Πώς Προστατεύεται Η Επιχείρηση Όταν Ο Σύζυγος Διεκδικεί Μετοχές Και Μερίδιο Σε Διαζύγιο
Σε συντομία:
- Απόκτημα δεν είναι η ίδια η εταιρεία ούτε τα περιουσιακά της στοιχεία (ακίνητα, εξοπλισμός, ταμείο), αλλά μόνο η ατομική συμμετοχή του συζύγου, δηλαδή οι μετοχές ή το εταιρικό μερίδιο και τα καθαρά κέρδη που εισέπραξε κατά τον γάμο.
- Ο δικαιούχος σύζυγος δικαιούται, κατά τεκμήριο, το 1/3 της αύξησης της αξίας της συμμετοχής, με βάση τη σύγκριση αρχικής και τελικής περιουσίας.
- Η αξίωση είναι κατ’ αρχήν χρηματική, όμως ο δικαιούχος μπορεί να ζητήσει και αυτούσια μεταβίβαση μετοχών ή μεριδίου, δηλαδή είσοδο στην εταιρεία.
- Δεν υπάρχει στο ελληνικό δίκαιο προγαμιαίο σύμφωνο που να αποκλείει εκ των προτέρων την αξίωση. Πραγματική άμυνα δίνουν οι καταστατικές ρήτρες και ο διακανονισμός ενόψει συναινετικού διαζυγίου.
Τι από την εταιρεία θεωρείται απόκτημα σε περίπτωση διαζυγίου;
Απόκτημα δεν αποτελούν τα περιουσιακά στοιχεία της εταιρείας. Τα ακίνητα, ο εξοπλισμός, οι καταθέσεις και η πελατεία ανήκουν στο νομικό πρόσωπο, όχι στον σύζυγο. Απόκτημα είναι μόνο η ατομική του συμμετοχή, δηλαδή οι μετοχές ή το εταιρικό μερίδιο και τα αναλογούντα καθαρά κέρδη που εισέπραξε κατά τη διάρκεια του γάμου.
Το σημείο αυτό είναι θεμελιώδες και συχνά παρανοείται. Η αξίωση συμμετοχής στα αποκτήματα, κατά το άρθρο 1400 του Αστικού Κώδικα, δίνει στον σύζυγο που συνέβαλε στην αύξηση της περιουσίας του άλλου δικαίωμα απόδοσης μέρους αυτής της αύξησης.
Όταν όμως η περιουσία αυτή συνδέεται με εταιρεία που έχει νομική προσωπικότητα, ΑΕ, ΙΚΕ, ΕΠΕ ή προσωπική, η εταιρική περιουσία ανήκει στο νομικό πρόσωπο και διακρίνεται πλήρως από την ατομική περιουσία του εταίρου ή μετόχου.
Το πρακτικό αποτέλεσμα είναι ότι, για παράδειγμα, αν ο σύζυγος κατέχει το 60% μιας εταιρείας που απέκτησε ακίνητα μεγάλης αξίας κατά τον γάμο, ο άλλος σύζυγος δεν διεκδικεί ποσοστό επί των ακινήτων αυτών. Διεκδικεί μόνο ποσοστό επί της αξίας του μεριδίου συμμετοχής και επί των κερδών που διανεμήθηκαν και εισπράχθηκαν. Έτσι έκρινε ο Άρειος Πάγος με την ΑΠ 312/2023, απορρίπτοντας αγωγή που αξίωνε ποσοστό επί ακινήτων ομόρρυθμης εταιρείας αντί επί της εταιρικής μερίδας.
Η εμπειρία από υποθέσεις αποκτημάτων με εταιρική συμμετοχή δείχνει ότι η πιο συχνή αιτία απόρριψης δεν είναι η ουσία, αλλά η λανθασμένη διατύπωση του αιτήματος. Ο δικαιούχος που στοχεύει στα στοιχεία του ενεργητικού της εταιρείας, αντί στη μερίδα συμμετοχής, χάνει την αξίωσή του ακόμη και όταν η συμβολή του υπήρξε πραγματική.
| Μετράει ως απόκτημα | Δεν μετράει ως απόκτημα |
|---|---|
| Οι μετοχές ή το εταιρικό μερίδιο του συζύγου | Τα ακίνητα, ο εξοπλισμός και το ταμείο της εταιρείας |
| Η αύξηση της αξίας της συμμετοχής κατά τον γάμο | Η αξία της εταιρικής περιουσίας ως τέτοια |
| Τα καθαρά κέρδη που διανεμήθηκαν και εισπράχθηκαν | Τα κέρδη που παρέμειναν στην εταιρεία ή είναι μελλοντικά |
| Συμμετοχή που αποκτήθηκε με τη συμβολή του άλλου συζύγου | Συμμετοχή ή αύξηση από δωρεά, κληρονομιά ή γονική παροχή |
Πώς υπολογίζεται η αξία της συμμετοχής και πόσο δικαιούται ο σύζυγος;
Ο υπολογισμός γίνεται με σύγκριση δύο χρονικών σημείων. Συγκρίνεται η περιουσία του υπόχρεου κατά την τέλεση του γάμου (αρχική) με την περιουσία του κατά τη γέννηση της αξίωσης (τελική), σε τιμές του χρόνου της αγωγής. Η διαφορά είναι η αύξηση. Επί αυτής, ο δικαιούχος δικαιούται κατά τεκμήριο το 1/3, χωρίς να αποδείξει συγκεκριμένη συμβολή.
Ο κρίσιμος χρόνος για την τελική περιουσία διαφέρει ανάλογα με τον τρόπο λύσης. Σε λύση ή ακύρωση του γάμου με δικαστική απόφαση, κρίσιμος είναι ο χρόνος κατά τον οποίο η απόφαση έγινε αμετάκλητη. Στην τριετή διάσταση, όπου ο γάμος δεν έχει ακόμη λυθεί, κρίσιμος είναι ο χρόνος άσκησης της αγωγής. Οι ενδιάμεσες μεταβολές της αρχικής περιουσίας δεν επιδρούν στον προσδιορισμό του αποκτήματος.
Το τεκμήριο του 1/3 λειτουργεί και προς τις δύο κατευθύνσεις. Αν ο δικαιούχος αξιώνει ποσοστό μεγαλύτερο του 1/3, φέρει ο ίδιος το βάρος να αποδείξει τη μεγαλύτερη πραγματική συμβολή του, με χρηματική αποτίμηση των παροχών ή των υπηρεσιών του (ΑΠ 1059/2014).
Αντίστροφα, ο υπόχρεος μπορεί, κατ’ ένσταση, να αποδείξει μικρότερη ή καμία συμβολή, καθώς και να ζητήσει την αφαίρεση του παθητικού για να προκύψει η καθαρή αύξηση.
Η αποτίμηση της αξίας της συμμετοχής είναι το σημείο όπου κρίνεται στην πράξη η υπόθεση. Η αξία μιας μη εισηγμένης εταιρείας δεν προκύπτει από το μετοχικό κεφάλαιο, αλλά από μεθόδους αποτίμησης (καθαρή θέση, προεξόφληση ταμειακών ροών, συγκριτικοί δείκτες) που δίνουν αποκλίνοντα αποτελέσματα και συνήθως απαιτούν πραγματογνωμοσύνη. Η επιλογή της μεθόδου και του χρόνου αναφοράς μεταβάλλει ουσιωδώς το ποσό, γι’ αυτό αποτελεί πεδίο έντονης αντιδικίας.
Μπορεί ο σύζυγος να γίνει μέτοχος ή εταίρος μετά το διαζύγιο;
Κατ’ αρχήν όχι, γιατί η αξίωση συμμετοχής είναι ενοχή αξίας, δηλαδή χρηματική απαίτηση. Ο δικαιούχος όμως δεν περιορίζεται πάντα σε χρήμα. Μπορεί να ζητήσει, ως εναλλακτικό ή επικουρικό αίτημα, την αυτούσια μεταβίβαση μέρους των μετοχών ή του μεριδίου. Αν το δικαστήριο το δεχθεί, ο πρώην σύζυγος αποκτά εταιρική ιδιότητα και εισέρχεται στη μετοχική σύνθεση.
Στην ΑΠ 421/2022, ο ενάγων ζήτησε κυρίως χρηματική καταβολή που αντιστοιχούσε στο ποσοστό του επί των αποκτημάτων και, επικουρικά, τη μεταβίβαση του μισού ή του ενός τρίτου των μετοχών της συζύγου του σε ανώνυμη εταιρεία. Η δυνατότητα να ζητηθεί μέρος των ίδιων των μετοχών ή του μεριδίου, πέρα από την αξία τους, αναγνωρίζεται πλέον παγίως στη νομολογία.
Για τον επιχειρηματία, η είσοδος του πρώην συζύγου στο μετοχολόγιο δημιουργεί πραγματικό λειτουργικό πρόβλημα. Ο νέος μέτοχος αποκτά δικαιώματα ψήφου, πληροφόρησης και ελέγχου. Ο τρόπος με τον οποίο μπορεί να αποχωρήσει ή να απομακρυνθεί εξαρτάται από τον εταιρικό τύπο και το καταστατικό.
Η μεταβίβαση μετοχών μη εισηγμένης ΑΕ ολοκληρώνεται έναντι της εταιρείας με την εγγραφή στο βιβλίο μετόχων, ενώ η κατάσταση διαφέρει στη μεταβίβαση μεριδίων ΕΠΕ και ΙΚΕ, όπου ισχύουν διαφορετικές διατυπώσεις και περιορισμοί.
Μόλις ο πρώην σύζυγος καταστεί μειοψηφών μέτοχος, ενεργοποιούνται τα δικαιώματα της μειοψηφίας, τα οποία μπορεί να ασκήσει είτε ενδοεταιρικά είτε δικαστικά. Η πρόβλεψη του τρόπου αποχώρησης, του δικαιώματος εξαγοράς και της μεθόδου αποτίμησης ήδη στο καταστατικό, πριν προκύψει η κρίση, καθορίζει αν η εταιρεία θα διαχειριστεί ελεγχόμενα την είσοδο ή θα οδηγηθεί σε παρατεταμένη αντιδικία.
Ισχύει προγαμιαίο σύμφωνο για την προστασία της εταιρείας;
Στο ελληνικό δίκαιο δεν υπάρχει προγαμιαίο σύμφωνο που να αποκλείει εκ των προτέρων την αξίωση συμμετοχής. Το άρθρο 1400 ΑΚ είναι κανόνας αναγκαστικού δικαίου και κάθε παραίτηση ή αντίθετη συμφωνία πριν γεννηθεί η αξίωση είναι άκυρη. Πραγματική άμυνα δίνουν μόνο τα εταιρικά εργαλεία και ο διακανονισμός ενόψει συναινετικού διαζυγίου.
Ο κανόνας αυτός επιβεβαιώθηκε από την Ολομέλεια του Αρείου Πάγου με την ΟλΑΠ 6/2019. Η διάταξη προστατεύει τον οικονομικά ασθενέστερο σύζυγο, γι’ αυτό η εκ των προτέρων παραίτηση απαγορεύεται.
Κατ’ εξαίρεση, γίνεται δεκτή η ρύθμιση του ζητήματος των αποκτημάτων όταν εντάσσεται σε γενικότερο διακανονισμό των περιουσιακών σχέσεων ενόψει συναινετικού διαζυγίου κατά το άρθρο 1441 ΑΚ, υπό την αναβλητική αίρεση ότι ο γάμος θα λυθεί πράγματι με αυτόν τον τρόπο.
Η ουσιαστική προστασία της εταιρείας μετατοπίζεται έτσι στο πεδίο του εταιρικού δικαίου. Οι καταστατικές ρήτρες περιορίζουν την ελεύθερη είσοδο τρίτου στη μετοχική σύνθεση. Το δικαίωμα προτίμησης υπέρ των υπολοίπων μετόχων, η ρήτρα έγκρισης της μεταβίβασης από το όργανο της εταιρείας και οι ρήτρες εξαγοράς με προκαθορισμένη μέθοδο αποτίμησης λειτουργούν ως δικλείδες που ενεργοποιούνται όταν επιχειρείται μεταβίβαση ή είσοδος νέου προσώπου.
Η εμπειρία από τον σχεδιασμό καταστατικών ρητρών δείχνει ότι η άμυνα χτίζεται πριν από την κρίση, όχι μετά. Ένα καταστατικό που προβλέπει δικαίωμα προτίμησης και μηχανισμό εξαγοράς μετοχών επιτρέπει στους υπόλοιπους μετόχους να αποκτήσουν το ποσοστό που θα περιερχόταν στον πρώην σύζυγο, με τίμημα που προσδιορίζεται βάσει προσυμφωνημένων κριτηρίων και όχι στο πεδίο της αντιδικίας.
| Δεν προστατεύει την εταιρεία | Προστατεύει την εταιρεία |
|---|---|
| Προγαμιαίο σύμφωνο με παραίτηση από τα αποκτήματα (άκυρο) | Ρήτρα δικαιώματος προτίμησης και έγκρισης μεταβίβασης στο καταστατικό |
| Οποιαδήποτε εκ των προτέρων συμφωνία πριν γεννηθεί η αξίωση | Ρήτρα εξαγοράς με προκαθορισμένη μέθοδο αποτίμησης |
| Άτυπες υποσχέσεις ή ιδιωτικά συμφωνητικά εκτός νόμιμης οδού | Διακανονισμός αποκτημάτων ενόψει συναινετικού διαζυγίου (1441 ΑΚ) |
Πώς εξασφαλίζεται η αξίωση όσο εκκρεμεί το διαζύγιο;
Η αξίωση συμμετοχής γεννάται με την αμετάκλητη λύση του γάμου ή τη συμπλήρωση τριετούς διάστασης. Έως τότε, ο δικαιούχος διαθέτει μέσα προσωρινής εξασφάλισης, ώστε να μην απαξιωθεί ή αποκρυβεί η περιουσία. Μπορεί να εγγράψει υποθήκη, να ζητήσει ασφαλιστικά μέτρα και να επιδιώξει συντηρητική κατάσχεση ή μεσεγγύηση των μετοχών.
Η υποθήκη στηρίζεται στο άρθρο 1262 αρ. 4 ΑΚ, που παρέχει νόμιμο τίτλο εγγραφής για την εξασφάλιση της αξίωσης. Παράλληλα, εφόσον πιθανολογείται βάσιμος φόβος εκποίησης ή απόκρυψης, μπορεί να ζητηθεί δικαστικά η δέσμευση των μετοχών της εταιρείας με συντηρητική κατάσχεση ή η μεσεγγύησή τους, ώστε να παραμείνουν διαθέσιμες για την ικανοποίηση της μελλοντικής αξίωσης.
Η δέσμευση της εταιρικής συμμετοχής αγγίζει και τη λειτουργία της εταιρείας. Η κατάσχεση της επιχείρησης και των επιμέρους περιουσιακών δικαιωμάτων ακολουθεί ειδικές διατυπώσεις, ενώ η δέσμευση μετοχών επηρεάζει την άσκηση δικαιωμάτων ψήφου και τη διανομή μερισμάτων κατά τη διάρκεια της εκκρεμοδικίας.
Ο χρόνος και η σειρά των ενεργειών είναι κρίσιμα. Τα ασφαλιστικά μέτρα υπόκεινται σε αυστηρές προθεσμίες ως προς την άσκηση της κύριας αγωγής, ενώ η επιλογή μεταξύ υποθήκης, συντηρητικής κατάσχεσης και μεσεγγύησης εξαρτάται από τη φύση της περιουσίας και τον πραγματικό κίνδυνο απαξίωσης. Λανθασμένη επιλογή μέσου ή παρέλευση προθεσμίας μπορεί να αφήσει την αξίωση χωρίς πραγματική εξασφάλιση.
Συχνές ερωτήσεις
Δικαιούται ο σύζυγος μερίδιο στα ακίνητα ή τον εξοπλισμό της εταιρείας;
Όχι. Τα ακίνητα, ο εξοπλισμός και τα λοιπά περιουσιακά στοιχεία ανήκουν στο νομικό πρόσωπο της εταιρείας, όχι στον σύζυγο. Ο δικαιούχος μπορεί να διεκδικήσει ποσοστό μόνο επί της αξίας της συμμετοχής, δηλαδή επί των μετοχών ή του μεριδίου και επί των κερδών που διανεμήθηκαν και εισπράχθηκαν κατά τον γάμο.
Μετράει η εταιρεία που ιδρύθηκε πριν από τον γάμο;
Η συμμετοχή που υπήρχε ήδη κατά την τέλεση του γάμου εντάσσεται στην αρχική περιουσία και δεν αποτελεί απόκτημα. Απόκτημα μπορεί να είναι μόνο η αύξηση της αξίας της συμμετοχής που επήλθε κατά τη διάρκεια του γάμου και οφείλεται στη συμβολή του άλλου συζύγου, όχι η προϋπάρχουσα αξία της.
Προστατεύει το προγαμιαίο σύμφωνο την εταιρεία στην Ελλάδα;
Δεν υπάρχει στο ελληνικό δίκαιο προγαμιαίο σύμφωνο που να αποκλείει την αξίωση συμμετοχής στα αποκτήματα. Κάθε παραίτηση πριν γεννηθεί η αξίωση είναι άκυρη, καθώς το άρθρο 1400 ΑΚ είναι αναγκαστικού δικαίου. Έγκυρη ρύθμιση χωρεί μόνο ενόψει συναινετικού διαζυγίου, ενώ η προληπτική προστασία περνά κυρίως από τις καταστατικές ρήτρες.
Τι γίνεται αν η αξία της εταιρείας αυξήθηκε λόγω της αγοράς και όχι της δικής μου εργασίας;
Ο σύζυγος δικαιούται μερίδιο μόνο κατά το μέτρο που η αύξηση οφείλεται στη δική του συμβολή, άμεση ή έμμεση. Αν ο υπόχρεος αποδείξει ότι η αύξηση προήλθε αποκλειστικά από εξωτερικούς παράγοντες ή από τη δική του δραστηριότητα, χωρίς συμβολή του άλλου, η αξίωση περιορίζεται ή αποκλείεται. Το τεκμήριο του 1/3 είναι μαχητό.
Μπορεί ο σύζυγος να ζητήσει τις ίδιες τις μετοχές αντί για χρήματα;
Ναι, ως εναλλακτικό ή επικουρικό αίτημα. Αν και η αξίωση είναι κατ’ αρχήν χρηματική, ο δικαιούχος μπορεί να ζητήσει την αυτούσια μεταβίβαση μέρους των μετοχών ή του μεριδίου. Εφόσον γίνει δεκτό, ο πρώην σύζυγος αποκτά εταιρική ιδιότητα, γεγονός που καθιστά κρίσιμη την ύπαρξη προστατευτικών ρητρών στο καταστατικό.
Πρακτικές επισημάνσεις
Το νομικό πρόσωπο ως ασπίδα: Η αυτοτέλεια της εταιρικής περιουσίας λειτουργεί υπέρ του επιχειρηματία, καθώς η αξίωση περιορίζεται στη συμμετοχή και δεν φτάνει στα assets της εταιρείας. Η ωφέλεια αυτή χάνεται όταν το αίτημα διατυπώνεται λανθασμένα, γι’ αυτό η ακριβής νομική θεμελίωση είναι καθοριστική και για τις δύο πλευρές.
Η αποτίμηση κρίνει την υπόθεση: Το ύψος της αξίωσης εξαρτάται περισσότερο από τη μέθοδο αποτίμησης της συμμετοχής και τον χρόνο αναφοράς παρά από την ίδια την ύπαρξη του δικαιώματος. Η επιλογή μεθόδου, ο διορισμός πραγματογνώμονα και η αντίκρουση της αντίπαλης αποτίμησης αποτελούν το πραγματικό πεδίο της αντιδικίας.
Καταστατικό πριν από την κρίση: Οι ρήτρες δικαιώματος προτίμησης, έγκρισης μεταβίβασης και εξαγοράς σχεδιάζονται ενόσω δεν υπάρχει διαφορά. Η ad hoc διατύπωσή τους, προσαρμοσμένη στη μετοχική σύνθεση και στη μέθοδο αποτίμησης, καθορίζει αν η είσοδος τρίτου θα αντιμετωπιστεί ελεγχόμενα.
Το Δικηγορικό μας Γραφείο, για περισσότερα από 20 χρόνια εξειδικεύεται στο Εταιρικό και Εμπορικό Δίκαιο. Επικοινωνήστε μαζί μας για σας καθοδηγήσουμε και να σας συμβουλεύσουμε σε κάθε θέμα σχετικά με την αξίωση συμμετοχής στα αποκτήματα επί εταιρειών στην περίπτωση διαζυγίου.