Χρησιδάνειο: Διαφορά από Μίσθωση, Δωρεά & Δάνειο

Σύμβαση Χρησιδανείου (ΑΚ 810): Πότε ΔΕΝ είναι Μίσθωση ή Δωρεά

Σε σύντομη παρουσίαση:

• Το χρησιδάνειο ρυθμίζεται στα άρθρα 810-819 ΑΚ και ξεχωρίζει από κάθε άλλη συμβατική σχέση με ένα κριτήριο: η χρήση παραχωρείται χωρίς αντάλλαγμα.
• Με αντάλλαγμα η σύμβαση χαρακτηρίζεται μίσθωση, με μεταβίβαση κυριότητας δωρεά, και με προσχηματική δήλωση εικονική.
• Ο χρησάμενος αποκτά μόνο κατοχή του πράγματος, όχι νομή, και δεν μπορεί να χρησιδεσπόσει.
• Μετά τη λήξη, ο χρήστης – κύριος επιλέγει ενοχική ή διεκδικητική αγωγή (ΑΠ 1168/2025). Αρμόδιο είναι το Μονομελές Πρωτοδικείο.
• Φορολογικά, η σύμβαση υπόκειται σε τέλη χαρτοσήμου (ΔΕΔ 1176e/2023), ενώ η δωρεάν παραχώρηση κατοικίας ενεργοποιεί τεκμήρια διαβίωσης.

Τι είναι η σύμβαση χρησιδανείου;

Η σύμβαση χρησιδανείου είναι η ενοχική, άτυπη σύμβαση του άρθρου 810 ΑΚ. Ο χρήστης παραχωρεί στον χρησάμενο τη δωρεάν χρήση κινητού ή ακινήτου πράγματος, για ορισμένο ή αόριστο χρόνο, ενώ ο χρησάμενος αναλαμβάνει υποχρέωση να επιστρέψει το ίδιο πράγμα μετά τη λήξη. Το ουσιώδες στοιχείο που χαρακτηρίζει τη σύμβαση είναι η απουσία ανταλλάγματος για τη χρήση.

Ο όρος «αντάλλαγμα» δεν περιορίζεται σε χρηματικό μίσθωμα. Ως αντάλλαγμα θεωρείται κάθε παροχή που λαμβάνει ο χρήστης δυνάμει της σύμβασης, καθώς και κάθε σημαντική ωφέλεια που προκύπτει για αυτόν από τη χρήση του πράγματος από τον χρησάμενο. Όταν η ωφέλεια αυτή αφαιρεί τον χαρακτήρα της «αγαθοσύνης», που οριοθετεί το χρησιδάνειο, η σύμβαση χάνει τη φύση της και μετατρέπεται σε μίσθωση ή σε μικτή σύμβαση.

Η νομική φύση στις επιχειρηματικές συναλλαγές του χρησιδανείου είναι κρίσιμη γιατί καθορίζει τη φορολογική μεταχείριση, τα αμυντικά δικαιώματα του παραχωρητή σε περίπτωση μη επιστροφής και την προστασία τόσο από εικονικότητα όσο και από επανα-χαρακτηρισμό της σχέσης ως μίσθωσης από τη φορολογική διοίκηση.

Πώς διακρίνεται το χρησιδάνειο από μίσθωση, δωρεά και εικονική παραχώρηση;

Η διάκριση στηρίζεται σε τρία κριτήρια:

• αντάλλαγμα,
• μεταβίβαση κυριότητας και
• πραγματική βούληση.

Το χρησιδάνειο παραχωρεί χρήση χωρίς αντάλλαγμα και χωρίς μεταβίβαση κυριότητας. Η μίσθωση απαιτεί αντάλλαγμα κατά το άρθρο 574 ΑΚ. Η δωρεά μεταβιβάζει την κυριότητα στον δωρεοδόχο. Η εικονική παραχώρηση δεν αντιστοιχεί στην αληθινή βούληση των μερών και ακυρώνεται κατά τα άρθρα 138-139 ΑΚ.

Κριτήριο	Χρησιδάνειο	Μίσθωση	Δωρεά	Εικονική παραχώρηση
Αντάλλαγμα	Όχι	Ναι (μίσθωμα)	Όχι	Δηλωμένο διαφορετικό από το πραγματικό
Μεταβίβαση κυριότητας	Όχι	Όχι	Ναι	Εξαρτάται από τη συγκαλυπτόμενη δικαιοπραξία
Διάρκεια	Ορισμένη ή αόριστη	Ορισμένη ή αόριστη	Άμεση και οριστική	Συνήθως μακρά για παραπλάνηση
Τύπος	Άτυπη	Άτυπη (έγγραφη για ακίνητο >9 ετών)	Συμβολαιογραφικός	Όποιος εμφανίζεται
Βασική διάταξη ΑΚ	810-819	574 επ.	496 επ.	138-139
Συνέπεια αν αμφισβητηθεί	Επανα-χαρακτηρισμός σε μίσθωση	Έγκυρη μέχρι αντίθετης απόδειξης	Έγκυρη μέχρι ακύρωσης	Απόλυτη ακυρότητα, αναβίωση υποκρυπτόμενης

Στις επιχειρηματικές συναλλαγές η οριοθέτηση έχει ιδιαίτερη σημασία, επειδή η ίδια οικονομική παροχή μπορεί να χαρακτηριστεί διαφορετικά από φορολογική αρχή ή από αντίδικο σε εμπορική διαφορά. Όταν τα μέρη εξετάζουν αν συντρέχουν προϋποθέσεις μίσθωσης δικαιώματος, εστιάζουν στο τι πραγματικά λαμβάνει ο παραχωρητής. Αντίστροφα, μια εικονική παραχώρηση εμφανιζόμενη ως χρησιδάνειο μπορεί να ακυρωθεί και η υποκρυπτόμενη πραγματική σχέση εμφανίζεται, με όλες τις φορολογικές και αστικές συνέπειες.

Με ποιον τύπο καταρτίζεται και πώς αποδεικνύεται η σύμβαση χρησιδανείου;

Το χρησιδάνειο είναι άτυπη σύμβαση. Ο νόμος δεν απαιτεί έγγραφο τύπο και γίνονται δεκτές τόσο προφορικές συμφωνίες όσο και σιωπηρές δηλώσεις βούλησης, οι οποίες προκύπτουν από τη συμπεριφορά των μερών. Η ΑΠ 1133/2018 διευκρίνισε ότι η σύμβαση καταρτίζεται μόνο όταν εκτελείται η παροχή από τον χρήστη, δηλαδή όταν παραδίδεται η φυσική εξουσία επί του πράγματος.

Η παράδοση δεν απαιτεί πάντα υλική μεταφορά. Μπορεί να συντελεστεί και με απλή αλλαγή της διαθέσεως, όταν ο χρησάμενος ήδη ασκεί κάποια εξουσία επί του πράγματος και αντιστρέφει την κατοχή του υπέρ του χρήστη. Σε άλλες περιπτώσεις, η παράδοση πραγματοποιείται με παράλειψη ή ανοχή του χρήστη.

Η απουσία τυπικών απαιτήσεων δημιουργεί πρακτικό κίνδυνο. Όταν η σχέση αμφισβητείται από τρίτο (διάδοχο κυριότητας, αντίδικο σε διεκδίκηση, φορολογική αρχή κλπ), ο επικαλούμενος τη σύμβαση φέρει το βάρος απόδειξης τόσο της κατάρτισης όσο και του δωρεάν χαρακτήρα της. Στις γενικές αρχές του δικαίου των συμβάσεων εφαρμόζονται κανόνες απόδειξης που γίνονται δυσχερείς όταν η κατάρτιση είναι σιωπηρή και απουσιάζει η γραπτή τεκμηρίωση.

Για τον λόγο αυτό, η επιχειρηματική πρακτική επιβάλλει σύνταξη γραπτού ιδιωτικού συμφωνητικού. Το συμφωνητικό κατοχυρώνει τη φύση της σύμβασης ως χρησιδανείου, τη διάρκεια, τον σκοπό χρήσης, την κατανομή ευθύνης και την υποχρέωση επιστροφής.

Ο χρησάμενος είναι νομέας ή κάτοχος ;

Ο χρησάμενος αποκτά μόνο την κατοχή του πράγματος, όχι τη νομή. Η νομή παραμένει στον χρήστη και ο χρησάμενος ασκεί τη φυσική εξουσία στο όνομα του τελευταίου. Επομένως, ο χρησάμενος δεν μπορεί να χρησιδεσπόσει το πράγμα όσο διαρκεί η σύμβαση, σύμφωνα με την ΑΠ 407/2009.

Η διάκριση νομής και κατοχής έχει πρακτική σημασία σε τρία επίπεδα:

• Πρώτον, ο χρησάμενος δεν αποκτά κυριότητα μέσω χρησικτησίας ενόσω η σύμβαση παραμένει σε ισχύ.
• Δεύτερον, σε αντιποίηση της νομής η σύμβαση λύεται αυτοδίκαια και ο χρήστης αποκτά αμέσως ενεργοποιημένα τα δικαιώματά του.
• Τρίτον, ο χρησάμενος δεν διαθέτει αυτοδύναμη νομή έναντι τρίτων, αλλά απολαμβάνει την προστασία της κατοχής κατά το άρθρο 984 ΑΚ.

Πώς αναζητείται το πράγμα μετά τη λήξη του χρησιδανείου;

Μετά τη λήξη ή λύση της σύμβασης, ο χρήστης-κύριος επιλέγει ανάμεσα σε δύο αγωγές:

• την ενοχική αγωγή από το χρησιδάνειο και
• τη διεκδικητική αγωγή, που στηρίζεται στο δικαίωμα κυριότητας.

Η ΑΠ 1168/2025 επιβεβαίωσε πρόσφατα αυτή τη θέση. Επιπλέον, η ΑΠ 273/2024 απέρριψε την ένσταση καταχρηστικής άσκησης δικαιώματος ακόμη και όταν ο χρόνος και οι δαπάνες ανακαίνισης του χρησάμενου ήταν σημαντικά. Η ίδια απόφαση νομολόγησε επίσης και επί ενός συχνού αμυντικού ισχυρισμού: η αναζήτηση του πράγματος είναι σύμφυτη με τη φύση της σύμβασης, ανεξαρτήτως διαδραμόντος χρόνου και τυχόν δαπανών. Δηλαδή, η ένσταση κατάχρησης δικαιώματος δεν θεμελιώνεται μόνο επειδή ο χρησάμενος έμεινε για χρόνια ή επένδυσε στο πράγμα.

Στην αγωγή από τη σύμβαση χρησιδανείου, ο ενάγων πρέπει να εκθέτει στο δικόγραφο τη σύμβαση και τη νόμιμη λήξη της. Σε χρησιδάνειο αορίστου χρόνου, η λήξη επέρχεται με καταγγελία που επιδίδεται στον χρησάμενο. Η καταγγελία δεν πρέπει να ασκείται άκαιρα ή κατά τρόπο που προσκρούει στην αρχή της καλής πίστης, σύμφωνα με τα άρθρα 200, 281 και 288 ΑΚ.

Τέλος, με τον Ν. 5108/2024 καταργήθηκαν τα ειρηνοδικεία και ενοποιήθηκε η πρωτοβάθμια δικαιοδοσία στο Πρωτοδικείο. Έτσι, η αγωγή απόδοσης χρησιδανεισθέντος πράγματος, εκδικάζεται πλέον από το καθ΄ύλην αρμόδιο Πρωτοδικείο. Σημειώνεται ότι διαφορά εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του Ν. 4640/2019, καθόσον μέρη έχουν εξουσία διαθέσεως των επίδικων αξιώσεων. Επομένως εφαρμόζεται η Υποχρεωτική Αρχική Συνεδρία Διαμεσολάβησης (ΠΠρΑθ 1228/2024).

Ποια αποζημίωση οφείλει ο χρησάμενος που δεν επιστρέφει εμπρόθεσμα;

Σε μη εμπρόθεσμη επιστροφή, ο χρησάμενος καθίσταται υπερήμερος κατά τα άρθρα 341 και 343 ΑΚ και οφείλει αποζημίωση, που περιλαμβάνει τόσο τη θετική ζημία όσο και το διαφυγόν κέρδος του χρήστη. Η αποζημίωση καλύπτει τη μείωση της υπάρχουσας περιουσίας και τα οφέλη που έχασε ο χρήστης, σύμφωνα με τα άρθρα 297 και 298 ΑΚ. Η ΑΠ 1168/2025 επιβεβαίωσε επιδίκαση διαφυγόντων μισθωμάτων στον χρήστη ακινήτου. Προϋπόθεση είναι η αναφορά στο δικόγραφο των προσδιοριστικών στοιχείων του μισθώματος (επιφάνεια ακινήτου, χρόνος ανέγερσης, περιοχή).

Στη θετική ζημία ο υπολογισμός γίνεται με βάση την παλιά αξία του πράγματος, όχι την τιμή απόκτησης καινούργιου. Όταν το πράγμα έχει υποστεί ολική καταστροφή, η αποζημίωση ισούται με την αξία του κατά τον χρόνο συζήτησης της αγωγής. Σε μερική φθορά, η αποζημίωση καλύπτει τη διαφορά μεταξύ της προ και της μετά τη ζημία αξίας.

Όταν η μη επιστροφή οφείλεται σε ανωτέρα βία, ο χρησάμενος μπορεί να επικαλεστεί απαλλαγή. Το βάρος απόδειξης φέρει όμως ο ίδιος, και η απαλλαγή δεν χορηγείται όταν η αδυναμία είναι αποτέλεσμα δικής του αμέλειας ή υπερβολικής χρήσης. Σε ακίνητα, η συνύπαρξη με επαγγελματική μίσθωση ή με ανταγωνιστική παραχώρηση πρέπει να αξιολογείται προσεκτικά για να αποφεύγεται ισχυρισμός επανα-χαρακτηρισμού.

Σε ποιες επιχειρηματικές περιπτώσεις εφαρμόζεται το χρησιδάνειο;

Στις Β2Β συναλλαγές το χρησιδάνειο εμφανίζεται σε τρεις κύριους τύπους περιπτώσεων:

• παραχώρηση εξοπλισμού από εταίρο προς εταιρεία,
• παραχώρηση χώρου μεταξύ συνδεδεμένων εταιρειών και
• παραχώρηση ψηφιακού εξοπλισμού ή λογισμικού σε startup ή freelancer συνεργάτη.

Καθεμία περίπτωση κρίνεται αυτοτελώς ως προς την απουσία ανταλλάγματος και τον κίνδυνο επανα-χαρακτηρισμού από τις φορολογικές αρχές ή από αντίδικο σε εταιρική διαφορά.

Η παραχώρηση εξοπλισμού (μηχανήματα, οχήματα, εργαλεία κλπ) από εταίρο σε εταιρεία αποτελεί συνήθη πρακτική σε ελληνικές μικρομεσαίες επιχειρήσεις. Ο εταίρος επιτρέπει στην εταιρεία να χρησιμοποιεί τον εξοπλισμό του χωρίς αντάλλαγμα. Η εμπειρία από υποθέσεις διαφοράς μεταξύ εταίρων δείχνει ότι, χωρίς γραπτή σύμβαση χρησιδανείου, η εταιρεία βρίσκεται σε δυσχερή θέση όταν ο εταίρος αποχωρεί ή αξιώνει επιστροφή του εξοπλισμού.

Η παραχώρηση χώρου μεταξύ συνδεδεμένων εταιρειών συναντάται σε ομίλους, σε οικογενειακές επιχειρήσεις και σε σχήματα σύμβασης υπέρ τρίτου όπου το ένα νομικό πρόσωπο παραχωρεί χώρο στο άλλο. Ο κίνδυνος εδώ είναι διπλός: Η εφορία ενδέχεται να χαρακτηρίσει τη σχέση ως εικονική μίσθωση και να υπολογίσει τεκμαρτό εισόδημα. Παράλληλα, τρίτος δανειστής της παραχωρούσας εταιρείας ενδέχεται να αμφισβητήσει τον δωρεάν χαρακτήρα της παραχώρησης για να την κατάσχει.

Στο ψηφιακό περιβάλλον το χρησιδάνειο εφαρμόζεται όταν μια εταιρεία παραχωρεί χωρίς αντάλλαγμα δικαιώματα χρήσης λογισμικού, hardware ή σύνδεση σε API σε συνεργαζόμενη επιχείρηση. Η ρητή ονομασία της σχέσης ως χρησιδανείου σε γραπτό συμφωνητικό αποτρέπει μεταγενέστερους ισχυρισμούς για άτυπη σύμβαση παροχής υπηρεσιών ή για άτυπη παραχώρηση άδειας με υποκείμενο αντάλλαγμα.

Πώς αντιμετωπίζεται φορολογικά το χρησιδάνειο;

Η Διεύθυνση Επίλυσης Διαφορών της ΑΑΔΕ έκρινε με την υπ’ αριθμ. 1176e/2023 απόφαση ότι η σύμβαση χρησιδανείου υπόκειται σε τέλη χαρτοσήμου. Το ζήτημα των τελών χαρτοσήμου είναι κρίσιμο στις Β2Β παραχωρήσεις. Η ΔΕΔ παρέπεμψε σε πάγια νομολογία του Συμβουλίου της Επικρατείας (ΣτΕ 1550/1995, 2956/1990 και ΣτΕ 3529/2010). Επιπλέον, επιβεβαίωσε ότι η εξαίρεση της χρησιδανειακής σύμβασης από τον ΦΠΑ δεν συνεπάγεται απαλλαγή από τέλη χαρτοσήμου. Η σύμβαση χρησιδανείου παραμένει στο πεδίο εφαρμογής του Κώδικα Νόμων Τελών Χαρτοσήμου, αφού δεν αποτελεί παρεπόμενο σύμφωνο άλλης φορολογητέας πράξης.

Παράλληλα, στις δωρεάν παραχωρήσεις κατοικίας, η φορολογική διοίκηση εφαρμόζει τεκμήριο διαβίωσης στον χρησάμενο, υπολογιζόμενο βάσει τετραγωνικών μέτρων και περιοχής. Ταυτόχρονα, ο νόμος προβλέπει για τον χρήστη – ιδιοκτήτη υπολογισμό τεκμαρτού εισοδήματος από ακίνητα, εκτός αν η παραχώρηση γίνεται σε σύζυγο, ανήλικο τέκνο ή σε ορισμένο βαθμό συγγένειας που εξαιρεί η νομοθεσία.

Η εμπειρία από φορολογικούς ελέγχους χρησιδανείου ακινήτου, δείχνει ότι το βάρος απόδειξης για τη γνησιότητα της δωρεάν παραχώρησης φέρει ο φορολογούμενος. Το γραπτό συμφωνητικό, η συνέπεια στη συμπεριφορά των μερών και η οικονομική λογική της παραχώρησης (π.χ. λειτουργική στήριξη μεταξύ εταίρου και εταιρείας), αποτελούν τα στοιχεία που αξιολογεί κατά κανόνα η φορολογική αρχή. Όταν τα στοιχεία αυτά λείπουν, η αρχή χαρακτηρίζει συχνά τη σχέση εικονική μίσθωση και επιβάλλει φόρο εισοδήματος και πρόστιμα.

Συχνές Ερωτήσεις

Ποιο δικαστήριο είναι αρμόδιο για την αγωγή απόδοσης από χρησιδάνειο;

Ο Ν. 5108/2024 κατήργησε τα ειρηνοδικεία από τις 16 Σεπτεμβρίου 2024 και ενοποίησε την πρωτοβάθμια δικαιοδοσία στο πρωτοδικείο. Η αγωγή απόδοσης χρησιδανεισθέντος πράγματος εισάγεται στο καθ’ ύλην αρμόδιο Πρωτοδικείο της κατοικίας ή έδρας του εναγομένου, ή του τόπου όπου βρίσκεται το πράγμα όταν πρόκειται για ακίνητο. Η διαφορά υπάγεται σε Υποχρεωτική Αρχική Συνεδρία Διαμεσολάβησης.

Χρειάζεται έγγραφο για τη σύμβαση χρησιδανείου ή αρκεί προφορική συμφωνία;

Νομικά αρκεί προφορική, ακόμη και σιωπηρή συμφωνία. Στην πράξη όμως το έγγραφο συμφωνητικό είναι ουσιαστικά απαραίτητο, γιατί το βάρος απόδειξης του δωρεάν χαρακτήρα φέρει ο επικαλούμενος τη σύμβαση. Σε αμφισβήτηση από αντίδικο ή από φορολογική αρχή, η απουσία εγγράφου εκθέτει τα μέρη σε σοβαρό κίνδυνο επανα-χαρακτηρισμού της σχέσης ως μίσθωσης ή ως εικονικής σύμβασης.

Υπάρχει υπόδειγμα συμφωνητικού χρησιδανείου;

Στο διαδίκτυο κυκλοφορούν λευκά υποδείγματα, η μηχανική τους, όμως, χρήση ενέχει κινδύνους. Ένα προσαρμοσμένο συμφωνητικό περιλαμβάνει τουλάχιστον: ρητή ονομασία ως χρησιδάνειο, ταυτοποίηση του πράγματος, σκοπό χρήσης, διάρκεια ή όρους λύσης, κατανομή ευθύνης για φθορές και ασφάλιση, υποχρέωση επιστροφής και πρόβλεψη συνεπειών μη επιστροφής. Σε Β2Β περιπτώσεις προστίθενται ρήτρες για τον φορολογικό χαρακτηρισμό και τα συνδεδεμένα μέρη.

Μπορεί η εφορία να χαρακτηρίσει το χρησιδάνειο ακινήτου εικονικό;

Ναι, και είναι από τις πιο συχνές περιπτώσεις επανα-χαρακτηρισμού. Η εφορία εξετάζει αν η δηλωμένη δωρεάν παραχώρηση ανταποκρίνεται στην πραγματική βούληση των μερών ή αν συγκαλύπτει μίσθωση. Στοιχεία που αυξάνουν τον κίνδυνο: σύνδεση των μερών (συγγένεια, εταιρικός δεσμός), ασυνήθιστα μακρά διάρκεια, ιστορικό προηγούμενης μίσθωσης μεταξύ των μερών και απουσία γραπτής σύμβασης που αιτιολογεί τον δωρεάν χαρακτήρα.

Πρακτικές Επισημάνσεις

Ρητός χαρακτηρισμός της σύμβασης: Το συμφωνητικό αναφέρει εξαρχής τη σχέση ως χρησιδάνειο, χωρίς αμφίσημες διατυπώσεις. Η ονομασία αποτρέπει ισχυρισμούς για μίσθωση ή για εικονικότητα από αντίδικο και από τη φορολογική αρχή.

Διάρκεια και σκοπός χρήσης: Η σύμβαση καθορίζει αν είναι ορισμένου ή αορίστου χρόνου και ορίζει με σαφήνεια τον επιτρεπόμενο σκοπό χρήσης. Χρήση εκτός σκοπού δίνει στον χρήστη δικαίωμα καταγγελίας και αξίωσης επιστροφής.

Κατανομή ευθύνης για φθορές και ασφάλιση: Ο νόμος προβλέπει μειωμένη ευθύνη του χρησάμενου για φθορές από συμφωνημένη χρήση. Το συμφωνητικό μπορεί να ρυθμίσει διαφορετικά, ορίζοντας υποχρέωση ασφάλισης ή διατήρησης σε συγκεκριμένο επίπεδο.

Όρος ρητής επιστροφής και επανάκτησης: Η σύμβαση καθορίζει τον τρόπο και τον χρόνο επιστροφής με σαφήνεια. Σε ακίνητα ορίζονται πρακτικά ζητήματα: παράδοση κλειδιών, ανάληψη κινητών, αντάλλαγμα εγκαταστάσεων ή προσθηκών κλπ.

Ρήτρα για συνδεδεμένα μέρη και φορολογική απόδειξη: Όταν τα μέρη είναι συγγενικά ή εταιρικά συνδεδεμένα, το συμφωνητικό περιγράφει την οικονομική λογική της δωρεάν παραχώρησης. Η αιτιολογία αυτή λειτουργεί προληπτικά έναντι ισχυρισμών εικονικότητας από τη φορολογική αρχή σε ενδεχόμενο έλεγχο.

Το Δικηγορικό μας Γραφείο, για περισσότερα από 20 χρόνια εξειδικεύεται στο Εταιρικό και Εμπορικό Δίκαιο. Επικοινωνήστε μαζί μας για σας καθοδηγήσουμε και να σας συμβουλεύσουμε σε κάθε θέμα σχετικά με τη σύμβαση χρησιδανείου.