Υποχρεώσεις Εργοδότη Στην Τηλεργασία (Ν. 4808/2021)

Ο Ν. 4808/2021 εισήγαγε ένα ολοκληρωμένο πλαίσιο για την τηλεργασία στον ιδιωτικό τομέα, αντικαθιστώντας πλήρως το προηγούμενο καθεστώς του άρθρου 5 του Ν. 3846/2010.

Τα βασικά νομοθετικά κείμενα που διέπουν σήμερα την τηλεργασία είναι τα εξής:

• Ν. 4808/2021 (άρθρα 67-71),
• Ευρωπαϊκή Συμφωνία-Πλαίσιο για την τηλεργασία (2002), η οποία ενσωματώθηκε αρχικά με τον Ν. 3846/2010
• ΥΑ 98490/2021, για τον καθορισμό του ελάχιστου κόστους τηλεργασίας
• Κατευθυντήριες Γραμμές ΑΠΔΠΧ 32/2021, για την προστασία δεδομένων στην τηλεργασία

Έννοια και Πεδίο Εφαρμογής

Κατά το άρθρο 67 παρ. 1 του Ν. 4808/2021:

τηλεργασία είναι η παροχή εξαρτημένης εργασίας εξ αποστάσεως με χρήση τεχνολογίας, στο πλαίσιο σύμβασης πλήρους, μερικής ή εκ περιτροπής απασχόλησης, η οποία θα μπορούσε να παρασχεθεί και από τις εγκαταστάσεις του εργοδότη.

Επομένως, η διάταξη καλύπτει τόσο την αμιγή τηλεργασία (ο εργαζόμενος εργάζεται αποκλειστικά εξ αποστάσεως) όσο και το υβριδικό μοντέλο (εναλλαγή μεταξύ τηλεργασίας και φυσικής παρουσίας).

Σημειώνεται ότι ο νομοθέτης δεν περιορίζει την τηλεργασία στην κατοικία του εργαζομένου. Η εργασία μπορεί να παρέχεται από οποιονδήποτε χώρο επιλέξει ο εργαζόμενος, εφόσον πληρούνται οι προϋποθέσεις ασφάλειας και προστασίας δεδομένων.

Σύναψη και Τροποποίηση

Η τηλεργασία μπορεί να συμφωνηθεί κατά την πρόσληψη, ως αρχικός όρος της σύμβασης εξαρτημένης εργασίας, ή και μεταγενέστερα, με τροποποίηση της υφιστάμενης σύμβασης.

Μονομερής επιβολή τηλεργασίας από τον εργοδότη επιτρέπεται μόνο σε δύο εξαιρετικές περιστάσεις:

Η πρώτη αφορά κίνδυνο δημόσιας υγείας, όπως συνέβη κατά την πανδημία COVID-19. Η δεύτερη αφορά έκτακτες συνθήκες, π.χ. φυσικές καταστροφές ή ακραία καιρικά φαινόμενα. Σε αμφότερες τις περιπτώσεις η μονομερής επιβολή ισχύει για όσο διαρκεί ο λόγος που την προκάλεσε.

Αντιστρόφως, ο εργαζόμενος δικαιούται να ζητήσει τηλεργασία για λόγους υγείας, εφόσον υποβάλει σχετική ιατρική γνωμάτευση. Ο εργοδότης δεν υποχρεούται να υιοθετήσει το αίτημα, αλλά οφείλει να το εξετάσει και, σε περίπτωση απόρριψης, να αιτιολογήσει εγγράφως τους λόγους.

Εξάλλου, εντός 8ημερών από την έναρξη της τηλεργασίας, ο εργοδότης υποχρεούται να γνωστοποιήσει εγγράφως στον εργαζόμενο τους πλήρεις όρους αυτής.

Η σύμβαση τηλεργασίας ή η γνωστοποίησή της, περιλαμβάνει τουλάχιστον τον τόπο παροχής εργασίας, το ωράριο, τις ρυθμίσεις για το δικαίωμα αποσύνδεσης, τον παρεχόμενο εξοπλισμό, τα εργαλεία ελέγχου και παρακολούθησης, τα μέσα τεχνικής υποστήριξης, καθώς και τις δαπάνες τηλεργασίας.

Υποχρεώσεις Εργοδότη για Κάλυψη Εξόδων

Σϋμφωνα με το άρθρο 67 παρ. 4 ( το οποίο θέτει κανόνα αναγκαστικού δικαίου), ο εργοδότης αναλαμβάνει, σε κάθε περίπτωση, τα έξοδα που προκαλούνται στον εργαζόμενο λόγω τηλεργασίας, ιδίως (i) το κόστος εξοπλισμού, (ii) τα τηλεπικοινωνιακά έξοδα, (iii) το κόστος συντήρησης και (iv) τη δαπάνη χρήσης του οικιακού χώρου.

Επιπλέον, η ΥΑ 98490/2021, που εκδόθηκε κατ’ εξουσιοδότηση του άρθρου 67 παρ. 4, καθόρισε τα ελάχιστα μηνιαία ποσά ως εξής:

Για τη χρήση οικιακού χώρου εργασίας προβλέπεται ποσό δεκατριών (13) ευρώ, για τηλεπικοινωνίες δέκα (10) ευρώ και για συντήρηση εξοπλισμού πέντε (5) ευρώ. Τα ποσά αυτά δεν αποτελούν μισθό, δεν υπόκεινται σε φόρο εισοδήματος και ασφαλιστικές εισφορές, ενώ κατατίθενται με ξεχωριστή καταβολή στον λογαριασμό μισθοδοσίας του εργαζομένου, με την αιτιολογία «καταβολή δαπανών τηλεργασίας».

Τέλος, σε περίπτωση που ο εργοδότης παρέχει τον εξοπλισμό, αναλαμβάνει και τις δαπάνες επισκευής ή αντικατάστασης. Αν ο εργαζόμενος χρησιμοποιεί δικό του εξοπλισμό, η σχετική δαπάνη μετακυλίεται στον εργοδότη.

Δικαίωμα Αποσύνδεσης

Το δικαίωμα αποσύνδεσης αποτελεί βασική καινοτομία του Ν. 4808/2021. Κατά το άρθρο 67 παρ. 8, ο τηλεργαζόμενος δικαιούται, μετά το πέρας του ωραρίου, να απέχει πλήρως από την παροχή εργασίας, να μην επικοινωνεί ψηφιακά και να μην απαντά σε τηλεφωνήματα, μηνύματα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου ή οποιαδήποτε μορφή επικοινωνίας εκτός ωραρίου και κατά τη διάρκεια νόμιμων αδειών.

Η διάταξη επιβάλλει τρεις συγκεκριμένες υποχρεώσεις στον εργοδότη:

• Πρώτον, απαγορεύεται ρητά η επιβολή οποιασδήποτε κύρωσης κατά εργαζομένου που ασκεί το δικαίωμα αποσύνδεσης.
• Δεύτερον, ο εργοδότης υποχρεούται να λάβει τα τεχνικά και οργανωτικά μέσα ώστε να εξασφαλίζεται η πραγματική αποσύνδεση.
• Τρίτον, τα μέσα αυτά αποτελούν υποχρεωτικό περιεχόμενο της σύμβασης τηλεργασίας.

Ευρωπαϊκή Πρακτική

Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ενέκρινε στις 21.1.2021 ψήφισμα 2019/2181(INL) με το οποίο ζήτησε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να προτείνει Οδηγία για το δικαίωμα αποσύνδεσης.

Κατόπιν αυτού, η Επιτροπή εκκίνησε τον Μάρτιο 2024 διαβούλευση με τους κοινωνικούς εταίρους για πιθανή νομοθεσία στον τομέα αυτό. Πρόκειται για ρυθμιστική εξέλιξη που αναμένεται να επηρεάσει και τις εθνικές νομοθεσίες.

Εξάλλου, σε σχέση με τον χρόνο εργασίας, κρίσιμη παραμένει η απόφαση του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΔΕΕ) στην υπόθεση C-55/18, CCOO κ. Deutsche Bank (14.5.2019), η οποία έκρινε ότι τα κράτη μέλη υποχρεούνται να επιβάλλουν στους εργοδότες τη δημιουργία αντικειμενικού, αξιόπιστου και προσβάσιμου συστήματος μέτρησης του ημερήσιου χρόνου εργασίας κάθε εργαζομένου.

Η υποχρέωση αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία στην τηλεργασία, όπου τα όρια μεταξύ εργάσιμου και ελεύθερου χρόνου γίνονται δυσδιάκριτα.

Περαιτέρω, η νομολογία του ΔΕΕ στις συνεκδικασθείσες υποθέσεις C-580/19, Stadt Offenbach am Main και C-344/19, Radiotelevizija Slovenija (9.3.2021) διευκρινίζει, επιπλέον, ότι ο χρόνος τηλετοιμότητας (“standby“), κατά τον οποίο ο εργαζόμενος πρέπει να είναι διαθέσιμος εντός σύντομου διαστήματος, μπορεί να χαρακτηριστεί ως χρόνος εργασίας, εφόσον οι περιορισμοί που επιβάλλονται είναι τέτοιοι ώστε να επηρεάζουν αντικειμενικά και ουσιωδώς τη δυνατότητα του εργαζομένου να διαθέσει ελεύθερα τον χρόνο του.

Η κρίση αυτή έχει άμεση εφαρμογή στην τηλεργασία, ιδίως όταν ο εργοδότης αναμένει ταχεία ανταπόκριση εκτός ωραρίου.

Προστασία Προσωπικών Δεδομένων

Η τηλεργασία, εξ ορισμού, συνεπάγεται αυξημένη χρήση ψηφιακών εργαλείων, καθιστώντας κρίσιμη την προστασία της ιδιωτικής ζωής του εργαζομένου. Ο Ν. 4808/2021 θέτει αυστηρά όρια στη δυνατότητα ελέγχου του εργοδότη.

Η βασική απαγόρευση αφορά τη χρήση κάμερας (βιντεοκλήσης ή webcam) ως μέσο ελέγχου της απόδοσης και της συμπεριφοράς του τηλεργαζομένου. Η χρήση κάμερας επιτρέπεται αποκλειστικά και μόνο για τηλεδιασκέψεις, εκπαίδευση και συνεργασία.

Κάθε χρησιμοποίηση της κάμερας πέρα από τους σκοπούς αυτούς αντίκειται ευθέως στον νόμο.

Ο εργοδότης υποχρεούται, πριν από τη χρήση οποιουδήποτε εργαλείου ψηφιακής παρακολούθησης, να ενημερώσει πλήρως και εγγράφως τον εργαζόμενο σχετικά με:

• το είδος και τον σκοπό κάθε εργαλείου ελέγχου,
• τον τρόπο λειτουργίας του,
• τα δεδομένα που συλλέγονται και
• τη διάρκεια αποθήκευσής τους.

Η υποχρέωση αυτή αντλεί τη νομιμοποιητική της βάση τόσο από τις αρχές διαφάνειας του Γενικού Κανονισμού Προστασίας Δεδομένων (ΓΚΠΔ) (άρθρα 13-14), όσο και από τις ειδικότερες ρυθμίσεις του Ν. 4808/2021.

Η Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα (ΑΠΔΠΧ), με τις Κατευθυντήριες Γραμμές 32/2021, τόνισε ότι η τηλεργασία και η «κινητή τεχνολογία» καθιστούν δυσδιάκριτα τα όρια μεταξύ ιδιωτικού βίου και εργασίας, συνεπαγόμενες μεγαλύτερη διείσδυση στον ιδιωτικό χώρο και χρόνο του εργαζομένου.

Η ΑΠΔΠΧ υπενθυμίζει ότι (i) τα δεδομένα που τυγχάνουν επεξεργασίας πρέπει να περιορίζονται στα απολύτως αναγκαία για τον σκοπό της επεξεργασίας (αρχή ελαχιστοποίησης), (ii) ο εργοδότης οφείλει να διενεργεί εκτίμηση αντικτύπου (DPIA) πριν τη χρήση νέων τεχνολογιών παρακολούθησης και (iii) η εγκατάσταση λογισμικού ελέγχου στον εξοπλισμό του εργαζομένου πρέπει να τηρεί την αρχή της αναλογικότητας.

Εξάλλου, και η νομολογία του ΕΔΔΑ αποτελεί κρίσιμο σημείο αναφοράς.

Στην υπόθεση Bărbulescu κ. Ρουμανίας, το ΕΔΔΑ έκρινε ότι η παρακολούθηση της ηλεκτρονικής αλληλογραφίας εργαζομένου από τον εργοδότη συνιστά παραβίαση του άρθρου 8 της ΕΣΔΑ (δικαίωμα σεβασμού ιδιωτικής ζωής), εφόσον ο εργαζόμενος δεν είχε ενημερωθεί εκ των προτέρων για τη φύση και την έκταση της παρακολούθησης.

Η απόφαση αυτή καθιέρωσε κριτήρια αξιολόγησης που εφαρμόζονται κατ’ αναλογία και στο περιβάλλον τηλεργασίας, ιδίως σε ό,τι αφορά τη χρήση λογισμικού καταγραφής ενεργειών, screenshots ή keystroke logging.

Τέλος, τα ειδικότερα ζητήματα νομιμότητας βιντεοεπιτήρησης σε εργασιακούς χώρους, καθώς και οι οδηγίες για το λεγόμενο chilling effect των απενεργοποιημένων καμερών, ισχύουν παράλληλα με τα προαναφερόμενα.

Υγεία και Ασφάλεια

Ο εργοδότης φέρει πλήρη ευθύνη για την υγεία και ασφάλεια του τηλεργαζομένου, σύμφωνα με τα άρθρα 67-69 του Ν. 4808/2021 σε συνδυασμό με τις γενικές υποχρεώσεις του Ν. 3850/2010 περί υγιεινής και ασφάλειας. Τούτο διότι η μεταφορά του τόπου εργασίας δεν αναιρεί την ευθύνη του εργοδότη.

Ειδικότερα, ο εργοδότης οφείλει:

• να παρέχει γραπτές οδηγίες για τη διαμόρφωση κατάλληλου χώρου εργασίας (εργονομία, φωτισμός, αερισμός),
• να αξιολογεί τους ψυχοκοινωνικούς κινδύνους που συνδέονται με την απομόνωση του τηλεργαζομένου και
• να εφαρμόζει μέτρα πρόληψης ψηφιακής κόπωσης.

Από την πλευρά του, ο εργαζόμενος οφείλει να συμμορφώνεται με τις οδηγίες ασφάλειας.

Ωστόσο, ο εργοδότης δεν μπορεί να εισέλθει στην οικία του εργαζομένου για έλεγχο χωρίς τη ρητή συναίνεσή του, αφού κάτι τέτοιο θα συνιστούσε παραβίαση του δικαιώματος σεβασμού της κατοικίας (άρθρο 9 Συντ., άρθρο 8 ΕΣΔΑ).

Επιστροφή σε Φυσική Παρουσία

Η μετάβαση από τηλεργασία σε εργασία με φυσική παρουσία, μπορεί να πραγματοποιηθεί με δύο τρόπους: Ο πρώτος είναι η αμοιβαία συμφωνία εργοδότη και εργαζομένου και ο δεύτερος η μονομερής απόφαση του εργοδότη, εφόσον τηρηθεί εύλογη προθεσμία προειδοποίησης.

Ο νόμος δεν ορίζει ρητά τη διάρκεια της «εύλογης προθεσμίας». Φαίνεται, ωστόσο, ότι η αξιολόγησή της γίνεται κατά περίπτωση, λαμβάνοντας υπόψη τη διάρκεια της τηλεργασίας, τυχόν μετεγκατάσταση του εργαζομένου, οικογενειακούς λόγους και τους όρους της αρχικής συμφωνίας.

Όπου η τηλεργασία αποτελούσε αρχικό όρο της σύμβασης, η μονομερής ανάκλησή της ενδέχεται να ελεγχθεί ως μονομερής βλαπτική μεταβολή των όρων εργασίας, κατ’ εφαρμογή των γενικών αρχών του εργατικού δικαίου. Για τα κριτήρια του διευθυντικού δικαιώματος και της βλαπτικής μεταβολής υπάρχει πλούσια νομολογία.

Απαγόρευση Διακρίσεων

Το άρθρο 67 παρ. 10 θεσπίζει ρητή απαγόρευση δυσμενούς διάκρισης εις βάρος του τηλεργαζομένου.

Ο τηλεργαζόμενος πρέπει να αντιμετωπίζεται ισότιμα με τον εργαζόμενο που παρέχει εργασία με φυσική παρουσία, ως προς την αξιολόγηση, την αμοιβή, την επαγγελματική εξέλιξη και την πρόσβαση σε εκπαίδευση και κατάρτιση.

Η παραβίαση της παραπάνω απαγόρευσης δημιουργεί αστική ευθύνη του εργοδότη, ενώ σε ακραίες περιπτώσεις η συστηματική δυσμενής μεταχείριση μπορεί να θεμελιώσει σπουδαίο λόγο καταγγελίας της σύμβασης εργασίας εκ μέρους του εργαζομένου.

Σύγκριση Παλαιού και Νέου Πλαισίου

Ο Ν. 4808/2021 εισήγαγε ουσιαστικές βελτιώσεις σε σχέση με τον Ν. 3846/2010. Ο παλαιός νόμος αποτελούσε κυρίως ενσωμάτωση της Ευρωπαϊκής Συμφωνίας-Πλαίσιο του 2002 και ρύθμιζε μόνο τα βασικά σημεία, χωρίς λεπτομερείς κανόνες.

Ο νέος νόμος προσθέτει, μεταξύ άλλων, το δικαίωμα αποσύνδεσης (που δεν υπήρχε στον Ν. 3846/2010), τη ρητή απαγόρευση χρήσης κάμερας για έλεγχο απόδοσης, τον καθορισμό ελάχιστων ποσών αποζημίωσης δαπανών μέσω Υπουργικής Απόφασης, την υποχρέωση εγγράφου πληροφόρησης εντός οκτώ ημερών και την ειδική προστασία κατά των διακρίσεων.

Σημειωτέον, ότι αποφάσεις ελληνικών δικαστηρίων που εκδόθηκαν υπό το προηγούμενο καθεστώς (Ν. 3846/2010) εξακολουθούν να παρέχουν ερμηνευτική καθοδήγηση σε ό,τι αφορά γενικές αρχές, όπως τον εκούσιο χαρακτήρα της τηλεργασίας και τις υποχρεώσεις ενημέρωσης, εφόσον οι σχετικές ρυθμίσεις δεν αντίκεινται στο νέο πλαίσιο.

Ρυθμιστικές Εξελίξεις σε Ευρωπαϊκό Επίπεδο

Η ελληνική νομοθεσία εντάσσεται σε μια ευρύτερη ευρωπαϊκή τάση ρύθμισης της τηλεργασίας.

Πέρα από το ψήφισμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου για το δικαίωμα αποσύνδεσης, όπως προαναφέρθηκε, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εκκίνησε τον Μάρτιο 2024 πρώτη φάση διαβούλευσης με τους κοινωνικούς εταίρους σχετικά με πιθανή δράση στον τομέα της τηλεργασίας και του δικαιώματος αποσύνδεσης.

Χώρες όπως η Γαλλία, το Βέλγιο, η Πορτογαλία και η Ισπανία έχουν ήδη θεσπίσει ειδικές ρυθμίσεις. Οι εξελίξεις αυτές υποδηλώνουν ότι το νομοθετικό πλαίσιο πρόκειται να εξελιχθεί περαιτέρω τα επόμενα χρόνια.

Πρακτικές Επισημάνσεις

Γραπτή σύμβαση ή γνωστοποίηση εντός οκτώ ημερών.

Κάθε συμφωνία τηλεργασίας πρέπει να αποδεικνύεται εγγράφως. Η γνωστοποίηση περιλαμβάνει ωράριο, εξοπλισμό, δαπάνες, δικαίωμα αποσύνδεσης και τυχόν μέσα ελέγχου. Η παράλειψη της γνωστοποίησης εκθέτει τον εργοδότη σε κυρώσεις.

Κάλυψη δαπανών τηλεργασίας.

Τα ελάχιστα ποσά ΥΑ 98490/2021 (13 + 10 + 5 ευρώ μηνιαίως) αποτελούν κατώτατα όρια. Η επιχείρηση μπορεί να συμφωνήσει υψηλότερα ποσά ή παροχή εξοπλισμού σε είδος. Η καταβολή γίνεται ξεχωριστά από τον μισθό.

Πολιτική αποσύνδεσης.

Η επιχείρηση οφείλει να διαμορφώσει πολιτική αποσύνδεσης, ενσωματώνοντάς τη στον εσωτερικό κανονισμό εργασίας ή στη σύμβαση τηλεργασίας. Η πολιτική πρέπει να ορίζει ώρες εκτός διαθεσιμότητας, μέσα επικοινωνίας και εξαιρέσεις μόνο για πραγματικά επείγοντα.

Προστασία δεδομένων.

Πριν την εγκατάσταση οποιουδήποτε λογισμικού ελέγχου σε εξοπλισμό τηλεργαζομένου, ο εργοδότης πρέπει (i) να ενημερώσει εγγράφως τον εργαζόμενο, (ii) να τεκμηριώσει τη νομική βάση επεξεργασίας κατά τον ΓΚΠΔ, (iii) να διενεργήσει εκτίμηση αντικτύπου (DPIA) αν συντρέχει υψηλός κίνδυνος και (iv) να μην χρησιμοποιεί κάμερα για έλεγχο απόδοσης σε καμία περίπτωση.

Υγεία, ασφάλεια και ψυχοκοινωνικοί κίνδυνοι.

Η υποχρέωση του εργοδότη δεν εξαντλείται στον φυσικό χώρο εργασίας. Στο πλαίσιο τηλεργασίας, η επιχείρηση πρέπει να αξιολογεί κινδύνους που σχετίζονται με εργονομία, κοινωνική απομόνωση και ψηφιακή κόπωση, και να παρέχει σχετική υποστήριξη.

Επιστροφή σε φυσική παρουσία.

Η μονομερής ανάκληση της τηλεργασίας δεν μπορεί να είναι αιφνιδιαστική. Η εύλογη προθεσμία πρέπει να λαμβάνει υπόψη τη διάρκεια τηλεργασίας, τυχόν μετεγκατάσταση και τις ιδιαίτερες ανάγκες του εργαζομένου. Σε περίπτωση αμφισβήτησης, η κρίση ανήκει στα δικαστήρια.

Το Δικηγορικό μας Γραφείο, για περισσότερα από 15 χρόνια εξειδικεύεται στο Εταιρικό και Εμπορικό Δίκαιο. Επικοινωνήστε μαζί μας για σας καθοδηγήσουμε και να σας συμβουλεύσουμε για κάθε θέμα σχετικά με τις υποχρεώσεις του εργοδότη στην Τηλεργασία.