Τουριστικές Επιχειρήσεις: Συμβάσεις & Άμυνα κατά Κυρώσεων

Τουριστικές Επιχειρήσεις στην Ελλάδα: Συμβάσεις, Κυρώσεις και Ένδικη Προστασία

Εν συντομία:

• Ο Ν. 4276/2014 (ΦΕΚ Α΄ 155/30.7.2014) ορίζει επτά κατηγορίες τουριστικών επιχειρήσεων με διακριτό νομικό καθεστώς ανά κατηγορία: η ορθή ταξινόμηση έχει άμεσες έννομες συνέπειες σε αδειοδοτικό σχήμα, συμβατικές υποχρεώσεις, διοικητικές κυρώσεις και ένδικη προστασία.
• Η συμβατική αρχιτεκτονική της επιχείρησης διέπεται από διακριτά νομικά εργαλεία: ξενοδοχειακή σύμβαση με τουριστικό πράκτορα (allotment ή guarantee), σύμβαση φιλοξενίας με τον πελάτη (ΑΚ 834-839 και Υ.Α. 4109/2025), συμβάσεις εκμετάλλευσης ξενοδοχειακής μονάδας και συμβάσεις διανομής μέσω πλατφορμών OTA.
• Η νομική προβληματική κατά τη λειτουργία δεν αφορά τη συμπλήρωση δικαιολογητικών: είναι η περιβαλλοντική αδειοδότηση (Α.Ε.Π.Ο.), η οικοδομική νομιμότητα του ακινήτου ως προϋπόθεση λειτουργίας, η ανάκληση του Ε.Σ.Λ. ή της γνωστοποίησης και η ευθύνη του φορέα εκμετάλλευσης.
• Οι κυρώσεις του άρθρου 7 του Ν. 4276/2014 σωρεύονται: πρόστιμο 200 ευρώ ανά κλίνη ή 15.000 ευρώ ανά κατηγορία, σφράγιση και ποινική ευθύνη κατά το άρθρο 178 του Ποινικού Κώδικα σε περίπτωση παραβίασης σφραγίδων.
• Η ένδικη προστασία ασκείται μέσω προσφυγής στην Επιτροπή Προσφυγών του άρθρου 4 του Ν. 3270/2004 και αίτησης ακυρώσεως ενώπιον του Συμβουλίου της Επικρατείας. Οι προθεσμίες είναι σύντομες και ανατρεπτικές, και η νομολογία αναγνωρίζει ως κρίσιμους λόγους ακύρωσης την έλλειψη ειδικής αιτιολογίας και την παραβίαση της αρχής της αναλογικότητας.

Ποιες επιχειρήσεις ορίζονται ως τουριστικές κατά τον Ν. 4276/2014;

Τουριστικές είναι οι επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνται στον τομέα του τουρισμού και κατατάσσονται από τον Ν. 4276/2014 σε επτά κατηγορίες: τουριστικά καταλύματα, εγκαταστάσεις ειδικής τουριστικής υποδομής, τουριστικά γραφεία, γραφεία ενοικίασης αυτοκινήτων, επιχειρήσεις εκμίσθωσης μοτοσικλετών άνω των 50 κ.εκ., Τουριστικές Επιχειρήσεις Οδικών Μεταφορών (Τ.Ε.Ο.Μ.) και ναυλομεσιτικά γραφεία.

Η ταξινόμηση δεν είναι περιγραφική. Έχει άμεσες έννομες συνέπειες: από αυτήν εξαρτάται ο τύπος του αδειοδοτικού εργαλείου (γνωστοποίηση, Ειδικό Σήμα Λειτουργίας ή Βεβαίωση Συνδρομής Νόμιμων Προϋποθέσεων), το αρμόδιο ελεγκτικό όργανο, η συμβατική τυπολογία που τυπικά διέπει τη δραστηριότητα, το πρόστιμο που μπορεί να επιβληθεί και η οδός ένδικης προστασίας. Λάθος κατάταξη δραστηριότητας οδηγεί συχνά σε νομικά τρωτή αδειοδοτική πράξη, με αποτέλεσμα η επιχείρηση να εκτεθεί τόσο σε κυρώσεις όσο και σε αμφισβήτηση των συμβατικών της σχέσεων με τρίτους.

Με απόφαση του Υπουργού Τουρισμού δύνανται να προσδιορίζονται και άλλες δραστηριότητες ως τουριστικές επιχειρήσεις ή ως εγκαταστάσεις ειδικής τουριστικής υποδομής. Ο πίνακας που ακολουθεί συνοψίζει την ταξινόμηση και το αντίστοιχο νομικό καθεστώς λειτουργίας.

Κατηγορία (αρ. 1 παρ. 1 Ν. 4276/2014)	Τι περιλαμβάνει	Αδειοδοτικό εργαλείο
Τουριστικά καταλύματα	Κύρια ξενοδοχειακά (ξενοδοχεία, camping, σύνθετα, condo hotels, glamping) και μη κύρια (Ε.Ε.Δ.Δ., επιπλωμένες κατοικίες, βίλες)	Γνωστοποίηση μέσω ΟΠΣ-ΑΔΕ
Εγκαταστάσεις ειδικής τουριστικής υποδομής	Συνεδριακά, γκολφ, μαρίνες, χιονοδρομικά, θεματικά πάρκα, ιαματικού τουρισμού, ΚΕ.Π.Α.Τ., ορειβατικά καταφύγια, αυτοκινητοδρόμια	Ειδικό Σήμα Λειτουργίας
Τουριστικά γραφεία	Γενικού και Εσωτερικού Τουρισμού (κατά τον Ν. 393/1976)	Β.Σ.Ν.Π.
Γραφεία ενοικίασης αυτοκινήτων	Ολική μίσθωση ιδιωτικής χρήσης αυτοκινήτων	Β.Σ.Ν.Π.
Επιχειρήσεις εκμίσθωσης μοτοσικλετών άνω των 50 κ.εκ.	Μοτοσικλέτες, τρίκυκλα, τετράκυκλα οχήματα	Β.Σ.Ν.Π.
Τ.Ε.Ο.Μ.	Επιχειρήσεις με ειδικά τουριστικά λεωφορεία (Ν. 711/1977)	Β.Σ.Ν.Π.
Ναυλομεσιτικά γραφεία	Εκναύλωση επαγγελματικών πλοίων αναψυχής	Β.Σ.Ν.Π.

Πώς διακρίνονται τα τουριστικά καταλύματα και ποια η νομική σημασία της ταξινόμησης;

Τα τουριστικά καταλύματα διακρίνονται σε κύρια ξενοδοχειακά και μη κύρια κατά την παρ. 2 του άρθρου 1 Ν. 4276/2014. Η διάκριση δεν αφορά απλώς τα τεχνικά χαρακτηριστικά: καθορίζει το πλαίσιο των τεχνικών προδιαγραφών που πρέπει να τηρεί το ακίνητο, την έκταση των διοικητικών υποχρεώσεων, και κρίσιμα την εφαρμοζόμενη συμβατική τυπολογία στη σχέση με τους πελάτες και τους τουριστικούς πράκτορες.

Κύρια ξενοδοχειακά καταλύματα

Στα κύρια εντάσσονται τα ξενοδοχεία, οι οργανωμένες τουριστικές κατασκηνώσεις (camping και glamping), οι ξενώνες φιλοξενίας νέων, τα σύνθετα τουριστικά καταλύματα και τα ξενοδοχεία συνιδιοκτησίας (condo hotels). Τα ξενοδοχεία κατατάσσονται υποχρεωτικά σε αστέρες (1-5), με σύστημα υποχρεωτικών και προαιρετικών προδιαγραφών που διαμορφώνουν τις τεχνικές απαιτήσεις λειτουργίας. Οι ειδικότερες κατηγορίες και ζητήματα κατάταξης των ξενοδοχειακών μονάδων καθορίζουν παράλληλα τις τιμολογιακές δυνατότητες της επιχείρησης και την επιλεξιμότητά της σε χρηματοδοτικά εργαλεία (αναπτυξιακός νόμος, ΕΣΠΑ).

Με τον Ν. 5170/2025 προστέθηκε στις κατασκηνώσεις η οργανωμένη τουριστική κατασκήνωση πολυτελούς διαβίωσης (glamping). Η ένταξη των οργανωμένων κατασκηνώσεων και camping σε αυτό το πλαίσιο διαφοροποιεί τις απαιτήσεις χωροθέτησης, περιβαλλοντικής αδειοδότησης και πυρασφάλειας από εκείνες των ξενοδοχείων. Τα σύνθετα τουριστικά καταλύματα ανεγείρονται σε συνδυασμό με τουριστικές επιπλωμένες κατοικίες και εγκαταστάσεις ειδικής τουριστικής υποδομής. Επιτρέπουν τη σύσταση οριζόντιων και κάθετων ιδιοκτησιών και τη μεταβίβαση εμπραγμάτων δικαιωμάτων σε τρίτους, ιδιαιτερότητα που προσδίδει στο σύνθετο κατάλυμα διπλή νομική φύση (τουριστική επιχείρηση και πολυώροφη ιδιοκτησία υπό κανονισμό λειτουργίας).

Μη κύρια ξενοδοχειακά καταλύματα

Στα μη κύρια εντάσσονται τα ενοικιαζόμενα επιπλωμένα δωμάτια-διαμερίσματα (Ε.Ε.Δ.Δ.), οι τουριστικές επιπλωμένες κατοικίες και οι επαύλεις (βίλες). Η κατάταξή τους σε κλειδιά είναι προαιρετική, οι απαιτούμενες τεχνικές προδιαγραφές πιο ευέλικτες, και η αδειοδότηση των αυτοεξυπηρετούμενων καταλυμάτων ολοκληρώνεται σε ένα στάδιο σύμφωνα με το άρθρο 46 του Ν. 4179/2013. Η νομική διαφορά από τα ξενοδοχεία δεν είναι ποσοτική: μεταβάλει τη φύση των υποχρεώσεων προς τον πελάτη (απουσία υποχρέωσης παροχής πρωινού γεύματος ή κοινόχρηστων υπηρεσιών), διαφοροποιεί τα πρόστιμα του άρθρου 7 και επηρεάζει τη συμβατική σχέση με τους τουριστικούς πράκτορες· για τα Ε.Ε.Δ.Δ. δύσκολα συντρέχει «ξενοδοχειακή σύμβαση» με την τεχνική έννοια του όρου.

Νομική σημασία της διάκρισης

Η ορθή κατάταξη ενός καταλύματος δεν είναι διοικητική φιλολογία. Επηρεάζει: τη νομιμότητα κάθε σύμβασης χονδρικής μίσθωσης κλινών (επιτρεπτή κυρίως σε κύρια καταλύματα), την έκταση της ευθύνης του φορέα ως ξενοδόχου κατά τα άρθρα 834-839 του Αστικού Κώδικα, την υποχρέωση εφαρμογής του Κανονισμού Σχέσεων Παρόχων Τουριστικών Καταλυμάτων και Πελατών (Υ.Α. 4109/2025) και την ένταξη ή μη της επιχείρησης σε ευνοϊκές χρηματοδοτικές ρυθμίσεις. Σε διαφορά με τη Διοίκηση ή με αντισυμβαλλόμενο, η αμφισβήτηση της κατηγορίας στην οποία λειτουργεί το κατάλυμα είναι συχνά ο πρώτος λόγος που εξετάζεται.

Πότε εντάσσεται μια επιχείρηση στις εγκαταστάσεις ειδικής τουριστικής υποδομής;

Οι εγκαταστάσεις ειδικής τουριστικής υποδομής είναι κατά την παρ. 3 του άρθρου 1 Ν. 4276/2014 οι εξής εννέα κατηγορίες: συνεδριακά κέντρα, γήπεδα γκολφ, τουριστικοί λιμένες (μαρίνες), χιονοδρομικά κέντρα, θεματικά πάρκα, εγκαταστάσεις ιαματικού τουρισμού, Κέντρα Προπονητικού Αθλητικού Τουρισμού (ΚΕ.Π.Α.Τ.), ορειβατικά καταφύγια και αυτοκινητοδρόμια. Σε αντίθεση με τα τουριστικά καταλύματα, εδώ διατηρείται το Ειδικό Σήμα Λειτουργίας (Ε.Σ.Λ.) ως αδειοδοτικό εργαλείο και τα πρόστιμα του άρθρου 7 διαμορφώνονται σε σημαντικά υψηλότερα επίπεδα (15.000 ευρώ έναντι 200 ευρώ ανά κλίνη των καταλυμάτων).

Στην κατηγορία του ιαματικού τουρισμού ανήκουν οι μονάδες ιαματικής θεραπείας, τα κέντρα ιαματικού τουρισμού-θερμαλισμού, τα κέντρα θαλασσοθεραπείας και τα κέντρα αναζωογόνησης (spa). Καθεμία υποκατηγορία διέπεται από ίδιο τεχνικό κανονιστικό πλαίσιο που ορίζεται με κοινή απόφαση του Υπουργού Τουρισμού και του κατά περίπτωση συναρμόδιου Υπουργού. Η νομική σημασία της διάκρισης είναι ότι το Ε.Σ.Λ. χορηγείται με βάση την αυτοτελή υποκατηγορία, και η μεταβολή της δραστηριότητας απαιτεί νέα αδειοδοτική πράξη.

Με απόφαση του Υπουργού Τουρισμού μπορούν να χαρακτηριστούν και άλλες δραστηριότητες ως ειδική τουριστική υποδομή. Η δυνατότητα έχει αξιοποιηθεί ήδη για κέντρα καταδυτικού τουρισμού και κέντρα ευεξίας, σε αντιστοιχία με την επέκταση του πλαισίου για να καλύψει τις θεματικές μορφές τουρισμού που αναπτύσσονται.

Ποιες συμβάσεις διέπουν τη λειτουργία τουριστικής επιχείρησης;

Η συμβατική αρχιτεκτονική μιας τουριστικής επιχείρησης δεν περιορίζεται σε ένα νομοθέτημα. Διαμορφώνεται από διακριτά συμβατικά εργαλεία που εφαρμόζονται παράλληλα: ξενοδοχειακή σύμβαση με τουριστικό πράκτορα, σύμβαση φιλοξενίας με τον πελάτη, συμβάσεις εκμετάλλευσης ξενοδοχειακής μονάδας με τον φορέα διαχείρισης, συμβάσεις διανομής μέσω ηλεκτρονικών πλατφορμών (OTAs) και συμβάσεις τουριστικού πακέτου. Καθεμία διέπεται από ιδιαίτερο νομικό καθεστώς και η σύγχυση μεταξύ τους είναι από τις συχνότερες πηγές δικαστικών διαφορών.

Ξενοδοχειακή σύμβαση: allotment και guarantee

Όταν τα δωμάτια διατίθενται μαζικά μέσω τουριστικού πράκτορα ή tour operator, καταρτίζεται «χονδρική μίσθωση» με τη μορφή της ξενοδοχειακής σύμβασης. Πρόκειται για μικτή σύμβαση προεχόντως μισθωτικού χαρακτήρα, με στοιχεία μίσθωσης υπηρεσιών, πώλησης και προμήθειας: με την κρίση του Αρείου Πάγου κατά τη θεωρία της απορρόφησης (ΑΠ 1179/2023) εφαρμόζονται οι διατάξεις των άρθρων 574 επ. του Αστικού Κώδικα και η εκδίκαση των διαφορών διέπεται από την ειδική διαδικασία των περιουσιακών διαφορών.

Δύο είναι οι βασικές μορφές, με κρίσιμη διαφοροποίηση στην κατανομή του επιχειρηματικού κινδύνου: η εγγυημένη κράτηση (guarantee), όπου ο πράκτορας οφείλει το συνολικό μίσθωμα ανεξαρτήτως πραγματικής χρήσης των κλινών (όπως κρίθηκε με την ΜΠρΑθ 1/2025 σε διαφορά από σύμβαση 275 δωματίων), και η κράτηση κατά ποσόστωση (allotment), όπου ορίζεται ανώτατο και κατώτατο όριο κλινών και ο πράκτορας πληρώνει μόνο για όσες χρησιμοποιεί. Η νομική τυπολογία και η πρακτική διαφορά μεταξύ της κράτησης allotment και της κράτησης guarantee καθορίζει σε κάθε διαφορά ποιος αναλαμβάνει το ρίσκο της μη πλήρωσης. Σε ακυρώσεις, η σύμβαση allotment προβλέπει υποχρέωση καταβολής του μισού της συμφωνημένης αμοιβής, διάκριση κρίσιμη όταν η ίδια σύμβαση παρουσιάζεται από τον αντίδικο ως guarantee.

Σύμβαση φιλοξενίας: ευθύνη ξενοδόχου και νέος Κανονισμός Υ.Α. 4109/2025

Στη σχέση με τον τελικό πελάτη, η σύμβαση φιλοξενίας («σύμβαση ξενίας») διέπεται από τα άρθρα 834-839 του Αστικού Κώδικα και από την Υ.Α. 4109/2025 (Κανονισμός Σχέσεων Παρόχων Τουριστικών Καταλυμάτων και Πελατών), που αντικατέστησε τον παλαιό Κανονισμό 503007/1976 του Γενικού Γραμματέα ΕΟΤ ο οποίος είχε αποκτήσει ισχύ νόμου με το άρθρο 8 του Ν. 1652/1986. Ο νέος Κανονισμός εφαρμόζεται σε κάθε σύμβαση παροχής υπηρεσιών διαμονής μεταξύ παρόχου τουριστικού καταλύματος και πελάτη, με ή χωρίς διαμεσολάβηση τρίτων, και ρυθμίζει τη διαδικασία κράτησης, την προκαταβολή, την υπαναχώρηση και τα δικαιώματα κατά τη διαμονή.

Κατά τα άρθρα 834-839 του Αστικού Κώδικα, ο ξενοδόχος ευθύνεται για κάθε βλάβη, καταστροφή ή αφαίρεση των πραγμάτων που έφεραν οι πελάτες στο ξενοδοχείο (εισκομισθέντα), εκτός εάν η ζημία οφείλεται στον ίδιο τον πελάτη, σε επισκέπτη ή συνοδό του, στην ιδιάζουσα φύση του πράγματος ή σε ανωτέρα βία. Η ευθύνη περιορίζεται ως προς τα χρήματα και τα τιμαλφή σε συγκεκριμένο ποσό ανά πελάτη. Ως αντιστάθμισμα, ο ξενοδόχος έχει νόμιμο ενέχυρο επί των εισκομισθέντων για την εξασφάλιση των αξιώσεών του από τη σύμβαση φιλοξενίας, με δικαίωμα παρακράτησης και, μετά από τήρηση των διαδικαστικών προϋποθέσεων του Ν. 5205/1931, εκποίησης. Στις χονδρικές μισθώσεις (ξενοδοχειακή σύμβαση), το νόμιμο αυτό ενέχυρο δεν υφίσταται έναντι των πελατών του τουριστικού πράκτορα, καθώς αυτοί δεν συμβάλλονται απευθείας με τον ξενοδόχο.

Συμβάσεις εκμετάλλευσης ξενοδοχειακής μονάδας

Όταν ο ιδιοκτήτης του ακινήτου δεν είναι και ο φορέας λειτουργίας, καταρτίζονται συμβάσεις εκμετάλλευσης που δεν ενδείκνυται να αντιμετωπίζονται ως κοινές μισθώσεις. Παρότι η νομική τους φύση παραμένει κατά βάση μισθωτική, οι μακροχρόνιες συμβάσεις εκμετάλλευσης ξενοδοχειακών μονάδων (συχνά 20-40 ετών, με αναπροσαρμοζόμενο μίσθωμα και υποχρεώσεις επένδυσης από τον μισθωτή) εμπεριέχουν ιδιαίτερες ρήτρες περί συντήρησης, ενεργειακής αναβάθμισης, ευθύνης για άδειες και ζητημάτων που σπανίως ρυθμίζονται από την κοινή μίσθωση ακινήτου.

Η ΑΠ 399/2023 αφορά ακριβώς τέτοια διαφορά: σύμβαση εκμίσθωσης ξενοδοχειακής μονάδας του πρώην ΕΟΤ, με υποχρέωση επέκτασης δυναμικότητας και ζητήματα πραγματικού ελαττώματος του μισθίου που ανέκυψαν επειδή τμήμα της εκμισθωθείσας έκτασης αποδείχθηκε κοινόχρηστο δάσος και δεν μπορούσε να εκδοθεί οικοδομική άδεια επέκτασης. Η απόφαση επιβεβαιώνει ότι οι αξιώσεις του μισθωτή για μείωση μισθώματος ή ακύρωση της σύμβασης βασίζονται στις διατάξεις των άρθρων 574 επ. του Αστικού Κώδικα, αλλά απαιτούν αυστηρή τεκμηρίωση του πραγματικού ελαττώματος που εμποδίζει τη συμφωνημένη χρήση.

Παράλληλη κατηγορία αποτελούν οι συμφωνίες sale & leaseback (πώληση ακινήτου με ταυτόχρονη μακροχρόνια εκμίσθωση πίσω στον πωλητή για συνέχιση εκμετάλλευσης), συχνές σε αναδιάρθρωση ξενοδοχειακών χαρτοφυλακίων, και οι συμβάσεις διαχείρισης (management agreements) με διεθνείς ξενοδοχειακές αλυσίδες, που εισάγουν στοιχεία εντολής και αμοιβής επί των εσόδων.

Συμβάσεις διανομής μέσω πλατφορμών OTA και τουριστικού πακέτου

Οι σχέσεις με ηλεκτρονικές πλατφόρμες κρατήσεων (Booking, Expedia, Airbnb και λοιπές OTAs) διαμορφώνονται μέσω τυποποιημένων όρων που η πλατφόρμα προτείνει ως μη διαπραγματεύσιμους. Η νομική διάγνωση όμως δεν τους κάνει αυτομάτως δεσμευτικούς: ρήτρες ισοτιμίας τιμών (rate parity), επιθετικές πολιτικές ακυρώσεων, μονομερής τροποποίηση όρων ή υποχρέωση παροχής συγκεκριμένης διαθεσιμότητας έχουν αμφισβητηθεί επιτυχώς ως καταχρηστικές υπό το πρίσμα της εθνικής νομοθεσίας περί καταχρηστικών γενικών όρων συναλλαγών (Ν. 2251/1994) και του δικαίου ανταγωνισμού. Η Bundeskartellamt (Γερμανία) και η Autorité de la concurrence (Γαλλία) έχουν ήδη απαγορεύσει ευρείες ρήτρες ισοτιμίας, κρίσεις με αναφλεκτική επίδραση και στην ελληνική αγορά.

Όταν το κατάλυμα συνδυάζεται με μεταφορά ή λοιπές υπηρεσίες σε ενιαίο πακέτο, ισχύει το Π.Δ. 7/2018 (ενσωμάτωση της Οδηγίας 2015/2302/ΕΕ) για τα οργανωμένα ταξίδια. Ο διοργανωτής φέρει την ευθύνη για την πλημμελή εκτέλεση κάθε σκέλους του πακέτου ακόμη και όταν αυτό παρέχεται από τρίτο, υπό τον όρο ότι ο πελάτης κατάρτισε τη σύμβαση με τον διοργανωτή. Για ξενοδοχειακή μονάδα που δέχεται κρατήσεις μέσω τουριστικών γραφείων στο πλαίσιο τουριστικού πακέτου, ο μηχανισμός αυτός είναι κρίσιμος: η αξίωση του πελάτη μπορεί να στραφεί κατά του διοργανωτή, αλλά ο διοργανωτής στρέφεται με αναγωγή κατά της ξενοδοχειακής μονάδας. Η ορθή ρύθμιση της ευθύνης μεταξύ ξενοδόχου και πράκτορα στη βασική ξενοδοχειακή σύμβαση κρίνει συχνά την έκβαση τέτοιων αναγωγικών αξιώσεων.

Ποια είναι τα κρίσιμα νομικά ζητήματα κατά την αδειοδότηση και λειτουργία;

Η αδειοδοτική διαδικασία (γνωστοποίηση μέσω ΟΠΣ-ΑΔΕ για τα τουριστικά καταλύματα, Ε.Σ.Λ. για ειδική τουριστική υποδομή, Β.Σ.Ν.Π. για τουριστικά γραφεία και λοιπές κατηγορίες) είναι η τεχνική διάσταση. Το νομικό βάρος εντοπίζεται σε διαφορετικά σημεία: στην περιβαλλοντική αδειοδότηση, στην οικοδομική νομιμότητα του ακινήτου, στη διαρκή τήρηση των προδιαγραφών της κατηγορίας και στη διάκριση μεταξύ των υπευθυνοτήτων ιδιοκτήτη και φορέα εκμετάλλευσης.

Περιβαλλοντική αδειοδότηση και τα όρια του άρθρου 7Α του Ν. 4276/2014

Η ισχύς της Απόφασης Έγκρισης Περιβαλλοντικών Όρων (Α.Ε.Π.Ο.) ή της υπαγωγής σε Πρότυπες Περιβαλλοντικές Δεσμεύσεις (Π.Π.Δ.) είναι διαρκής προϋπόθεση νόμιμης λειτουργίας. Το άρθρο 7Α του Ν. 4276/2014, όπως ισχύει μετά τον Ν. 5218/2025, ρυθμίζει τις μεταβατικές προθεσμίες περιβαλλοντικής αδειοδότησης για παλαιότερα κύρια ξενοδοχειακά καταλύματα και εγκαταστάσεις ειδικής τουριστικής υποδομής που δεν διέθεταν Α.Ε.Π.Ο. Άπρακτη παρέλευση συνεπάγεται ανάκληση του Ε.Σ.Λ. ή ακύρωση της γνωστοποίησης. Στην πράξη, ο μεγαλύτερος όγκος δικαστικών διαφορών αφορά εκκρεμείς Α.Ε.Π.Ο. που οφείλονται σε καθυστερήσεις της Διοίκησης και όχι σε υπαιτιότητα της επιχείρησης· επιχείρημα που, αν τεκμηριωθεί κατάλληλα, αξιολογείται κρίσιμα από το Συμβούλιο της Επικρατείας.

Η ΣτΕ 674/2018 αφορά ακριβώς τις προϋποθέσεις έγκρισης Α.Ε.Π.Ο. για σύνθετο τουριστικό κατάλυμα και το ζήτημα της διαδικασίας δημοσιοποίησης Μελέτης Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων κατά τα άρθρα 6 και 11 της Οδηγίας 2011/92/ΕΕ. Η νομολογιακή γραμμή απαιτεί αυστηρή τήρηση των διαδικαστικών εγγυήσεων ενημέρωσης του κοινού και αιτιολόγησης της Α.Ε.Π.Ο. Διαφορετικά η περιβαλλοντική αδειοδότηση ακυρώνεται και, με αυτήν, η συνδεδεμένη χορήγηση Ε.Σ.Λ.

Οικοδομική νομιμότητα ως προϋπόθεση νόμιμης λειτουργίας

Η νομολογία του Συμβουλίου της Επικρατείας έχει αποσαφηνίσει σταθερά ότι η οικοδομική άδεια αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση για τη νόμιμη λειτουργία του ξενοδοχείου: τα καταλύματα που δεν την πληρούν επιβάλλεται να σφραγιστούν από το Υπουργείο Τουρισμού με τη διαδικασία σφράγισης τουριστικών επιχειρήσεων. Η αρχή αυτή αποτυπώθηκε εμφατικά στις πρόσφατες αποφάσεις (2024-2026) επί του ξενοδοχείου Coco-Mat στην περιοχή Μακρυγιάννη, όπου το Δικαστήριο επέβαλε διαδοχικές χρηματικές κυρώσεις στην Αποκεντρωμένη Διοίκηση Αττικής για μη συμμόρφωση με την υποχρέωση κατεδάφισης των τελευταίων ορόφων εντός αρχαιολογικού χώρου, αναγνωρίζοντας την οικοδομική νομιμότητα ως αδιαπραγμάτευτη προϋπόθεση τουριστικής λειτουργίας. Για τον φορέα εκμετάλλευσης που μίσθωσε το ακίνητο, η ευθύνη επανέρχεται κρίσιμα στις συμβατικές εγγυήσεις του εκμισθωτή για την οικοδομική και πολεοδομική κατάσταση του μισθίου.

Τα όρια έννοιας του τουριστικού καταλύματος έναντι της βραχυχρόνιας μίσθωσης

Σημαντική πρόσφατη νομολογιακή εξέλιξη είναι η Α1886/2025 Απόφαση του ΣτΕ επί προσφυγών κατοίκων της Πλάκας για ακίνητα που λειτουργούν ως βραχυχρόνιες μισθώσεις τύπου Airbnb. Το ΣτΕ έκρινε ότι η βραχυχρόνια μίσθωση ακινήτου μέσω ηλεκτρονικής πλατφόρμας δεν συνιστά αυτομάτως «τουριστικό κατάλυμα», αφού η μετατροπή απαιτεί την πλήρωση των προϋποθέσεων που τίθενται από τη διατάξεις της τουριστικής νομοθεσίας ως προς τα χαρακτηριστικά του τουριστικού καταλύματος. Η διάκριση είναι αποφασιστική: η βραχυχρόνια μίσθωση κατά το άρθρο 3 του Ν. 5170/2025 έχει διαφορετικές προϋποθέσεις, διαφορετικές υποχρεώσεις και διαφορετική ένδικη μεταχείριση από τα τουριστικά καταλύματα του Ν. 4276/2014. Η εσφαλμένη υπαγωγή ακινήτου στο ένα ή το άλλο καθεστώς δημιουργεί έκθεση τόσο σε διοικητικά πρόστιμα όσο και σε αξιώσεις τρίτων.

Διάκριση φορέα εκμετάλλευσης από ιδιοκτήτη του ακινήτου

Στη συντριπτική πλειοψηφία των περιπτώσεων, ιδιοκτήτης και φορέας εκμετάλλευσης δεν ταυτίζονται. Οι έννομες συνέπειες της διάκρισης είναι σοβαρές: το Ε.Σ.Λ. και η γνωστοποίηση εκδίδονται στο όνομα του φορέα εκμετάλλευσης· οι κυρώσεις του άρθρου 7 βαρύνουν τον φορέα· οι αξιώσεις του πελάτη από τη σύμβαση φιλοξενίας στρέφονται πρώτα κατά του φορέα. Όμως οι περιβαλλοντικές υποχρεώσεις, οι πολεοδομικές και κατεδαφιστικές πράξεις (όπως στην περίπτωση Coco-Mat), οι αξιώσεις από κοινόχρηστα και η ευθύνη για ζημίες στο ακίνητο μπορεί να βαρύνουν παράλληλα ή κυρίως τον ιδιοκτήτη. Η σαφής συμβατική κατανομή των ρόλων στη σύμβαση εκμετάλλευσης (ποιος αναλαμβάνει τι, ποιος εγγυάται τι, ποιος ευθύνεται έναντι ποίου) είναι το κύριο εργαλείο πρόληψης ευθυνών.

Ποιες κυρώσεις προβλέπονται και πώς ασκείται η ένδικη προστασία;

Οι κυρώσεις προβλέπονται από το άρθρο 7 του Ν. 4276/2014 και είναι σωρευτικές: συνδυάζουν διοικητικά πρόστιμα, σφράγιση της επιχείρησης και ποινική ευθύνη κατά το άρθρο 178 του Ποινικού Κώδικα σε περίπτωση παραβίασης σφραγίδων. Η ένταση τους κλιμακώνεται ανάλογα με την κατηγορία της επιχείρησης, τη βαρύτητα της παράβασης και την ύπαρξη υποτροπής εντός δεκαοκτώ συνεχόμενων μηνών. Η υποτροπή συνεπάγεται διπλασιασμό ή τριπλασιασμό προστίμου και, μετά από τρία πρόστιμα σε διάστημα 18 μηνών, οριστική αφαίρεση Ε.Σ.Λ.

Παράβαση	Διοικητική κύρωση
Λειτουργία τουριστικού καταλύματος χωρίς γνωστοποίηση/Ε.Σ.Λ. ή με Ε.Σ.Λ. που έχει ανακληθεί ή αφαιρεθεί	Πρόστιμο 200 ευρώ ανά κλίνη και σφράγιση
Λειτουργία οργανωμένης τουριστικής κατασκήνωσης (camping) χωρίς Ε.Σ.Λ.	Πρόστιμο 200 ευρώ ανά θέση/οικίσκο και σφράγιση
Παράβαση διατάξεων camping	Πρόστιμο 5.000 ευρώ και προσωρινή αφαίρεση Ε.Σ.Λ. έως 6 μήνες
Λειτουργία καταλύματος χωρίς τήρηση τεχνικών/λειτουργικών προδιαγραφών της κατηγορίας	Ανάκληση Ε.Σ.Λ., πρόστιμο 200 ευρώ ανά κλίνη και σφράγιση
Λειτουργία ειδικής τουριστικής υποδομής, τουριστικού γραφείου, γραφείου ενοικίασης αυτοκινήτων, εκμίσθωσης μοτοσικλετών, Τ.Ε.Ο.Μ. ή ναυλομεσιτικού γραφείου χωρίς Β.Σ.Ν.Π.	Πρόστιμο 15.000 ευρώ και σφράγιση
Τουριστικό γραφείο που αποστέλλει πελατεία σε καταλύματα χωρίς Β.Σ.Ν.Π.	Πρόστιμο 15.000 ευρώ
Παράλειψη αναγραφής αριθμού ΜΗ.Τ.Ε. σε διαφημιστικές καταχωρήσεις	Πρόστιμο 1.000 ευρώ
Υποτροπή (3 ή περισσότερα πρόστιμα σε διάστημα 18 μηνών)	Διπλασιασμός ή τριπλασιασμός προστίμου, οριστική αφαίρεση Ε.Σ.Λ.
Παραβίαση σφραγίδων	Ποινική κύρωση κατά το άρθρο 178 Π.Κ.

Νομολογιακή θεμελίωση των κυρώσεων

Το Συμβούλιο της Επικρατείας έχει διαμορφώσει σταθερή ερμηνευτική γραμμή ως προς τη φύση του Ε.Σ.Λ.: η νόμιμη λειτουργία τουριστικής επιχείρησης προϋποθέτει αναγκαστικά τη χορήγησή του (ή της ισοδύναμης γνωστοποίησης), και ενδιάμεσες διοικητικές πράξεις που αποτελούν προϋπόθεση για τη χορήγηση δεν επιτρέπουν στον αιτούντα να εκμεταλλευθεί το κατάλυμα πριν αυτή. Η νομολογία αυτή (βλ. ΣτΕ 2185/2016 και ΣτΕ 2406/2016, με αντικείμενο πρόστιμο για λειτουργία ξενοδοχείου και ενοικιαζόμενων διαμερισμάτων χωρίς Ε.Σ.Λ.) διαμορφώνει αρχή με σαφή πρακτική σημασία: το Ε.Σ.Λ. και τα ισοδύναμα εργαλεία αδειοδότησης δεν είναι τυπικές διατυπώσεις, αλλά ουσιαστικές προϋποθέσεις της νομιμότητας λειτουργίας.

Η σύγχρονη νομολογιακή ανάγνωση επεκτείνει την αρχή στις παράπλευρες αδειοδοτήσεις. Στις πρόσφατες αποφάσεις του ΣτΕ επί του ξενοδοχείου Coco-Mat στην περιοχή Μακρυγιάννη, η οικοδομική άδεια αναγνωρίστηκε ρητά ως προϋπόθεση νόμιμης λειτουργίας και η μη συμμόρφωση με κατεδαφιστική απόφαση οδήγησε σε επιβολή χρηματικών κυρώσεων στη Διοίκηση. Το πρακτικό συμπέρασμα για τον φορέα εκμετάλλευσης είναι σαφές: η αμφισβήτηση από κάθε πλευρά της οικοδομικής νομιμότητας μπορεί να θεμελιώσει ανάκληση του Ε.Σ.Λ., ακόμη και όταν η ίδια η τουριστική αδειοδοτική πράξη ήταν τυπικά πλήρης.

Σφράγιση τουριστικής επιχείρησης

Η σφράγιση τουριστικής επιχείρησης διενεργείται από επιτροπή που συγκροτείται από δύο υπαλλήλους της οικείας Π.Υ.Τ. και έναν αστυνομικό υπάλληλο, σύμφωνα με την Υ.Α. 7471/2019 (ΦΕΚ Β΄ 1479/3.5.2019). Επιβάλλεται σωρευτικά με τις διοικητικές κυρώσεις, εφόσον προκύπτει άμεσος κίνδυνος για το δημόσιο συμφέρον. Η νομική και πρακτική διάσταση της σφράγισης, η διαδικασία αποσφράγισης μετά συμμόρφωση και τα ένδικα μέσα κατά της απόφασης σφράγισης (αίτηση αναστολής και αίτηση ακύρωσης στο αρμόδιο Διοικητικό Δικαστήριο) είναι κρίσιμες για κάθε επιχείρηση που έρχεται αντιμέτωπη με την προοπτική παύσης λειτουργίας. Οι ειδικότερες πτυχές της σφράγισης τουριστικών επιχειρήσεων και των αντίστοιχων ένδικων ενεργειών απαιτούν αυτοτελή προσέγγιση.

Λόγοι ακύρωσης κυρωτικών πράξεων

Η νομολογία αναγνωρίζει σταθερά συγκεκριμένους λόγους ως κρίσιμους κατά την αμφισβήτηση κυρωτικών πράξεων. Πρώτος είναι η έλλειψη ειδικής αιτιολογίας: όταν η Διοίκηση επιβάλλει πρόστιμο επιλέγοντας ύψος εντός των διακριτικών της ορίων, οφείλει να εκθέτει συγκεκριμένα τους λόγους που δικαιολογούν την επιλογή. Το ΣτΕ έχει ακυρώσει πρόστιμο 326.550 ευρώ σε ξενοδοχειακή επιχείρηση επειδή η Διοίκηση επέλεξε το ανώτατο όριο της διακριτικής της ευχέρειας με μόνη επίκληση τη γενική σοβαρότητα της παράβασης, χωρίς ειδικότερη τεκμηρίωση· η αρχή είναι μεταφέρσιμη και στην επιβολή προστίμων του άρθρου 7 Ν. 4276/2014 με σώρευση κυρώσεων ή σε υποτροπή.

Δεύτερος λόγος είναι η παραβίαση της αρχής της αναλογικότητας: όταν η ένταση της κύρωσης (πρόστιμο, διάρκεια σφράγισης, οριστική αφαίρεση Ε.Σ.Λ.) είναι δυσανάλογη προς τη φύση και τη βαρύτητα της παράβασης. Τρίτος λόγος, ιδιαίτερα ισχυρός, είναι η ευθύνη της Διοίκησης για καθυστερήσεις περιβαλλοντικής αδειοδότησης: όταν η ανάκληση του Ε.Σ.Λ. στηρίζεται σε λήξη Α.Ε.Π.Ο. που δεν ανανεώθηκε εμπρόθεσμα, αλλά η καθυστέρηση οφείλεται σε υπερβολικό χρόνο επεξεργασίας από την αρμόδια υπηρεσία και όχι σε υπαιτιότητα της επιχείρησης, η κυρωτική πράξη πάσχει.

Διαδικασία και προθεσμίες ένδικης προστασίας

Η ένδικη προστασία ακολουθεί δύο στάδια. Πρώτο είναι η ενδικοφανής προσφυγή ενώπιον της Επιτροπής Προσφυγών του άρθρου 4 του Ν. 3270/2004, σε σύντομη ανατρεπτική προθεσμία από την κοινοποίηση της κυρωτικής πράξης. Δεύτερο είναι η αίτηση ακυρώσεως ενώπιον του Συμβουλίου της Επικρατείας κατά της απόφασης της Επιτροπής Προσφυγών ή, ανάλογα με τη φύση της προσβαλλόμενης πράξης, η προσφυγή στο αρμόδιο Διοικητικό Πρωτοδικείο. Παράλληλα, μπορεί να ασκηθεί αίτηση αναστολής εκτέλεσης για να αποτραπεί η εφαρμογή της σφράγισης ή της ανάκλησης Ε.Σ.Λ. έως την έκδοση της οριστικής απόφασης. Η αίτηση αναστολής, όταν τεκμηριώνεται ως προς το επικείμενο και ανεπανόρθωτο της βλάβης (απώλεια εποχικού εισοδήματος, διάρρηξη συμβατικών σχέσεων με tour operators, απώλεια μόνιμου προσωπικού), μπορεί να γίνει δεκτή ακόμη και πριν την τελική κρίση επί της ουσίας. Η έγκαιρη και τεκμηριωμένη άσκηση των ενδίκων μέσων είναι συχνά πιο αποφασιστική για την έκβαση από την ίδια την ισχύ των ουσιαστικών ισχυρισμών.

Ποιες αλλαγές έγιναν στο νομικό πλαίσιο 2025-2026;

Το διάστημα 2025-2026 σημείωσε τις πιο εκτεταμένες παρεμβάσεις στον Ν. 4276/2014 από τη δημοσίευσή του το 2014. Οι αλλαγές αφορούν κυρίως τη συμβατική σχέση με τους πελάτες, την περιβαλλοντική κατάταξη, τη ρύθμιση της βραχυχρόνιας μίσθωσης ως διακριτής δραστηριότητας και τις προθεσμίες περιβαλλοντικής αδειοδότησης για παλαιότερα καταλύματα.

Υ.Α. 4109/2025: Νέος Κανονισμός Σχέσεων Παρόχων Τουριστικών Καταλυμάτων και Πελατών

Σημαντικότερη αλλαγή σε επίπεδο ιδιωτικού δικαίου: ο παλαιός Κανονισμός 503007/1976 του Γενικού Γραμματέα ΕΟΤ, που είχε αποκτήσει ισχύ νόμου με το άρθρο 8 του Ν. 1652/1986, αντικαταστάθηκε από την Υ.Α. 4109/2025. Ο νέος Κανονισμός εφαρμόζεται σε κάθε σύμβαση παροχής υπηρεσιών διαμονής μεταξύ παρόχου τουριστικού καταλύματος (κατά την παρ. 2 του άρθρου 1 Ν. 4276/2014) και πελάτη, με ή χωρίς διαμεσολάβηση τρίτων. Ρυθμίζει εκσυγχρονισμένα τη διαδικασία κράτησης μέσω σταθερού μέσου, την προκαταβολή, την υπαναχώρηση (απαλλαγή από συμβατική υποχρέωση εάν η ενημέρωση γίνει τουλάχιστον είκοσι μία ημέρες πριν την έναρξη της σύμβασης), τις υποχρεώσεις πελάτη και τις συνέπειες της μη χρήσης κρατημένου καταλύματος. Κάθε ξενοδοχειακή επιχείρηση οφείλει να ενσωματώσει τις διατάξεις του Κανονισμού στους όρους κράτησης και διαμονής που χρησιμοποιεί, ιδίως όταν επικοινωνούν ηλεκτρονικά με τον πελάτη.

Ν. 5170/2025: Περιβαλλοντική κατάταξη, glamping, βραχυχρόνια μίσθωση

Ο Ν. 5170/2025 (ΦΕΚ Α΄ 6/20.1.2025) εισήγαγε τέσσερις σημαντικές καινοτομίες. Πρώτον, στο άρθρο 3 θέσπισε ελάχιστες προδιαγραφές για τα ακίνητα που μισθώνονται βραχυχρόνια (χώροι κύριας χρήσης κατά τον Ν.Ο.Κ., φυσικός φωτισμός και αερισμός, ασφαλιστήριο αστικής ευθύνης, υπεύθυνη δήλωση ηλεκτρολόγου, πιστοποιητικό μυοκτονίας), εφαρμοζόμενες από την 1η Οκτωβρίου 2025. Δεύτερον, με την προσθήκη του άρθρου 5Α στον Ν. 4276/2014 εισήχθη το σύστημα κατάταξης καταλυμάτων βάσει περιβαλλοντικών κριτηρίων. Τρίτον, τροποποιήθηκαν οι παρ. 1 και 3 του άρθρου 1 για τη ρύθμιση της οργανωμένης τουριστικής κατασκήνωσης πολυτελούς διαβίωσης (glamping). Τέταρτον, συμπληρώθηκαν τα άρθρα 7 και 18 με νέες διατάξεις ελέγχου και κυρώσεων.

Ν. 5218/2025 και Υ.Α. εφαρμογής

Ο Ν. 5218/2025 (ΦΕΚ Α΄ 125/14.7.2025) τροποποίησε την παρ. 1 του άρθρου 7Α του Ν. 4276/2014, ρυθμίζοντας τις προθεσμίες περιβαλλοντικής αδειοδότησης τουριστικών καταλυμάτων και εγκαταστάσεων ειδικής τουριστικής υποδομής. Αντικατέστησε επίσης την παρ. 4 του άρθρου 2 του Ν. 4276/2014, καταργώντας την υποχρέωση καταχώρισης μοναδικού αριθμού γνωστοποίησης στο ΜΗ.Τ.Ε. (η ένταξη της επιχείρησης στο μητρώο διατηρείται). Παράλληλα, η Υ.Α. 11882/2025 (ΦΕΚ Β΄ 3340/30.6.2025) θέσπισε τη γνωστοποίηση τουριστικών καταλυμάτων αποκλειστικά μέσω του ΟΠΣ-ΑΔΕ, και η Υ.Α. 153/2026 (ΦΕΚ Β΄ 95/15.1.2026) καθόρισε τις τεχνικές προδιαγραφές των δωματίων προσωπικού των κύριων ξενοδοχειακών καταλυμάτων.

Συχνές Ερωτήσεις

Πρακτικές Επισημάνσεις

Νομική επανεξέταση συμβάσεων εκμετάλλευσης πριν υπογραφή: Οι μακροχρόνιες συμβάσεις εκμετάλλευσης ξενοδοχειακών μονάδων, οι σχέσεις sale & leaseback και οι συμφωνίες με διεθνείς ξενοδοχειακές αλυσίδες δεν είναι κοινές μισθώσεις. Η ορθή ρύθμιση των ευθυνών για άδειες, οικοδομική νομιμότητα, ενεργειακή αναβάθμιση, κατανομή υποχρεώσεων Α.Ε.Π.Ο. και αναγωγικά δικαιώματα έναντι τρίτων είναι το βασικό εργαλείο πρόληψης διαφορών.

Διατήρηση Α.Ε.Π.Ο. και οικοδομικής νομιμότητας ως διαρκής προϋπόθεση λειτουργίας: Η περιβαλλοντική αδειοδότηση δεν είναι εφάπαξ διαδικασία και η οικοδομική άδεια δεν παύει να ελέγχεται μετά την ανέγερση. Η λήξη Α.Ε.Π.Ο. ή η δικαστική αμφισβήτηση πολεοδομικής νομιμότητας οδηγεί σε ανάκληση Ε.Σ.Λ. ή ακύρωση γνωστοποίησης. Η παρακολούθηση των προθεσμιών ανανέωσης και η νομική θωράκιση του τίτλου ιδιοκτησίας πρέπει να ενταχθούν στις σταθερές υποχρεώσεις της επιχείρησης.

Άμεση αντίδραση σε διαπιστώσεις ελέγχου: Όταν η Π.Υ.Τ. διαπιστώνει αποκλίσεις από τις τεχνικές προδιαγραφές, η επιχείρηση έχει σύντομο παράθυρο συμμόρφωσης πριν την επιβολή προστίμου ή σφράγισης. Η αντιμετώπιση των διαπιστώσεων με τεκμηριωμένο χρονοδιάγραμμα συμμόρφωσης και, όπου υφίσταται, αντίκρουση των ευρημάτων είναι σημαντικά πιο αποτελεσματική από την εκ των υστέρων δικαστική αμφισβήτηση.

Έγκαιρη άσκηση ενδίκων μέσων στις ανατρεπτικές προθεσμίες: Η προσφυγή στην Επιτροπή Προσφυγών του άρθρου 4 του Ν. 3270/2004 και η αίτηση ακυρώσεως στο ΣτΕ ασκούνται σε σύντομες ανατρεπτικές προθεσμίες. Παράλληλη αίτηση αναστολής εκτέλεσης μπορεί να αποτρέψει σφράγιση εν μέσω τουριστικής περιόδου εφόσον τεκμηριωθεί το επικείμενο και ανεπανόρθωτο της βλάβης. Ο χρόνος είναι κρίσιμος: η εκπρόθεσμη άσκηση ενός ένδικου μέσου ισοδυναμεί με αποδοχή της κυρωτικής πράξης.

Ενημέρωση όρων κράτησης και διαμονής με τον Κανονισμό Υ.Α. 4109/2025: Η αντικατάσταση του παλαιού Κανονισμού του Ν. 1652/1986 από την Υ.Α. 4109/2025 επιβάλλει αναθεώρηση των γενικών όρων που χρησιμοποιεί κάθε τουριστικό κατάλυμα, ιδίως ως προς τις προθεσμίες υπαναχώρησης, τη μεταχείριση της προκαταβολής και τις υποχρεώσεις σε σταθερό μέσο. Η συμμόρφωση δεν είναι τυπική: οι μη ενημερωμένοι όροι μπορεί να κριθούν ως καταχρηστικοί κατά τον Ν. 2251/1994 και να μην ισχύσουν έναντι του πελάτη.

Το Δικηγορικό μας Γραφείο, για περισσότερα από 20 χρόνια εξειδικεύεται στο Εταιρικό και Εμπορικό Δίκαιο. Επικοινωνήστε μαζί μας για σας καθοδηγήσουμε και να σας συμβουλεύσουμε σε κάθε θέμα σχετικά με τις Τουριστικές Επιχειρήσεις.