκεί να αναφέρεται η επιφύλαξη μία φορά στη σύμβαση;
Ναι. Εφόσον η επιφύλαξη περιληφθεί σαφώς στην ατομική σύμβαση κατά την πρόσληψη, δεν χρειάζεται να επαναλαμβάνεται σε κάθε καταβολή της παροχής για να διατηρήσει την ισχύ της.
Πρακτικές Επισημάνσεις
Ρητή επιφύλαξη ήδη στην πρόσληψη: η ασφαλέστερη λύση είναι η ενσωμάτωση σαφούς επιφύλαξης στην ατομική σύμβαση, ώστε η παροχή να μη μετατραπεί σε μόνιμη υποχρέωση μέσω επιχειρησιακής συνήθειας.
Επιλογή ανάμεσα σε ελευθεριότητα και ανάκληση: οι δύο ρήτρες οδηγούν σε διαφορετικό αποτέλεσμα ως προς τη γένεση αξίωσης και τον μισθολογικό χαρακτήρα. Η επιλογή γίνεται ανάλογα με τον σκοπό της παροχής.
Άσκηση της ρήτρας ανάκλησης πριν την απόλυση: η διατήρηση του δικαιώματος δεν αρκεί αν δεν ασκηθεί εγκαίρως, καθώς διαφορετικά η παροχή ενδέχεται να προσμετρηθεί στις τακτικές αποδοχές.
Ίση μεταχείριση κατά τη χορήγηση: η επιλεκτική χορήγηση σε μερίδα του προσωπικού της ίδιας κατηγορίας ελέγχεται ως παραβίαση της αρχής ίσης μεταχείρισης.
Τεκμηρίωση των αντικειμενικών κριτηρίων: κάθε διαφοροποίηση στη χορήγηση πρέπει να στηρίζεται σε καταγεγραμμένα, ομοιόμορφα εφαρμοζόμενα κριτήρια.
Το Δικηγορικό μας Γραφείο, για περισσότερα από 20 χρόνια εξειδικεύεται στο Εταιρικό και Εμπορικό Δίκαιο. Επικοινωνήστε μαζί μας για σας καθοδηγήσουμε και να σας συμβουλεύσουμε σε κάθε θέμα για τα bonus και τις οικειοθελείς παροχές.