Μέντορας, Τεχνικός Ή Σύμβουλος Στη Startup: Πότε Μπαίνει Με Σύμβαση Και Πότε Με Μερίδια
Εν συντομία:
- Ο εξωτερικός συνεργάτης εντάσσεται στη νεοφυή επιχείρηση με πέντε διακριτά οχήματα, από την άτυπη συμβουλευτική σχέση έως την πλήρη εταιρική συμμετοχή.
- Στην ΙΚΕ το άρθρο 78 του Ν. 4072/2012 επιτρέπει την απόκτηση εταιρικών μεριδίων έναντι παροχής υπηρεσιών, με δυνατότητα δικαστικής ακύρωσης των μεριδίων όταν η υπηρεσία δεν παρασχεθεί.
- Στην ΑΕ τα άρθρα 113 και 114 του Ν. 4548/2018 ορίζουν ρητά ως δικαιούχους και πρόσωπα που παρέχουν υπηρεσίες σε σταθερή βάση, με ανώτατο όριο το ένα δέκατο του καταβεβλημένου κεφαλαίου.
- Η δέσμευση για μελλοντική διάθεση μεριδίων σε συνεργάτες μπορεί να είναι καταστατική ή ενοχική, με ουσιωδώς διαφορετική ένταση προστασίας των δικαιούχων.
- Η ιδιότητα του συμβούλου παύει να προστατεύει από τη στιγμή που ασκείται πραγματική διοίκηση, οπότε ενεργοποιείται η ευθύνη του άρθρου 49 του Ν. 5104/2024.
Ποιο νομικό όχημα επιλέγεται για κάθε τύπο εξωτερικού συνεργάτη;
Η επιλογή του οχήματος προκύπτει από δύο μεταβλητές, τη διάρκεια της σχέσης και το αν ο συνεργάτης παράγει περιουσιακό στοιχείο που η εταιρεία δεν μπορεί να αντικαταστήσει.
Ο μέντορας με περιοδική καθοδήγηση καλύπτεται από άτυπη σχέση ή απλή σύμβαση. Ο τεχνικός που χτίζει το προϊόν χωρίς αμοιβή απαιτεί εταιρική συμμετοχή. Ο ειδικός με οριοθετημένο παραδοτέο καλύπτεται από σύμβαση έργου.
Η ελληνική έννομη τάξη δεν γνωρίζει το advisory board (συμβουλευτικό συμβούλιο) ως εταιρικό όργανο. Το σχήμα αυτό στερείται αρμοδιότητας, δεν εκπροσωπεί την εταιρεία, δεν καταχωρίζεται στο ΓΕΜΗ και δεν παράγει δεσμευτικές αποφάσεις.
Ό,τι το συγκροτεί νομικά είναι το σύνολο των επιμέρους σχέσεων που η εταιρεία συνάπτει με κάθε μέλος του χωριστά. Για τον λόγο αυτόν η κρίσιμη απόφαση λαμβάνεται χωριστά για κάθε πρόσωπο, με αντικείμενο το είδος της σχέσης που θα το συνδέει με την εταιρεία.
| Όχημα | Διαθέσιμο σε | Εταιρική ιδιότητα | Τυπικό αντάλλαγμα |
|---|---|---|---|
| Άτυπη συμβουλευτική σχέση | Κάθε εταιρικό τύπο | Καμία | Καμία ή συμβολική κάλυψη εξόδων |
| Σύμβαση ανεξάρτητων υπηρεσιών ή έργου | Κάθε εταιρικό τύπο | Καμία | Αμοιβή, τίτλος κτήσης, περιοδική αντιμισθία |
| Ένταξη στη διοίκηση | ΙΚΕ ως συνδιαχειριστής, ΑΕ ως μέλος ΔΣ | Ναι, με δημοσιότητα ΓΕΜΗ | Αμοιβή διοίκησης |
| Κεφαλαιακή εισφορά ή εισφορά σε είδος | Κάθε κεφαλαιουχικό τύπο | Εταίρος ή μέτοχος | Μερίδια ή μετοχές έναντι καταβολής |
| Εξωκεφαλαιακή εισφορά | Μόνο ΙΚΕ | Εταίρος | Μερίδια έναντι παροχής υπηρεσιών |
Η τέταρτη και η πέμπτη γραμμή του πίνακα είναι εκείνες που παρανοούνται συχνότερα, επειδή το διεθνές υλικό για τις μετοχές συμβούλων (advisory shares) περιγράφει μηχανισμούς αμερικανικού εταιρικού δικαίου που δεν μεταφέρονται αυτούσιοι.
Η ελληνική ΙΚΕ διαθέτει δικό της εργαλείο για την ίδια οικονομική λειτουργία, με ρυθμίσεις που δεν έχουν αντίστοιχο σε καμία άλλη ελληνική εταιρική μορφή.
Πότε ο συνεργάτης μπαίνει στο κεφάλαιο και πότε αρκεί η σύμβαση;
Η εταιρική συμμετοχή δικαιολογείται όταν η συνεισφορά είναι διαρκής, κρίσιμη για το ίδιο το προϊόν και μη αντικαταστάσιμη με απλή αγορά υπηρεσίας.
Όταν η συνεισφορά είναι περιοδική, οριοθετημένη ή αντικαταστάσιμη, η σύμβαση αρκεί και κοστίζει ασύγκριτα λιγότερο σε περίπτωση ρήξης. Η βασική ασυμμετρία είναι ότι η σύμβαση λύεται, ενώ η εταιρική ιδιότητα αφαιρείται μόνο με δυσχέρεια.
Τέσσερα κριτήρια οδηγούν την απόφαση με σχετική ασφάλεια:
- Η προσδοκώμενη διάρκεια, όπου σχέση κάτω του έτους σπανίως δικαιολογεί συμμετοχή.
- Η κρισιμότητα του παραδοτέου, όπου ο τεχνικός που γράφει τον πυρήνα του λογισμικού βρίσκεται σε εντελώς άλλη θέση από τον σύμβουλο που ανοίγει δύο εμπορικές επαφές.
- Η ανάγκη ευθυγράμμισης συμφερόντων, που είναι ο μόνος πραγματικός λόγος για τον οποίο η συμμετοχή υπερτερεί της αμοιβής.
- Τέλος, το κόστος εξόδου, δηλαδή τι θα χρειαστεί ώστε ο συνεργάτης να αποχωρήσει χωρίς να κρατήσει ποσοστό επί μιας εταιρείας στην οποία έπαψε να συνεισφέρει.
Το τελευταίο κριτήριο είναι εκείνο που αγνοείται συστηματικότερα κατά τη σύσταση. Η επιλογή εταιρικής μορφής προηγείται λογικά, αφού καθορίζει ποια οχήματα είναι καν διαθέσιμα, όμως η ρύθμιση της εξόδου καθορίζει αν η επιλογή θα αποδειχθεί δαπανηρή.
Ένας συνεργάτης με 10% των μεριδίων που αποχωρεί στον όγδοο μήνα και διατηρεί το ποσοστό του παραμένει στη σύνθεση της εταιρείας σε κάθε επόμενο γύρο χρηματοδότησης.
Πώς αμείβεται ο συνεργάτης με συμμετοχή αντί για μετρητά σε ΙΚΕ και σε ΑΕ;
Η ΙΚΕ χρησιμοποιεί την εξωκεφαλαιακή εισφορά, δηλαδή μερίδια που αντιστοιχούν σε ανάληψη υποχρέωσης παροχής υπηρεσιών. Η ΑΕ χρησιμοποιεί πρόγραμμα δικαιωμάτων προαίρεσης ή δωρεάν διάθεσης μετοχών, με ρητή δυνατότητα υπαγωγής προσώπων εκτός προσωπικού.
Τα δύο σχήματα διαφέρουν ριζικά ως προς το όργανο που αποφασίζει, ως προς τα ποσοτικά όρια και ως προς τη μεταχείριση της μη εκπλήρωσης.
Η εξωκεφαλαιακή εισφορά στην ΙΚΕ
Το άρθρο 76 του Ν. 4072/2012 διακρίνει τις εισφορές των εταίρων σε κεφαλαιακές, εξωκεφαλαιακές και εγγυητικές, ενώ κάθε μερίδιο εκπροσωπεί ένα μόνο είδος εισφοράς.
Το άρθρο 78 ορίζει ότι οι εξωκεφαλαιακές εισφορές συνίστανται σε παροχές που δεν μπορούν να αποτελέσουν αντικείμενο κεφαλαιακής εισφοράς, όπως απαιτήσεις από ανάληψη υποχρέωσης εκτέλεσης εργασιών ή παροχής υπηρεσιών.
Οι παροχές εξειδικεύονται στο καταστατικό, εκτελούνται για ορισμένο ή αόριστο χρόνο και η αξία τους καθορίζεται επίσης στο καταστατικό, είτε κατά τη σύσταση είτε μεταγενέστερα.
Η ρύθμιση της μη εκπλήρωσης είναι το σημείο όπου το ελληνικό δίκαιο προσφέρει κάτι που οι συμβατικές λύσεις επιδιώκουν με ρήτρες. Όταν η εξωκεφαλαιακή εισφορά δεν παρέχεται, η εταιρεία μπορεί να ζητήσει από το δικαστήριο είτε την εκπλήρωση είτε την ακύρωση των μεριδίων που αντιστοιχούν στην εισφορά που δεν παρασχέθηκε, χωρίς να αποκλείεται περαιτέρω αξίωση αποζημίωσης.
Παράλληλα, το άρθρο 84 απαγορεύει στον εταίρο με μερίδια εξωκεφαλαιακής εισφοράς που δεν έχει καταβληθεί εξ ολοκλήρου να τα μεταβιβάσει, εφόσον δεν εξαγοράσει πρώτα τις υποχρεώσεις του κατά το άρθρο 82. Ο συνδυασμός των δύο διατάξεων παράγει κλείδωμα της συμμετοχής όσο η υπηρεσία εκκρεμεί.
Το άρθρο 81 κλείνει τον κύκλο, ορίζοντας ότι η επιστροφή των μη κεφαλαιακών εισφορών ή η απαλλαγή των εταίρων από τις υποχρεώσεις που ανέλαβαν με αυτές δεν είναι επιτρεπτή.
Η αποτίμηση της παροχής γίνεται ελεύθερα από τους εταίρους, χωρίς αντικειμενικό προσδιορισμό, γεγονός που μετατοπίζει το βάρος στη διατύπωση.
Η περιγραφή της παροχής στο καταστατικό είναι εκείνη που θα κρίνει αν η εταιρεία μπορεί κάποτε να επικαλεστεί μη εκπλήρωση, καθώς αόριστη διατύπωση του τύπου «τεχνική υποστήριξη» καθιστά πρακτικά ανέφικτη την απόδειξη.
Η διαφορά από τις εισφορές σε είδος είναι ουσιώδης, αφού εκείνες σχηματίζουν κεφάλαιο και υπόκεινται σε κανόνες αποτίμησης, ενώ η εξωκεφαλαιακή εισφορά βρίσκεται εκτός κεφαλαίου.
Δικαιώματα προαίρεσης και δωρεάν μετοχές στην ΑΕ
Το άρθρο 113 του Ν. 4548/2018 επιτρέπει, με απόφαση γενικής συνέλευσης που λαμβάνεται με αυξημένη απαρτία και πλειοψηφία, τη θέσπιση προγράμματος διάθεσης μετοχών με τη μορφή δικαιώματος προαίρεσης προς τα μέλη του διοικητικού συμβουλίου και το προσωπικό.
Η κρίσιμη πρόβλεψη για τη νεοφυή επιχείρηση βρίσκεται στην ίδια παράγραφο, όπου ορίζεται ότι ως δικαιούχοι μπορούν να ορισθούν και πρόσωπα που παρέχουν στην εταιρεία υπηρεσίες σε σταθερή βάση. Η ίδια διατύπωση επαναλαμβάνεται στο άρθρο 114 για τη δωρεάν διάθεση μετοχών.
Ο εξωτερικός σύμβουλος καλύπτεται επομένως ρητά, χωρίς να απαιτείται σύμβαση εργασίας ή θέση στο διοικητικό συμβούλιο. Το κρίσιμο πραγματικό στοιχείο είναι η σταθερότητα της παροχής, η οποία προϋποθέτει διαρκή σχέση και όχι μεμονωμένες παρεμβάσεις.
Το άρθρο 114 θέτει ποσοτικό όριο, ορίζοντας ότι η ονομαστική αξία των μετοχών που διατίθενται δωρεάν, αθροιζόμενη με την ονομαστική αξία των μετοχών που ενδέχεται να διατεθούν βάσει τυχόν εκκρεμών δικαιωμάτων προαίρεσης του άρθρου 113, δεν επιτρέπεται να υπερβαίνει συνολικά το ένα δέκατο του κεφαλαίου που είναι καταβεβλημένο κατά την ημερομηνία της απόφασης.
| Παράμετρος | ΙΚΕ, εξωκεφαλαιακή εισφορά | ΑΕ, άρθρα 113 και 114 |
|---|---|---|
| Όργανο απόφασης | Καταστατικό, με τροποποίηση για μεταγενέστερη ανάληψη | Γενική συνέλευση με αυξημένη απαρτία και πλειοψηφία |
| Κάλυψη εξωτερικού συνεργάτη | Ναι, ως εταίρου με μερίδια εξωκεφαλαιακής εισφοράς | Ναι, ρητά για πρόσωπα με υπηρεσίες σε σταθερή βάση |
| Ποσοτικό όριο | Δεν τίθεται, με την επιφύλαξη ύπαρξης ενός τουλάχιστον κεφαλαιακού μεριδίου | Ένα δέκατο του καταβεβλημένου κεφαλαίου αθροιστικά |
| Απόκτηση ιδιότητας | Άμεση, από την ανάληψη της υποχρέωσης | Μεταγενέστερη, κατά την άσκηση ή τη διάθεση |
| Μη εκπλήρωση | Δικαστική εκπλήρωση ή ακύρωση μεριδίων, με επιφύλαξη αποζημίωσης | Μη πλήρωση των όρων ωρίμανσης του προγράμματος |
| Μεταβίβαση πριν την ολοκλήρωση | Απαγορεύεται χωρίς εξαγορά των υποχρεώσεων | Ρυθμίζεται από τους όρους του προγράμματος |
| Δημοσιότητα | Καταστατικό στο ΓΕΜΗ | Περίληψη απόφασης σε δημοσιότητα |
Τι πρέπει να ρυθμίζει η συμφωνία ώστε να μην κοστίσει η αποχώρηση;
Η συμφωνία πρέπει να ορίζει τέσσερα στοιχεία:
- τη σταδιακή ωρίμανση της συμμετοχής,
- τη μεταχείριση της πρόωρης αποχώρησης,
- την τύχη των δικαιωμάτων επί των παραδοτέων και
- τους όρους εχεμύθειας και μη ανταγωνισμού.
Η παράλειψη ενός από τα τέσσερα δεν εξισορροπείται από τα υπόλοιπα. Στην πράξη το κρισιμότερο είναι το τρίτο, όταν ο συνεργάτης είναι τεχνικός.
Το απόθεμα μεριδίων και οι δύο διαδρομές δέσμευσης
Το σχήμα που απαντάται συχνότερα σε ελληνικές νεοφυείς επιχειρήσεις είναι η δέσμευση ποσοστού μεριδίων για μελλοντική διάθεση σε συνεργάτες και στελέχη.
Σε ΙΚΕ με τρεις ιδρυτές και εκατό μερίδια, για παράδειγμα, η κατανομή μπορεί να διαμορφωθεί σε 30-30-40, με τα 10 από τα 40 να προορίζονται ως απόθεμα.
Η εμπειρία από συστάσεις και τροποποιήσεις καταστατικών ΙΚΕ δείχνει ότι το σχήμα περνά από το ΓΕΜΗ χωρίς προσκόμματα, ενώ κατά την είσοδο επενδυτικών αγγέλων ή κεφαλαίων επιχειρηματικών συμμετοχών τίθεται συνήθως προθεσμία διάθεσης, με συνηθέστερο ορίζοντα τη διετία.
Η δέσμευση αυτή μπορεί να λάβει δύο μορφές με ουσιωδώς διαφορετικές συνέπειες:
- Η πρώτη είναι καταστατική, με ρητή πρόβλεψη που περιγράφει τον σκοπό του αποθέματος, τον κύκλο δικαιούχων, τη διαδικασία και την προθεσμία διάθεσης.
- Η δεύτερη είναι ενοχική, με συμφωνία μεταξύ των εταίρων εκτός καταστατικού, οπότε ο κάτοχος των μεριδίων παραμένει έναντι όλων πλήρης κύριος και φορέας του δικαιώματος ψήφου.
Στην ενοχική επιλογή τα μερίδια ανήκουν στην περιουσία του κατόχου. Στην καταστατική επιλογή η δέσμευση είναι ορατή σε κάθε τρίτο που εξετάζει το καταστατικό, όμως κάθε διάθεση απαιτεί τήρηση της προβλεπόμενης διαδικασίας, γεγονός που επιβάλλει να προβλεφθεί εκ των προτέρων εξουσιοδότηση προς τη διαχείριση για τις επιμέρους πράξεις.
Η επιλογή ανάμεσα στις δύο εξαρτάται από το ποιος πρέπει να προστατευθεί, ο δικαιούχος έναντι του κατόχου ή η ευελιξία της εταιρείας έναντι της γραφειοκρατίας των τροποποιήσεων.
Ωρίμανση, αποχώρηση και δικαιώματα επί των παραδοτέων
Η σταδιακή ωρίμανση καθιστά τη συμμετοχή συνάρτηση του χρόνου πραγματικής συνεισφοράς. Στην ΙΚΕ η ίδια λειτουργία επιτυγχάνεται εν μέρει από τον νόμο μέσω του μηχανισμού ακύρωσης μεριδίων, όμως η νομοθετική πρόβλεψη ενεργοποιείται μόνο εφόσον η παροχή έχει περιγραφεί με μετρήσιμο τρόπο στο καταστατικό. Στην ΑΕ η ωρίμανση ρυθμίζεται εξ ολοκλήρου από την απόφαση της γενικής συνέλευσης και τους όρους του προγράμματος.
Η διάκριση μεταξύ αποχώρησης χωρίς υπαιτιότητα και αποχώρησης λόγω παράβασης καθορίζει αν η ωριμασμένη συμμετοχή διατηρείται ή εξαγοράζεται, καθώς και σε ποια τιμή.
Η ρήτρα υποχρεωτικής εξαγοράς χρειάζεται ρητό μηχανισμό προσδιορισμού τιμήματος, αφού η παραπομπή σε μελλοντική συμφωνία των μερών οδηγεί σε αδιέξοδο ακριβώς τη στιγμή που η σχέση έχει ήδη διαρραγεί.
Όταν ο συνεργάτης είναι τεχνικός, η εκχώρηση των δικαιωμάτων επί των παραδοτέων υπερβαίνει σε σημασία όλα τα υπόλοιπα. Η εταιρική ιδιότητα δεν μεταβιβάζει από μόνη της δικαιώματα επί λογισμικού που ανέπτυξε ο εταίρος, ενώ η απουσία ρητής εκχώρησης αφήνει την εταιρεία να λειτουργεί επί περιουσιακού στοιχείου που ανήκει σε τρίτον.
Το ζήτημα εμφανίζεται με βεβαιότητα κατά τον νομικό έλεγχο που προηγείται κάθε επενδυτικού γύρου και η τακτοποίησή του εκ των υστέρων γίνεται πάντοτε με όρους που ευνοούν τον κάτοχο των δικαιωμάτων.
Συχνές Ερωτήσεις
Μπορεί εξωτερικός σύμβουλος να λάβει μετοχές ΑΕ χωρίς να είναι εργαζόμενος ή μέλος ΔΣ;
Ναι. Τα άρθρα 113 και 114 του Ν. 4548/2018 ορίζουν ρητά ότι ως δικαιούχοι μπορούν να ορισθούν και πρόσωπα που παρέχουν στην εταιρεία υπηρεσίες σε σταθερή βάση. Απαιτείται απόφαση γενικής συνέλευσης με αυξημένη απαρτία και πλειοψηφία, ενώ περίληψη της απόφασης υποβάλλεται σε δημοσιότητα. Η κρίσιμη προϋπόθεση είναι η σταθερότητα της παροχής, η οποία προϋποθέτει διαρκή σχέση και όχι μεμονωμένες παρεμβάσεις.
Πόσο μεγάλο μπορεί να είναι το απόθεμα μετοχών ή μεριδίων για συνεργάτες;
Στην ΑΕ ο νόμος θέτει σαφές όριο, αφού η ονομαστική αξία των δωρεάν διατιθέμενων μετοχών μαζί με εκείνη των μετοχών που ενδέχεται να διατεθούν βάσει εκκρεμών δικαιωμάτων προαίρεσης δεν επιτρέπεται να υπερβαίνει το ένα δέκατο του καταβεβλημένου κεφαλαίου. Στην ΙΚΕ δεν τίθεται αντίστοιχο ποσοτικό όριο για τις εξωκεφαλαιακές εισφορές, με τη βασική επιφύλαξη ότι πρέπει να υπάρχει τουλάχιστον ένα μερίδιο που να εκπροσωπεί κεφαλαιακή εισφορά.
Τι γίνεται αν ο συνεργάτης λάβει μερίδια και σταματήσει να προσφέρει;
Στην ΙΚΕ, εφόσον τα μερίδια αντιστοιχούν σε εξωκεφαλαιακή εισφορά, η εταιρεία μπορεί να ζητήσει δικαστικά είτε την εκπλήρωση είτε την ακύρωση των μεριδίων που αντιστοιχούν στην εισφορά που δεν παρασχέθηκε, ενώ δεν αποκλείεται αξίωση αποζημίωσης. Η δυνατότητα αυτή προϋποθέτει ότι η παροχή έχει εξειδικευθεί επαρκώς στο καταστατικό. Όταν τα μερίδια αντιστοιχούν σε κεφαλαιακή εισφορά, η ανάκτηση εξαρτάται αποκλειστικά από τις συμβατικές ρήτρες που έχουν συμφωνηθεί.
Πρακτικές Επισημάνσεις
Επιλογή οχήματος πριν από τη διαπραγμάτευση ποσοστού: Η συζήτηση για το ύψος της συμμετοχής προηγείται συχνά της απόφασης για το είδος της σχέσης, με αποτέλεσμα να συμφωνείται ποσοστό σε σχέση που δεν δικαιολογεί εταιρική ιδιότητα.
Εξειδίκευση της παροχής στο καταστατικό: Στην εξωκεφαλαιακή εισφορά, η δυνατότητα ακύρωσης μεριδίων κατά το άρθρο 78 του Ν. 4072/2012 εξαρτάται από το αν η παροχή έχει περιγραφεί με τρόπο που επιτρέπει τη διαπίστωση της μη εκπλήρωσης.
Επιλογή μεταξύ καταστατικής και ενοχικής δέσμευσης: Το απόθεμα μεριδίων για μελλοντικούς δικαιούχους προστατεύει διαφορετικά ανάλογα με τη διαδρομή, οπότε η απόφαση λαμβάνεται με κριτήριο ποιος κινδυνεύει περισσότερο σε περίπτωση ρήξης.
Εκχώρηση δικαιωμάτων επί των παραδοτέων: Η εταιρική ιδιότητα του τεχνικού συνεργάτη δεν μεταβιβάζει από μόνη της δικαιώματα επί του λογισμικού που αναπτύσσει, ζήτημα που εντοπίζεται πάντοτε στον νομικό έλεγχο πριν από επένδυση.
Το Δικηγορικό μας Γραφείο, για περισσότερα από 20 χρόνια εξειδικεύεται στο Εταιρικό και Εμπορικό Δίκαιο. Επικοινωνήστε μαζί μας για σας καθοδηγήσουμε και να σας συμβουλεύσουμε σε κάθε θέμα που σχετίζεται με το Advisory Board.