Πώς Αξιοποιεί Μια Επιχείρηση Τα Δικαιώματά Της Απέναντι Στις Πλατφόρμες-Πυλωρούς
Εν συντομία:
- Ο Κανονισμός (ΕΕ) 2022/1925 (Digital Markets Act – DMA) δεν ρυθμίζει μόνο τους τεχνολογικούς κολοσσούς. Δίνει αγώγιμα δικαιώματα σε κάθε επιχείρηση που χρησιμοποιεί πλατφόρμα – πυλωρό για να φτάσει τους πελάτες της.
- Έχουν οριστεί επτά πυλωροί: Alphabet, Amazon, Apple, Booking, ByteDance, Meta και Microsoft.
- Μια ελληνική επιχείρηση που διαθέτει εφαρμογή στο App Store ή στο Google Play, πουλά στο Amazon, διαφημίζεται στο Google ή στη Meta ή έχει κατάλυμα στο Booking αποκτά δικαιώματα ως επαγγελματίας χρήστης.
- Στις 23 Απριλίου 2025 επιβλήθηκαν τα πρώτα πρόστιμα: 500 εκατ. ευρώ στην Apple και 200 εκατ. ευρώ στη Meta.
- Οι αποφάσεις αυτές ανοίγουν τον δρόμο για αγωγές αποζημίωσης από επιχειρήσεις που ζημιώθηκαν.
Ποια επιχείρηση αποκτά δικαιώματα έναντι ψηφιακού πυλωρού;
Δικαιώματα από τον DMA αποκτά κάθε επιχείρηση που λειτουργεί ως επαγγελματίας χρήστης (business user) μιας βασικής υπηρεσίας πλατφόρμας την οποία διαχειρίζεται ορισμένος πυλωρός. Δεν χρειάζεται η ίδια η επιχείρηση να είναι πυλωρός. Αφορά Έλληνες προγραμματιστές εφαρμογών, εμπόρους, διαφημιζόμενους και καταλύματα που εξαρτώνται από τις μεγάλες πλατφόρμες.
Ο πυλωρός (gatekeeper ή ρυθμιστής πρόσβασης) είναι η μεγάλη ψηφιακή πλατφόρμα που λειτουργεί ως υποχρεωτική πύλη ανάμεσα στις επιχειρήσεις και στους τελικούς καταναλωτές. Ο Κανονισμός ορίζει ως πυλωρό την επιχείρηση που πληροί τρία κριτήρια:
- έχει σημαντικό αντίκτυπο στην εσωτερική αγορά,
- παρέχει βασική υπηρεσία πλατφόρμας που αποτελεί σημαντική πύλη πρόσβασης και
- κατέχει παγιωμένη και διαρκή θέση.
Τα κριτήρια εξειδικεύονται και με ποσοτικά όρια:
- τουλάχιστον 45 εκατομμύρια μηνιαίοι τελικοί χρήστες και 10.000 επαγγελματίες χρήστες στην ΕΕ,
- ετήσιος κύκλος εργασιών τουλάχιστον 7,5 δισ. ευρώ στον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο.
Η βασική υπηρεσία πλατφόρμας (core platform service) είναι η κατηγορία υπηρεσίας μέσω της οποίας ο πυλωρός ασκεί τον ρόλο της πύλης. Ενδεικτικά, βασικές υπηρεσίες πλατφόρμας θεωρούνται καταστήματα εφαρμογών, μηχανές αναζήτησης, μέσα κοινωνικής δικτύωσης, υπηρεσίες διαμεσολάβησης, φυλλομετρητές, υπηρεσίες διαφήμισης κλπ. Από τον Σεπτέμβριο του 2023 έχουν οριστεί επτά πυλωροί, με την προσθήκη της Booking το 2024.
Επαγγελματίας χρήστης είναι κάθε επιχείρηση που αξιοποιεί μία από αυτές τις υπηρεσίες για να προσεγγίσει τελικούς χρήστες. Πρακτικά, μια ελληνική startup λογισμικού που διανέμει την εφαρμογή της μέσω καταστήματος εφαρμογών, μια εμπορική επιχείρηση που πουλά μέσω μεγάλης αγοράς (marketplace), ένα ξενοδοχείο που προωθεί κρατήσεις μέσω της Booking ή μια εταιρεία που αγοράζει επιγραμμική διαφήμιση εμπίπτουν όλες στην έννοια αυτή. Η ευθύνη των διαχειριστών πλατφορμών διαμορφώνει το ευρύτερο πλαίσιο μέσα στο οποίο εντάσσονται τα νέα αυτά δικαιώματα.
Η οριοθέτηση μεταξύ επαγγελματία χρήστη και απλού καταναλωτή δεν είναι πάντοτε προφανής. Όταν ένα φυσικό πρόσωπο χρησιμοποιεί την πλατφόρμα τόσο για ιδιωτικούς όσο και για επαγγελματικούς σκοπούς, η υπαγωγή στο προστατευτικό καθεστώς του DMA εξαρτάται από τα πραγματικά περιστατικά της συγκεκριμένης σχέσης με την πλατφόρμα και επηρεάζει άμεσα ποια δικαιώματα μπορούν να ασκηθούν.
Τι δικαιώματα δίνει ο DMA στους επαγγελματίες χρήστες;
Ο DMA μετατρέπει τις υποχρεώσεις των πυλωρών των άρθρων 5 και 6 σε αντίστοιχα δικαιώματα των επαγγελματιών χρηστών. Ενδεικτικα:
- ελεύθερη ενημέρωση των πελατών για προσφορές εκτός πλατφόρμας,
- σύναψη συμβάσεων εκτός του διαύλου του πυλωρού,
- πρόσβαση στα δεδομένα διαφήμισης και
- απαγόρευση ευνοϊκής μεταχείρισης των δικών του υπηρεσιών.
Η πιο άμεσα αξιοποιήσιμη πτυχή είναι η απαγόρευση παρεμπόδισης της κατεύθυνσης πελατών (anti-steering). Ο πυλωρός δεν επιτρέπεται να εμποδίζει τον επαγγελματία χρήστη να ενημερώνει τους πελάτες του για προσφορές ή χαμηλότερες τιμές που διατίθενται εκτός της πλατφόρμας, ούτε να συνάπτει συμβάσεις απευθείας μαζί τους.
Για παράδειγμα, στην πράξη, ένας προγραμματιστής εφαρμογής μπορεί να ενημερώνει τους χρήστες ότι η ίδια συνδρομή κοστίζει λιγότερο στον δικό του ιστότοπο, αποφεύγοντας την προμήθεια του καταστήματος εφαρμογών.
Η εμπειρία από συμβάσεις επιχειρήσεων με ψηφιακές πλατφόρμες δείχνει ότι οι περιορισμοί αυτοί ήταν συνήθως ενσωματωμένοι στους όρους χρήσης της πλατφόρμας με τρόπο που τους καθιστούσε δύσκολα αναγνωρίσιμους. Ο παρακάτω πίνακας αντιστοιχίζει την κάθε υποχρέωση του πυλωρού με το δικαίωμα που γεννά για την επιχείρηση.
| Υποχρέωση πυλωρού (άρθρο DMA) | Δικαίωμα επαγγελματία χρήστη |
|---|---|
| Απαγόρευση παρεμπόδισης κατεύθυνσης, άρθρο 5(4) | Ενημέρωση των πελατών για προσφορές και τιμές εκτός πλατφόρμας, χωρίς επιβάρυνση |
| Ελεύθερη σύναψη συμβάσεων, άρθρο 5(4) | Κατάρτιση σύμβασης με τον πελάτη εκτός του διαύλου του πυλωρού |
| Μη υποχρεωτικό σύστημα πληρωμών, άρθρο 5(7) | Χρήση εναλλακτικού συστήματος πληρωμών ή ταυτοποίησης |
| Πρόσβαση σε δεδομένα διαφήμισης, άρθρο 5(9) και (10) | Λήψη στοιχείων τιμολόγησης και απόδοσης των διαφημίσεων |
| Απαγόρευση ευνοϊκής αυτομεταχείρισης, άρθρο 6(5) | Ισότιμη κατάταξη με τις υπηρεσίες του ίδιου του πυλωρού |
| Φορητότητα δεδομένων, άρθρο 6(9) | Μεταφορά των δεδομένων σε ανταγωνιστική υπηρεσία |
Η απαγόρευση ευνοϊκής αυτομεταχείρισης (self-preferencing) έχει ιδιαίτερη σημασία για επιχειρήσεις που εξαρτώνται από την κατάταξη σε μηχανή αναζήτησης ή σε marketplace. Ο πυλωρός δεν επιτρέπεται να προβάλλει τις δικές του υπηρεσίες σε ευνοϊκότερη θέση από εκείνες των ανταγωνιστών του.
Παράλληλα, η επεξεργασία προσωπικών δεδομένων στο πλαίσιο αυτών των υπηρεσιών παραμένει υπό το καθεστώς της συμμόρφωσης με τον GDPR, ιδίως ως προς τη συγκατάθεση για συνδυασμό δεδομένων από διαφορετικές υπηρεσίες.
Πώς εφαρμόζεται ο DMA στην πράξη; (αποφάσεις Apple & Meta)
Στις 23 Απριλίου 2025 η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εξέδωσε τις πρώτες αποφάσεις μη συμμόρφωσης υπό τον DMA. Επέβαλε πρόστιμο 500 εκατ. ευρώ στην Apple για παραβίαση της υποχρέωσης anti-steering του άρθρου 5(4) και 200 εκατ. ευρώ στη Meta για το μοντέλο «συγκατάθεση ή πληρωμή». Και οι δύο εταιρείες υποχρεώθηκαν να συμμορφωθούν εντός 60 ημερών.
Στην υπόθεση της Apple (Case DMA.100109), η Επιτροπή διαπίστωσε ότι οι τεχνικοί και εμπορικοί περιορισμοί που επέβαλλε εμπόδιζαν τους προγραμματιστές να κατευθύνουν τους χρήστες σε εναλλακτικούς διαύλους διανομής και αγοράς. Η Επιτροπή διέταξε την άρση των περιορισμών.
Μετά την απόφαση, η Apple αφαίρεσε τους περιορισμούς που εμπόδιζαν τους προγραμματιστές να παραπέμπουν τους χρήστες σε εξωτερικό ιστότοπο ή κατάστημα. Το πρακτικό αποτέλεσμα είναι ότι ένας Έλληνας προγραμματιστής μπορεί πλέον να ενημερώνει νόμιμα τους χρήστες της εφαρμογής του για φθηνότερες αγορές εκτός του App Store.
Στην υπόθεση της Meta (Case DMA.100055), η Επιτροπή έκρινε ότι το διττό μοντέλο «συγκατάθεση ή πληρωμή», που λειτούργησε από τον Μάρτιο έως τον Νοέμβριο του 2024, δεν προσέφερε στους χρήστες γνήσια επιλογή υπηρεσίας με λιγότερη χρήση προσωπικών δεδομένων.
Η εφαρμογή του Κανονισμού δεν σταματά εκεί. Στις 19 Μαρτίου 2025 η Επιτροπή δημοσίευσε προκαταρκτικές διαπιστώσεις κατά της Alphabet για ευνοϊκή αυτομεταχείριση στο Google Search και για παρεμπόδιση κατεύθυνσης στο Google Play, με την υπόθεση να εκκρεμεί.
Τόσο η Apple όσο και η Meta άσκησαν προσφυγή κατά των αποφάσεων. Σε περίπτωση μη συμμόρφωσης, η Επιτροπή μπορεί να επιβάλει περιοδικές χρηματικές ποινές που φθάνουν έως το 5% του μέσου ημερήσιου παγκόσμιου κύκλου εργασιών.
Το αν οι νέοι όροι που εισάγει ένας πυλωρός συνιστούν πραγματική ή απλώς τυπική συμμόρφωση κρίνεται κατά περίπτωση. Η Επιτροπή έχει τονίσει ότι η τυπική συμμόρφωση δεν αρκεί και ότι κάθε δέσμη όρων πρέπει να πληροί αυτοτελώς τις απαιτήσεις του Κανονισμού. Αυτή η διάκριση καθορίζει αν μια επιχείρηση μπορεί ήδη να ασκήσει τα δικαιώματά της ή αν εξακολουθεί να εμποδίζεται με νέο τρόπο.
Πότε μπορεί επιχείρηση να διεκδικήσει αποζημίωση από πυλωρό;
Μια επιχείρηση που ζημιώθηκε από παραβίαση του DMA μπορεί να ασκήσει αγωγή αποζημίωσης ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων. Όταν έχει προηγηθεί απόφαση μη συμμόρφωσης της Επιτροπής, η παράβαση θεωρείται θεμελιωμένη και η αγωγή λειτουργεί ως επακόλουθη (follow-on), οπότε η επιχείρηση καλείται να αποδείξει τη ζημία της και τον αιτιώδη σύνδεσμο, όχι την ίδια την παραβίαση.
Η νομική βάση είναι η ιδιωτική επιβολή του δικαίου της Ένωσης, που ασκείται μέσω των εθνικών δικαστηρίων παράλληλα με τη δημόσια επιβολή της Επιτροπής. Η απόφαση κατά της Apple, για παράδειγμα, αναγνωρίζει ότι οι περιορισμοί στέρησαν από τους προγραμματιστές πωλήσεις και τους επιβάρυναν με υπερβολικό κόστος συναλλαγών. Η ζημία αυτή, που εκτείνεται από τον Μάρτιο του 2024, όταν κατέστησαν δεσμευτικές οι υποχρεώσεις, έως την πλήρη συμμόρφωση, μπορεί να αποτελέσει τη βάση αξίωσης αποζημίωσης.
Σε υποθέσεις αποζημίωσης από εμπορικές σχέσεις, η πρακτική δείχνει ότι το πιο απαιτητικό σημείο δεν είναι η θεμελίωση της παράβασης αλλά η ποσοτικοποίηση της ζημίας. Ο υπολογισμός των διαφυγόντων κερδών από χαμένες πωλήσεις και του υπερκόστους από αυξημένες προμήθειες απαιτεί συνδυασμένη νομική και οικονομική τεκμηρίωση. Η επιλογή του χρόνου άσκησης της αγωγής, της κατά τόπον αρμοδιότητας και του βαθμού στον οποίο η επιχείρηση στηρίζεται στην απόφαση της Επιτροπής, αποτελούν στρατηγικές αποφάσεις με διαφορετικές δικονομικές συνέπειες σε κάθε περίπτωση.
Η σχέση με την προστασία προσωπικών δεδομένων είναι επίσης κρίσιμη, ιδίως όταν η παράβαση αφορά τον συνδυασμό δεδομένων ή τη διαφήμιση. Η ίδια συμπεριφορά μπορεί να γεννά παράλληλα ζητήματα στο πλαίσιο του ηλεκτρονικού εμπορίου και της επεξεργασίας δεδομένων.
Πώς διαφέρει ο DMA από το γενικό δίκαιο ανταγωνισμού και τον DSA;
Ο DMA λειτουργεί εκ των προτέρων (ex ante), δηλαδή επιβάλλει προληπτικές υποχρεώσεις σε ορισμένους πυλωρούς, χωρίς να απαιτείται απόδειξη δεσπόζουσας θέσης ή κατάχρησης σε κάθε υπόθεση.
Αντίθετα, τα άρθρα 101 και 102 της Συνθήκης για τη Λειτουργία της ΕΕ (ΣΛΕΕ) εφαρμόζονται εκ των υστέρων (ex post), μετά τη διαπίστωση συγκεκριμένης παράβασης. Ο DSA, με τη σειρά του, ρυθμίζει τη λογοδοσία και τη διαφάνεια των επιγραμμικών υπηρεσιών, όχι τον ανταγωνισμό.
Η πρακτική σημασία της διάκρισης είναι ότι ο επαγγελματίας χρήστης δεν χρειάζεται να αποδείξει ότι ο πυλωρός κατέχει δεσπόζουσα θέση ή ότι την καταχράστηκε. Αρκεί ο χαρακτηρισμός της πλατφόρμας ως πυλωρού για να ενεργοποιηθούν αυτομάτως οι υποχρεώσεις των άρθρων 5 και 6. Αυτό μειώνει δραστικά το βάρος απόδειξης σε σχέση με μια κλασική υπόθεση κατάχρησης δεσπόζουσας θέσης.
| DMA (Καν. 2022/1925) | Άρθρα 101 και 102 ΣΛΕΕ | DSA (Καν. 2022/2065) | |
|---|---|---|---|
| Στόχος | Δίκαιος ανταγωνισμός στις πλατφόρμες | Καρτέλ και κατάχρηση δεσπόζουσας θέσης | Ασφάλεια και διαφάνεια στο διαδίκτυο |
| Λογική | Εκ των προτέρων υποχρεώσεις | Εκ των υστέρων έλεγχος | Υποχρεώσεις δέουσας επιμέλειας |
| Υπόχρεοι | Ορισμένοι πυλωροί | Κάθε επιχείρηση με δεσπόζουσα θέση | Πάροχοι επιγραμμικών υπηρεσιών |
| Επιβολή | Ευρωπαϊκή Επιτροπή, κεντρικά | Επιτροπή και εθνικές αρχές ανταγωνισμού | Επιτροπή και εθνικοί συντονιστές |
Ως Κανονισμός, ο DMA εφαρμόζεται άμεσα σε όλα τα κράτη μέλη και η επιβολή του ανατίθεται κεντρικά στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή, η οποία λειτουργεί ως μοναδική αρχή για τον ορισμό των πυλωρών και τη διαπίστωση παραβάσεων.
Οι λεπτομερείς διαδικαστικοί κανόνες προβλέπονται στον εκτελεστικό κανονισμό (ΕΕ) 2023/814 της Επιτροπής. Ο DMA εντάσσεται στην ίδια γενιά ρυθμίσεων με τον Κανονισμό για τις ψηφιακές υπηρεσίες, τον Κανονισμό για την τεχνητή νοημοσύνη και τον Κανονισμό DORA για την ψηφιακή επιχειρησιακή ανθεκτικότητα.
Συχνές Ερωτήσεις
Ποια είναι η διαφορά μεταξύ DMA και DSA;
Ο DMA (Κανονισμός 2022/1925) ρυθμίζει τον ανταγωνισμό στις ψηφιακές πλατφόρμες, επιβάλλοντας υποχρεώσεις στους μεγάλους πυλωρούς ώστε να μην εκμεταλλεύονται τη θέση τους εις βάρος επιχειρήσεων και καταναλωτών. Ο DSA (Κανονισμός 2022/2065) ρυθμίζει την ασφάλεια, τη διαφάνεια και τη λογοδοσία των επιγραμμικών υπηρεσιών, όπως, για παράδειγμα, ως προς το παράνομο περιεχόμενο. Οι δύο Κανονισμοί αλληλοσυμπληρώνονται αλλά υπηρετούν διαφορετικούς σκοπούς.
Ποιες εταιρείες έχουν οριστεί πυλωροί;
Από τον Σεπτέμβριο του 2023 η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει ορίσει επτά πυλωρούς: Alphabet, Amazon, Apple, Booking, ByteDance, Meta και Microsoft. Ο χαρακτηρισμός αφορά συγκεκριμένες βασικές υπηρεσίες της πλατφόρμας κάθε εταιρείας, όπως καταστήματα εφαρμογών, μηχανές αναζήτησης, μέσα κοινωνικής δικτύωσης και υπηρεσίες διαμεσολάβησης, όχι το σύνολο των δραστηριοτήτων της.
Ισχύει ο DMA για μια ελληνική επιχείρηση που δεν είναι πυλωρός;
Ο DMA δεν επιβάλλει υποχρεώσεις σε μια ελληνική επιχείρηση που δεν είναι πυλωρός. Της αναγνωρίζει όμως δικαιώματα όταν λειτουργεί ως επαγγελματίας χρήστης πλατφόρμας-πυλωρού. Μια επιχείρηση που διαθέτει εφαρμογή σε κατάστημα εφαρμογών, πουλά μέσω μεγάλης αγοράς, διαφημίζεται σε πλατφόρμα ή προωθεί κρατήσεις μπορεί να επικαλεστεί τις υποχρεώσεις των άρθρων 5 και 6 έναντι του πυλωρού.
Πόσο μεγάλα μπορεί να είναι τα πρόστιμα του DMA;
Ο Κανονισμός προβλέπει πρόστιμα έως 10% του παγκόσμιου κύκλου εργασιών του πυλωρού και έως 20% σε περίπτωση επανάληψης, καθώς και περιοδικές χρηματικές ποινές έως 5% του μέσου ημερήσιου παγκόσμιου κύκλου εργασιών. Τα πρώτα πρόστιμα της 23ης Απριλίου 2025, 500 εκατ. ευρώ στην Apple και 200 εκατ. ευρώ στη Meta, ήταν χαμηλότερα από το ανώτατο όριο, καθώς ελήφθη υπόψη ότι ήταν οι πρώτες αποφάσεις του είδους τους.
Πρακτικές Επισημάνσεις
Χαρτογράφηση της σχέσης με την πλατφόρμα: Το πρώτο βήμα για μια επιχείρηση που εξαρτάται από πλατφόρμα είναι ο εντοπισμός του αν η συγκεκριμένη υπηρεσία έχει χαρακτηριστεί βασική υπηρεσία πλατφόρμας ορισμένου πυλωρού. Από αυτόν τον χαρακτηρισμό εξαρτάται ποιες υποχρεώσεις των άρθρων 5 και 6 μπορούν να ασκηθούν.
Έλεγχος των όρων χρήσης: Οι περιορισμοί που απαγορεύει ο DMA συχνά παραμένουν διατυπωμένοι στους όρους χρήσης της πλατφόρμας ακόμη και μετά τις αποφάσεις της Επιτροπής. Ο νομικός έλεγχος των όρων αναδεικνύει ποιες ρήτρες είναι πλέον ανίσχυρες ως αντίθετες στον Κανονισμό.
Τεκμηρίωση της ζημίας: Όταν μια επιχείρηση εκτιμά ότι έχει ζημιωθεί από πρακτική πυλωρού, η συστηματική καταγραφή των πρόσθετων προμηθειών και των χαμένων πωλήσεων από τον Μάρτιο του 2024 διευκολύνει τον μεταγενέστερο υπολογισμό της αποζημίωσης σε τυχόν επακόλουθη αγωγή.
Παρακολούθηση των εκκρεμών υποθέσεων: Η έκβαση των διαδικασιών κατά της Alphabet και των προσφυγών Apple και Meta διαμορφώνει το εύρος των δικαιωμάτων που μπορούν να ασκηθούν στην πράξη, ιδίως ως προς το όριο μεταξύ νόμιμης αμοιβής του πυλωρού και ανεπίτρεπτου περιορισμού.
Το Δικηγορικό μας Γραφείο, για περισσότερα από 20 χρόνια εξειδικεύεται στο Εταιρικό και Εμπορικό Δίκαιο. Επικοινωνήστε μαζί μας για σας καθοδηγήσουμε και να σας συμβουλεύσουμε σε κάθε θέμα σχετικά με τις ψηφιακές αγορές DMA.