Μεταβίβαση Εταιρικών Μεριδίων ΕΠΕ & ΙΚΕ: Τύπος, Διαδικασία και Φορολογία
Εν συντομία:
- Στην ΙΚΕ η μεταβίβαση μεριδίων εν ζωή γίνεται με απλό ιδιωτικό συμφωνητικό, χωρίς συμβολαιογράφο, εκτός αν εισφέρεται ακίνητο. Παράγει αποτελέσματα έναντι της εταιρείας από τη γνωστοποίηση σε αυτή.
- Στην ΕΠΕ η μεταβίβαση γίνεται υποχρεωτικά με συμβολαιογραφικό έγγραφο. Ο τύπος είναι συστατικός: ιδιωτικό συμφωνητικό μεταβίβασης είναι απολύτως άκυρο.
- Η υπεραξία φορολογείται με 15% για φυσικά πρόσωπα ή 22% για νομικά. Η δήλωση υποβάλλεται πριν τη μεταβίβαση και ο αποκτών ευθύνεται αλληλεγγύως αν παραλειφθεί.
- Το καταστατικό μπορεί να εισαγάγει ρήτρα προτίμησης ή συναίνεσης, όμως η ελεύθερη μεταβίβαση παραμένει ο κανόνας στην ΙΚΕ.
- Χωρίς εμπρόθεσμη καταχώριση στο Γ.Ε.ΜΗ., η αλλαγή στη σύνθεση εταίρων δεν αντιτάσσεται σε τρίτους.
Χρειάζεται συμβολαιογράφος για μεταβίβαση μεριδίων ΙΚΕ ή ΕΠΕ;
Για την ΙΚΕ όχι. Η μεταβίβαση μεριδίων εν ζωή γίνεται εγγράφως, με απλό ιδιωτικό έγγραφο (άρθρο 84 παρ. 1 Ν. 4072/2012), εκτός αν εισφέρεται στην εταιρεία περιουσιακό στοιχείο για το οποίο ο νόμος απαιτεί συμβολαιογραφικό τύπο (πχ σκάφος ή ακίνητο).
Για την ΕΠΕ η μεταβίβαση γίνεται μόνο με συμβολαιογραφικό έγγραφο (άρθρο 28 παρ. 3 Ν. 3190/1955) και ο τύπος αυτός είναι συστατικός.
Η παραπάνω διάκριση καθορίζει το κόστος, τον χρόνο και τον κίνδυνο ακυρότητας της συναλλαγής. Επειδή η ΙΚΕ έχει σχεδόν αντικαταστήσει την ΕΠΕ ως όχημα για νέες επιχειρήσεις, η συντριπτική πλειονότητα των μεταβιβάσεων σήμερα ακολουθεί τον απλό έγγραφο τύπο. Η ευελιξία αυτή αποτελεί ένα από τα βασικά πλεονεκτήματα της ΙΚΕ έναντι των άλλων κεφαλαιουχικών μορφών.
| Χαρακτηριστικό | ΙΚΕ | ΕΠΕ | ΑΕ |
|---|---|---|---|
| Τύπος μεταβίβασης | Ιδιωτικό έγγραφο | Συμβολαιογραφικό έγγραφο | Καταχώριση στο βιβλίο μετόχων (η φορολογική νομοθεσία απαιτεί ιδιωτικό έγγραφο) |
| Νομικός χαρακτήρας τύπου | Έγγραφος (απαιτείται γραπτό) | Συστατικός | Αποδεικτικός |
| Συνέπεια μη τήρησης τύπου | Έλλειψη έγκυρης μεταβίβασης | Απόλυτη ακυρότητα | Ισχύει μεταξύ των μερών, ακυρότητα μόνο έναντι των φορολογικών αρχών |
| Κόστος | Χαμηλό | Υψηλό (συμβολαιογραφικά τέλη, αμοιβή) | Χαμηλό |
| Αποτελέσματα έναντι εταιρείας | Από τη γνωστοποίηση | Από την εγγραφή στο βιβλίο εταίρων | Από την καταχώριση στο βιβλίο μετόχων |
| Δημοσιότητα | Γ.Ε.ΜΗ. και τροποποίηση καταστατικού | Γ.Ε.ΜΗ. και τροποποίηση καταστατικού | Γ.Ε.ΜΗ. (χωρίς τροποποίηση καταστατικού) |
| Απόκτηση ιδίων μεριδίων/μετοχών | Απαγορεύεται | Απαγορεύεται | Επιτρέπεται υπό προϋποθέσεις |
Η αντίστροφη πλευρά αφορά την ΑΕ, όπου η μεταβίβαση μετοχών ολοκληρώνεται με την παράδοση και τη σχετική συμφωνία, ενώ ο έγγραφος τύπος που επιβάλλει η φορολογική νομοθεσία είναι αποδεικτικός.
Η ΕΠΕ βρίσκεται στο αυστηρότερο άκρο του φάσματος, η ΑΕ στο πιο ευέλικτο ως προς τον τύπο και η ΙΚΕ συνδυάζει χαμηλό κόστος με έγγραφη τεκμηρίωση.
Πότε είναι άκυρη η μεταβίβαση μεριδίων ΙΚΕ ή ΕΠΕ;
Στην ΕΠΕ, η μη τήρηση του συμβολαιογραφικού τύπου επιφέρει απόλυτη ακυρότητα, η σύμβαση θεωρείται ως μη γενόμενη και η ακυρότητα ερευνάται και αυτεπαγγέλτως (άρθρο 28 παρ. 3 Ν. 3190/1955 σε συνδυασμό με τα άρθρα 159 και 180 ΑΚ).
Στην ΙΚΕ, που αρκεί ιδιωτικό έγγραφο, ακυρότητα προκύπτει κυρίως από έλλειψη του έγγραφου τύπου ή από τη μεταβίβαση μεριδίων εξωκεφαλαιακής εισφοράς πριν εξαγοραστούν οι σχετικές υποχρεώσεις.
Ο Άρειος Πάγος έχει κρίνει ότι όχι μόνο η σύμβαση μεταβίβασης μεριδίων ΕΠΕ αλλά και το σχετικό προσύμφωνο υπόκεινται στον συστατικό συμβολαιογραφικό τύπο, τόσο ως προς την υποσχετική όσο και ως προς την εκποιητική δικαιοπραξία (ΑΠ 313/2024).
Η ίδια απόφαση δείχνει ότι η εφαρμοστέα νομική βάση μπορεί να μεταβάλλεται ανάλογα με τα πραγματικά περιστατικά της υπόθεσης όπως, για παράδειγμα, όταν η μεταβίβαση εντάσσεται σε ευρύτερη συναλλαγή με αλλοδαπό στοιχείο και ανακύπτει ζήτημα εφαρμοστέου δικαίου.
Το κρίσιμο για τα μέρη προκύπτει από τη στάση της διοίκησης. Το Συμβούλιο της Επικρατείας επιβεβαίωσε ότι ιδιωτικό συμφωνητικό μεταβίβασης μεριδίων ΕΠΕ είναι ανυπόστατο και για τη φορολογική διοίκηση. Σύμφωνα με αυτό, ως χρόνος μεταβίβασης λαμβάνεται η σύνταξη του συμβολαιογραφικού εγγράφου και η δημοσίευσή του, χωρίς δυνατότητα αναδρομικής μεταβολής στο μητρώο, ακόμη και όταν τα μέρη είχαν υπογράψει νωρίτερα ιδιωτικό κείμενο ή πρακτικό συμβιβασμού (ΣτΕ 201/2024).
Η εμπειρία από υποθέσεις μεταβίβασης μεριδίων ΕΠΕ δείχνει ότι το συχνότερο σφάλμα είναι η υπογραφή ιδιωτικού συμφωνητικού με μεταγενέστερη απλή μνεία της μεταβίβασης στο συμβολαιογραφικό έγγραφο τροποποίησης του καταστατικού, πρακτική που δεν θεραπεύει την ακυρότητα.
Πέρα από τον τύπο, κάθε μεταβίβαση μπορεί να πάσχει και για τους γενικούς λόγους που καθιστούν μια σύμβαση άκυρη ή ακυρώσιμη, όπως η εικονικότητα ή τα ελαττώματα της βούλησης.
Πότε δεν επιτρέπεται η μεταβίβαση μεριδίων ΙΚΕ εξωκεφαλαιακής ή εγγυητικής εισφοράς;
Ο εταίρος που κατέχει μερίδια αντιστοιχούντα σε εξωκεφαλαιακή εισφορά (παροχή εργασίας ή υπηρεσιών) ή σε εγγυητική εισφορά (ανάληψη ευθύνης έναντι τρίτων) δεν επιτρέπεται να τα μεταβιβάσει ενόσω δεν εξαγοράσει πλήρως τις υποχρεώσεις που απορρέουν από αυτές, κατά τη διαδικασία εξαγοράς υποχρεώσεων του άρθρου 82 (άρθρο 83 παρ. 2 Ν. 4072/2012).
Πρόκειται για περιορισμό που δεν συναντάται σε άλλον εταιρικό τύπο, καθώς πουθενά αλλού δεν υφίστανται τέτοιες εισφορές με συνεχή προσωπική δέσμευση. Η μεταβίβαση χωρίς προηγούμενη εκκαθάριση των υποχρεώσεων αυτών δεν παράγει έγκυρα αποτελέσματα.
Μπορεί το καταστατικό να περιορίσει τη μεταβίβαση μεριδίων;
Ναι. Αν και η ελεύθερη μεταβίβαση είναι ο κανόνας στην ΙΚΕ (άρθρο 83 παρ. 1 Ν. 4072/2012) και ενδοτικός κανόνας στην ΕΠΕ (άρθρο 28 παρ. 1 Ν. 3190/1955), το καταστατικό μπορεί να εισαγάγει ρήτρα προτίμησης υπέρ των λοιπών εταίρων, υποχρέωση συναίνεσης της συνέλευσης ή και πλήρη απαγόρευση μεταβίβασης σε τρίτους (για την ΙΚΕ, άρθρο 84 παρ. 2 Ν. 4072/2012). Η διαφορά είναι ότι στην ΙΚΕ η δέσμευση αποτελεί την εξαίρεση, ενώ στην πράξη της ΕΠΕ οι περιορισμοί είναι συχνότεροι.
Η ρήτρα προτίμησης σημαίνει ότι ο εταίρος που επιθυμεί να μεταβιβάσει οφείλει πρώτα να προσφέρει τα μερίδιά του στους υπόλοιπους εταίρους με τους ίδιους όρους. Αν περισσότεροι ασκήσουν το δικαίωμα προτίμησης, συντρέχουν κατά τον λόγο της συμμετοχής τους.
Μια τέτοια ρήτρα απαιτεί ad hoc διατύπωση, καθώς ο τρόπος αποτίμησης του τιμήματος, οι προθεσμίες άσκησης και η τύχη των μεριδίων σε αδράνεια των δικαιούχων καθορίζουν αν η ρήτρα θα είναι λειτουργική ή πηγή διαφορών.
Τι γίνεται με τα μερίδια σε θάνατο εταίρου;
Στην ΕΠΕ, οι κληρονόμοι υπεισέρχονται στη θέση του αποβιώσαντος εταίρου, εκτός αν το καταστατικό ορίζει διαφορετικά (άρθρο 29 Ν. 3190/1955). Καταστατική ρήτρα που απαγορεύει εντελώς τη μεταβίβαση αιτία θανάτου είναι ανίσχυρη, καθώς ο νόμος προστατεύει το συμφέρον των κληρονόμων να εισέλθουν στην εταιρεία.
Στην ΙΚΕ η κληρονομική διαδοχή είναι επίσης ελεύθερη (άρθρο 83 παρ. 1 Ν. 4072/2012), όμως το καταστατικό μπορεί να προβλέψει ότι τα μερίδια εξαγοράζονται από πρόσωπο που υποδεικνύει η εταιρεία αντί τιμήματος που προσδιορίζεται από το δικαστήριο ή με τον τρόπο που ορίζει το ίδιο το καταστατικό (άρθρο 85 παρ. 2 Ν. 4072/2012). Η υπόδειξη πρέπει να γίνει μέσα σε έναν μήνα από τότε που η εταιρεία λάβει γνώση του θανάτου. Η πρόβλεψη αυτή αποτελεί βασικό εργαλείο σχεδιασμού διαδοχής για οικογενειακές επιχειρήσεις.
Πώς φορολογείται και ποιος πληρώνει τον φόρο της μεταβίβασης;
Η υπεραξία, δηλαδή η διαφορά μεταξύ τιμής πώλησης και τιμής κτήσης, φορολογείται με συντελεστή 15% για φυσικά πρόσωπα (άρθρα 42 και 43 Ν. 4172/2013) ή με τον εταιρικό συντελεστή 22% για νομικά πρόσωπα, ως εισόδημα από επιχειρηματική δραστηριότητα. Ο φόρος βαρύνει τον μεταβιβάζοντα ως δικαιούχο της ωφέλειας και η σχετική δήλωση υποβάλλεται πριν από τη μεταβίβαση.
Ως τιμή πώλησης λαμβάνεται αυτή που αναγράφεται στη σύμβαση, η οποία δεν μπορεί να είναι μικρότερη από την αξία των ιδίων κεφαλαίων της εταιρείας κατά τον χρόνο της μεταβίβασης. Όταν η μεταβίβαση γίνει χωρίς υποβολή της φορολογικής δήλωσης, ο αποκτών ευθύνεται αλληλεγγύως και εις ολόκληρον με τον μεταβιβάζοντα για την καταβολή του φόρου (ΑΠ 756/2014).
Η εμπειρία από υποθέσεις εξαγοράς δείχνει ότι η αλληλέγγυα ευθύνη συχνά παραβλέπεται κατά τη διαπραγμάτευση του τιμήματος, ενώ μετακυλίει στον αγοραστή ένα φορολογικό βάρος που θεωρητικά ανήκει στον πωλητή.
Για νομικά πρόσωπα υπάρχει εξαίρεση κατά το άρθρο 48Α του ίδιου νόμου. Η υπεραξία που εισπράττει νομικό πρόσωπο από τη μεταβίβαση τίτλων απαλλάσσεται από τον φόρο, εφόσον το νομικό πρόσωπο του οποίου μεταβιβάζονται οι τίτλοι περιλαμβάνεται στους τύπους της Οδηγίας 2011/96/ΕΕ, ο μεταβιβάζων κατέχει ποσοστό τουλάχιστον 10% και το διακρατεί για τουλάχιστον 24 μήνες. Η αξιοποίηση της απαλλαγής αποτελεί επιλογή που εξαρτάται από τη δομή συμμετοχών και τον χρόνο της μεταβίβασης.
Συχνές ερωτήσεις
Χρειάζεται συμβολαιογράφος για τη μεταβίβαση μεριδίων ΙΚΕ;
Όχι. Η μεταβίβαση μεριδίων ΙΚΕ εν ζωή γίνεται εγγράφως, με απλό ιδιωτικό συμφωνητικό μεταξύ μεταβιβάζοντος και αποκτώντος (άρθρο 84 παρ. 1 Ν. 4072/2012). Συμβολαιογραφικός τύπος απαιτείται μόνο αν εισφέρεται στην εταιρεία περιουσιακό στοιχείο για το οποίο ο νόμος τον επιβάλλει, όπως ακίνητο. Η μεταβίβαση παράγει αποτελέσματα έναντι της εταιρείας από τη γνωστοποίησή της σε αυτή.
Ποιος πληρώνει τον φόρο υπεραξίας στη μεταβίβαση μεριδίων;
Τον φόρο βαρύνεται ο μεταβιβάζων ως δικαιούχος της υπεραξίας. Η δήλωση υποβάλλεται πριν τη μεταβίβαση. Αν όμως η μεταβίβαση γίνει χωρίς υποβολή δήλωσης, ο αποκτών ευθύνεται αλληλεγγύως και εις ολόκληρον για την καταβολή του φόρου (ΑΠ 756/2014). Για τον λόγο αυτό ο αγοραστής έχει συμφέρον να επιβεβαιώσει τη φορολογική τακτοποίηση πριν την ολοκλήρωση.
Μπορεί το καταστατικό να απαγορεύσει τη μεταβίβαση μεριδίων;
Το καταστατικό μπορεί να εισαγάγει ρήτρα προτίμησης, υποχρέωση συναίνεσης της συνέλευσης ή και απαγόρευση μεταβίβασης σε τρίτους εν ζωή. Δεν μπορεί όμως να απαγορεύσει την κληρονομική διαδοχή στην ΕΠΕ, καθώς τέτοια ρήτρα είναι ανίσχυρη (άρθρο 29 Ν. 3190/1955). Στην ΙΚΕ η ελεύθερη μεταβίβαση είναι ο κανόνας και οι περιορισμοί η εξαίρεση.
Τι γίνεται με τα μερίδια ΙΚΕ ή ΕΠΕ αν πεθάνει ο εταίρος;
Οι κληρονόμοι υπεισέρχονται στη θέση του αποβιώσαντος εταίρου, τόσο στην ΕΠΕ (άρθρο 29 Ν. 3190/1955) όσο και στην ΙΚΕ, όπου η μεταβίβαση αιτία θανάτου είναι ελεύθερη (άρθρο 83 παρ. 1 Ν. 4072/2012). Στην ΙΚΕ το καταστατικό μπορεί να προβλέψει εξαγορά των μεριδίων από πρόσωπο που υποδεικνύει η εταιρεία (άρθρο 85 παρ. 2 Ν. 4072/2012), με υπόδειξη εντός ενός μηνός από τη γνώση του θανάτου.
Πρακτικές επισημάνσεις
Έλεγχος καταστατικών περιορισμών: πριν από κάθε μεταβίβαση ελέγχεται αν το καταστατικό προβλέπει δικαίωμα προτίμησης ή συναίνεση. Η παράλειψη τήρησης τέτοιας ρήτρας μπορεί να καταστήσει τη μεταβίβαση ακυρώσιμη.
Φορολογική δήλωση πριν τη μεταβίβαση: η δήλωση υπεραξίας προηγείται της μεταβίβασης. Η παράλειψη δεν ακυρώνει τη μεταβίβαση κατά το εταιρικό δίκαιο, δημιουργεί όμως αλληλέγγυα ευθύνη αποκτώντος και μεταβιβάζοντος για τον φόρο (ΑΠ 756/2014).
Συμβολαιογραφικός τύπος στην ΕΠΕ χωρίς εξαιρέσεις: ακόμη και το προσύμφωνο μεταβίβασης μεριδίων ΕΠΕ απαιτεί συμβολαιογραφικό έγγραφο. Ιδιωτικό συμφωνητικό με μεταγενέστερη μνεία στο συμβολαιογραφικό έγγραφο τροποποίησης του καταστατικού δεν θεραπεύει την ακυρότητα (ΑΠ 313/2024).
Καταχώριση στο Γ.Ε.ΜΗ.: η εμπρόθεσμη καταχώριση της τροποποίησης του καταστατικού δεν είναι απλή τυπικότητα. Χωρίς αυτή, η αλλαγή στη σύνθεση εταίρων δεν αντιτάσσεται σε τρίτους και δημιουργεί προβλήματα σε τραπεζικές σχέσεις, διαγωνισμούς ή ελέγχους.
Μεταβίβαση στο πλαίσιο εξαγοράς: σε μεταβίβαση ελέγχου με αγορά μεριδίων, ο αγοραστής αναλαμβάνει και τις υφιστάμενες υποχρεώσεις της εταιρείας. Η νομική δέουσα επιμέλεια και η ρήτρα μη ανταγωνισμού του πωλητή είναι κρίσιμα στοιχεία της συναλλαγής, ανεξάρτητα από την εταιρική μορφή.
Το Δικηγορικό μας Γραφείο, για περισσότερα από 20 χρόνια εξειδικεύεται στο Εταιρικό και Εμπορικό Δίκαιο. Επικοινωνήστε μαζί μας για σας καθοδηγήσουμε και να σας συμβουλεύσουμε στην επιλογή του τύπου και την μεταβίβαση εταιρικών μεριδίων ΕΠΕ & ΙΚΕ.