Δυσφήμιση Εταιρείας μέσω Διαδικτύου: Νομικό Πλαίσιο και Αγωγή Αποζημίωσης
Με την διαδοση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, των πλατφορμών αξιολόγησης, των προσωπικών ιστολογίων (blogs), αλλά και γενικότερα του διαδικτύου έχουν ενταθεί τα φαινόμενα “ψευδών ειδήσεων” (fake news) ενταγμένα στα πλαίσια επιχειρηματικών ανταγωνισμών.
Επιπλέον, δυσφημιστικά σχόλια σε Google Reviews, αρνητικές αναρτήσεις σε Facebook, Instagram ή TikTok και συκοφαντικές κριτικές από ανταγωνιστές αποτελούν πλέον συχνές πρακτικές που μπορούν να πλήξουν ανεπανόρθωτα τη φήμη και τον τζίρο μιας επιχείρησης.
Έτσι το διαδίκτυο έχει γίνει πεδίο ανάπτυξης ανεξέλεγκτων, εν πολλοίς, φημών, αναληθειών και κατηγοριών εις βάρος επιχειρήσεων, τα οποία το νομοθετικό πλαίσιο μόλις τα τελευταία χρόνια προσπαθεί να καλύψει.
Το νομικό πλαίσιο ερίδεται σε τρεις νομικές βάσεις:
- Αστικές αξιώσεις: άρθρα 57–59, 914, 919, 932 ΑΚ,
- Ποινική ευθύνη: άρθρα 361–363 Ποινικού Κώδικα (ΠΚ),
- Αστική Ευθύνη Του Τύπου: Νόμος 1178/1981, κατ’ αναλογική εφαρμογή.
Ο Νόμος “Περί Αστικής Ευθύνης Του Τύπου”
Κατά τον Ν. 1178/1981, όπως είχε αντικατασταθεί με το Ν. 2328/1995 και αντικαταστάθηκε εκ νέου με το Ν. 4356/2015 και ισχύει σήμερα με τις αλλαγές του Ν. 4745/2020, ο ιδιοκτήτης παντός εντύπου υποχρεούται σε πλήρη αποζημίωση για την παράνομη περιουσιακή ζημία, καθώς και σε χρηματική ικανοποίηση για την ηθική βλάβη, οι οποίες υπαίτια προξενήθηκαν με δημοσίευμα, που θίγει την τιμή ή την υπόληψη παντός ατόμου.
Το παραπάνω, δε, ισχύει έστω και αν η κατά το άρθρο 914 ΑΚ υπαιτιότητα, η κατά το άρθρο 919 ΑΚ πρόθεση και η κατά το άρθρο 920 ΑΚ γνώση ή υπαίτια άγνοια, συντρέχει στο συντάκτη του δημοσιεύματος ή, αν αυτός είναι άγνωστος, στον εκδότη ή τον διευθυντή σύνταξης του εντύπου.
Προδικαστική Διαδικασία: Εξώδικη Πρόσκληση πριν από την Αγωγή
Εξάλλου, ο αδικηθείς, πριν ασκήσει αγωγή για την προσβολή, που υπέστη, υποχρεούται να καλέσει με έγγραφη, εξώδικη πρόσκλησή του τον ιδιοκτήτη του εντύπου ή, όταν αυτός είναι άγνωστος, τον εκδότη ή το διευθυντή σύνταξής του, να αποκαταστήσει την προσβολή με την καταχώριση σε αυτό κειμένου, που του υποδεικνύει.
Στο κείμενο αυτό προσδιορίζονται και οι λέξεις ή φράσεις, που θεωρήθηκαν προσβλητικές, και πρέπει να ανακληθούν και οι λόγοι, για τους οποίους η συγκεκριμένη αναφορά υπήρξε προσβλητική. Η αποκατάσταση θεωρείται ότι επήλθε αν ο ιδιοκτήτης του εντύπου, άλλως ο εκδότης ή ο διευθυντής σύνταξης αυτού, εντός διαστήματος 10 ημερών ή, σε κάθε περίπτωση, στο αμέσως επόμενο τεύχος :
- ανακαλέσει ρητά την προσβολή με την παραπάνω δημοσίευση, που γίνεται στην ίδια ή, αν δεν υπάρχει αυτή, σε ανάλογη θέση και φύλλο της αντίστοιχης ημέρας κυκλοφορίας της εφημερίδας, που είχε καταχωριστεί η αρχή του επιλήψιμου δημοσιεύματος, και σε έκταση και μέγεθος ανάλογο με το τελευταίο και
- κοινοποιήσει στον αδικηθέντα το ως άνω δημοσίευμα αποκατάστασης.
Η παρέλευση άπρακτου διαστήματος 10 ημερών ή η μη δημοσίευση στο αμέσως επόμενο τεύχος θεωρείται άρνηση εκ μέρους του ιδιοκτήτη ή εκδότη του εντύπου.
Η παράλειψη της παραπάνω διαδικασίας έχει ως συνέπεια την απόρριψη της αγωγής ως απαράδεκτης.
Η αγωγή αποζημίωσης πρέπει να ασκηθεί εντός 6 μηνών από την πάροδο της προθεσμίας των δέκα (10) ημερών ή της ρητής αρνητικής απάντησης, εφόσον αυτή έχει δοθεί νωρίτερα, ή από την έκδοση του αμέσως επόμενου τεύχους.
Η Εφαρμογή Του Ν. 1178/1981 στο Διαδίκτυο
Οι προαναφερόμενες διατάξεις εφαρμόζονται ανάλογα και επί προσβολών της προσωπικότητας, οι οποίες συντελούνται στο διαδίκτυο (internet), μέσω ηλεκτρονικών ιστοσελίδων ή άλλων διαδικτυακών ιστοτόπων (όπως κοινωνικά δίκτυα – social media), που λειτουργούν ως διεθνές μέσο διακίνησης πληροφοριών.
Τούτο διότι για τις προσβολές αυτές δεν υπάρχει ιδιαίτερο θεσμικό πλαίσιο και η αντιμετώπισή τους δεν μπορεί να γίνει παρά μόνο με την αναλογική εφαρμογή της ήδη υπάρχουσας νομοθεσίας για τις προσβολές της προσωπικότητας μέσω του έντυπου (εφημερίδες, περιοδικά) ή του ηλεκτρονικού (τηλεόραση, ραδιόφωνο) τύπου.
Η αναλογική αυτή εφαρμογή, λαμβάνει χώρα με το σκεπτικό ότι και η διαδικτυακή πληροφόρηση δεν διαφέρει ως προς τα ουσιώδη στοιχεία της από εκείνη, που παρέχεται από τον ηλεκτρονικό τύπο, ιδίως δε ως προς τα ιδιαίτερα εκείνα χαρακτηριστικά της, που οδήγησαν το Νομοθέτη στην καθιέρωση ειδικής διαδικασίας για την εκδίκαση των διαφορών, που ανακύπτουν από τη λειτουργία τους, ήτοι την εμβέλεια δράσης τους, που μάλιστα στο διαδίκτυο είναι παγκόσμια, και συνακόλουθα του αριθμού των αποδεκτών όσων δια αυτού διαδίδονται, που μεγεθύνει την προβολή εκείνου, που θίγεται από τη διάδοση συκοφαντικών, δυσφημιστικών ή εξυβριστικών ισχυρισμών.
Εάν λάβει χώρα η αποκατάσταση της προσβολής, σύμφωνα με τα παραπάνω, δεν μπορεί να υπάρξει αστική αξίωση.
Ποινικός Και Αστικός Κώδικας
Από τον συνδυασμό των διατάξεων των άρθρων 57, 59, 914, 932 ΑΚ και των άρθρων 361, 362, 363 και 367 ΠΚ συνάγεται ότι η εταιρεία της οποίας προσβάλλεται η προσωπικότητα με:
- τη διατύπωση γι’ αυτήν, γραπτώς ή προφορικώς, λέξεων ή φράσεων που κατά την κοινή αντίληψη περιέχουν είτε αμφισβήτηση της ηθικής και κοινωνικής αξίας της, είτε περιφρόνηση για το πρόσωπό του από τον δράστη, ο οποίος γνωρίζει ότι με τέτοια οικειοθελή ενέργειά του προσβάλλεται η τιμή του άλλου και
- ισχυρισμό ή διάδοση δυσφημιστικού γεγονότος, δηλαδή συμβάντος ή περιστατικού του παρόντος ή του παρελθόντος που υποπίπτει στις αισθήσεις και είναι δεκτικό αποδείξεως, το οποίο (δυσφημιστικό γεγονός) δύναται να βλάψει την φήμη της,
δικαιούται, εκτός άλλων, και την καταδίκη του υπαιτίου της διαφημιστικής διαδόσεως ή του εξυβριστικού ισχυρισμού στην καταβολή χρηματικού ποσού προς ικανοποίηση της ηθικής βλάβης που υπέστη από την προσβολή.
Προσβολή της προσωπικότητος με αδικοπραξία πραγματώνεται και με ποινικώς κολάσιμη πράξη, όπως εξύβριση, απλή ή συκοφαντική δυσφήμηση, που προβλέπονται και τιμωρούνται από τις διατάξεις των άρθρων 361,362 και 363 του Π.Κ.
Αποζημίωση Σε Επιχειρήσεις
Αποκατάσταση της ηθικής βλάβης μπορούν να ζητήσουν και τα νομικά πρόσωπα και εν προκειμένω και οι επιχειρήσεις, αν με την σε βάρος τους αδικοπραξία προσβλήθηκε η εμπορική τους πίστη, η επαγγελματική τους υπόληψη και γενικά το εμπορικό τους μέλλον.
Για να γεννηθεί η αξίωση από την προσβολή της προσωπικότητας κατά τις διατάξεις των άρθρων 57, 59, 914, 920 και 932 του ΑΚ, θα πρέπει η προσβολή να είναι παράνομη, να αντίκειται δηλαδή σε διάταξη που απαγορεύει συγκεκριμένη έκφανση αυτής, είναι δε αδιάφορο, σε ποιο τμήμα του δικαίου βρίσκεται η διάταξη που απαγορεύει την προσβολή.
Αντικείμενο προσβολής είναι και η υπόληψη του νομικού προσώπου, το οποίο, όπως και το φυσικό πρόσωπο, είναι μέλος μιας οργανωμένης κοινωνίας και κινείται στα πλαίσια της συναλλακτικής ευθύτητας, εκδηλώνεται δε με πράξεις ή παραλείψεις (ΑΠ 193/2018).
Εφαρμογή ΑΚ Και ΠΚ Στο Διαδίκτυο
Τέτοιου είδους προσβολές δύνανται να προκληθούν και από δημοσίευμα στον τύπο ή από δηλώσεις σε ραδιοφωνική ή τηλεοπτική εκπομπή ή από αναρτήσεις στο διαδίκτυο (internet), μέσω ηλεκτρονικών ιστοσελίδων ή άλλων ιστοτόπων (όπως blogs), που λειτουργούν ως διεθνή μέσα διακινήσεως πληροφοριών, με μεγάλη εμβέλεια δράσεως, και μάλιστα παγκοσμίως, και εντεύθεν με σημαντικό αριθμό αποδεκτών των όσων δι’ αυτών διαδίδονται, που μεγεθύνει την προσβολή του θιγομένου από τη διάδοση συκοφαντικών, δυσφημιστικών ή εξυβριστικών ισχυρισμών.
Μη Συκοφαντικά Δυσμενή Δημοσιεύματα
Αντίθετα, το άρθρο 367 του Π.Κ. ορίζει στην παρ. 1 αυτού ότι “δεν αποτελούν άδικη πράξη :
- α) οι δυσμενείς κρίσεις … καθώς και
- γ) οι εκδηλώσεις που γίνονται για την εκτέλεση νόμιμων καθηκόντων, την άσκηση νόμιμης εξουσίας ή για τη διαφύλαξη (προστασία) δικαιώματος ή από άλλο δικαιολογημένο ενδιαφέρον …” και
“η προηγούμενη διάταξη δεν εφαρμόζεται
- α) όταν οι παραπάνω κρίσεις και εκδηλώσεις περιέχουν τα συστατικά στοιχεία της πράξης του άρθρου 363 (δηλαδή της συκοφαντικής δυσφήμισης) καθώς και
- β) όταν από τον τρόπο εκδήλωσης ή από τις περιστάσεις, υπό τις οποίες τελέσθηκε η πράξη, προκύπτει σκοπός εξύβρισης“.
Έτσι, η προβολή περίπτωσης του παραπάνω άρθρου 367 παρ.1 του ΠΚ αποτελεί αυτοτελή ισχυρισμό καταλυτικό της αγωγής του προσβληθέντος από δημοσίευμα εφημερίδας ή τηλεοπτική ή ραδιοφωνική εκπομπή προσώπου, ή από αναρτήσεις στο διαδίκτυο (internet), μέσω ηλεκτρονικών ιστοσελίδων ή άλλων ιστοτόπων, λόγω άρσης του παρανόμου της προσβολής.
Όμως, ο άδικος χαρακτήρας του εν ευρεία εννοία δημοσιεύματος, ως προς τις εξυβριστικές ή δυσφημιστικές εκφράσεις που περιέχει, δεν αίρεται λόγω δικαιολογημένου ενδιαφέροντος κλπ και συνεπώς παραμένει η ποινική ευθύνη των κατά το νόμο υπευθύνων, άρα και η υποχρέωσή τους προς αποζημίωση κατά το αστικό δίκαιο, όταν συντρέχει μία από τις περιπτώσεις της ΠΚ 367 παρ.2, δηλαδή όταν οι επίμαχες κρίσεις περιέχουν τα συστατικά στοιχεία του αδικήματος της συκοφαντικής δυσφήμισης των άρθρων 363-362 ΠΚ (ΑΠ 848/2019).
Η τελευταία αυτή διάταξη (367 Π.Κ.) για την ενότητα της εννόμου τάξεως εφαρμόζεται αναλογικά και στο χώρο του ιδιωτικού δικαίου, όπως αυτός οριοθετείται από τις διατάξεις των άρθρων 57- 59 και 914 επ. Α.Κ (ΑΠ 354/2012).
Επομένως, μια αρνητική κριτική πελάτη που εκφράζει γνησία δυσαρέσκεια για πραγματικό γεγονός ΔΕΝ θεμελιώνει ευθύνη.
Ωστόσο, ο άδικος χαρακτήρας διατηρείται όταν, από τον τρόπο και τις περιστάσεις, προκύπτει σκοπός εξύβρισης. Ο σκοπός αυτός, κατά πάγια νομολογία (ΑΠ 777/2023), κατευθύνεται ειδικά στην προσβολή της τιμής ή κοινωνικής αξίας άλλου με αμφισβήτηση της ηθικής του αξίας και περιφρόνησή του.
Το κριτήριο είναι διπλό:
- πρώτον, αν το γεγονός που ισχυρίζεται ο δράστης είναι αληθές ή ψευδές και
- δεύτερον, αν ακόμη και σε περίπτωση αληθούς γεγονότος ο τρόπος εκδήλωσης υπερβαίνει το αντικειμενικά αναγκαίο μέτρο για την προστασία του δικαιώματος ή του δικαιολογημένου ενδιαφέροντος του δράστη (ΑΠ 1180/2022).
ΕΙΔΙΚΟΤΕΡΑ ΖΗΤΗΜΑΤΑ – ΠΕΡΙΠΤΩΣΙΟΛΟΓΙΑ
Αρνητικές Κριτικές σε Google Reviews
Η πλατφόρμα αξιολόγησης Google Reviews έχει αναδειχθεί σε ένα από τα βασικά πεδία δυσφήμισης επιχειρήσεων. Η δυσφήμιση μέσω ψευδών αναρτήσεων στην συγκεκριμένη πλατφόρμα προκαλεί ιδιαίτερα σοβαρή ζημία, λόγω της άμεσης επίδρασής της στην προβολή της επιχείρησης στη μηχανή αναζήτησης Google και στην απόφαση των δυνητικών πελατών.
Αναλογικά, σε περιπτώσεις ψευδούς αρνητικής κριτικής σε Google My Business, η συγκεκριμένη ψευδής ανάρτηση που βασίζεται σε επινοημένα γεγονότα, με σκοπό την προσβολή της τιμής και υπόληψης του παθόντος, συνιστά συκοφαντική δυσφήμιση. Τούτο διότι κρίσιμος παράγοντας είναι η δημόσια διάδοση σε χώρο προσβάσιμο από αόριστο αριθμό χρηστών, γεγονός που μεγενθύνει τη ζημία στην επαγγελματική φήμη.
Πρακτικά, η επιχείρηση που αντιμετωπίζει ψευδείς κριτικές σε Google Reviews έχει τις εξής δυνατότητες:
- αναφορά στην Google για παραβίαση των πολιτικών περιεχομένου,
- αγωγή κατά του συντάκτη εφόσον ταυτοποιηθεί και
- ασφαλιστικά μέτρα για αφαίρεση της ανάρτησης.
Ανταγωνιστική Δυσφήμιση & Αθέμιτος Ανταγωνισμός
Ειδική περίπτωση αποτελεί και η δυσφήμιση που διενεργείται από ανταγωνιστή με σκοπό την υπονόμευση της φήμης της επιχείρησης. Η συγκεκριμένη συμπεριφορά αντιμετωπίζεται βάσει του Νόμου 146/1914 περί αθεμίτου ανταγωνισμού, ο οποίος απαγορεύει κάθε πράξη αντίθετη στα χρηστά ήθη στο πλαίσιο εμπορικής δραστηριότητας.
Η ανταγωνιστική δυσφήμιση, δηλαδή η διάδοση ψευδών ή παραπλανητικών στοιχείων για την επιχείρηση στο πλαίσιο εμπορικού ανταγωνισμού, συνιστά συγχρόνως αδικοπραξία κατά το άρθρο 914 ΑΚ και αθέμιτη ανταγωνιστική πράξη, παρέχοντας στην ζημιωθείσα επιχείρηση διπλή νομική βάση αξιώσεων. Για τις κατηγορίες αθέμιτης απόσπασης πελατείας μέσω δυσφημιστικών πρακτικών, η νομολογία έχει εξελιχθεί σημαντικά (βλ. σχετικά άρθρο για τον αθέμιτο ανταγωνισμό με απόσπαση πελατείας).
Ο δόλος, δηλαδή η εν γνώσει διάδοση ψευδών γεγονότων για να βλαφθεί ανταγωνιστής, αυξάνει σημαντικά το ύψος της εκτιμώμενης αποζημίωσης και ανοίγει τον δρόμο για ποινική δίωξη κατά το άρθρο 363 ΠΚ. Αντίθετα, η διάδοση αληθούς αλλά δυσφημιστικού περιεχομένου, χωρίς αντικειμενική αναγκαιότητα, κρίνεται βάσει του σκοπού εξύβρισης (ΑΠ 474/2020).
Ευθύνη Πλατφορμών και Φορέων Φιλοξενίας
Τέλος, σημαντικό ζήτημα είναι αν η ίδια η πλατφόρμα (π.χ. Facebook, Google, TripAdvisor) ευθύνεται για τη δυσφημιστική ανάρτηση χρήστη. Κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΔΕΕ), η οποία ενσωματώθηκε στον Κανονισμό (ΕΕ) 2022/2065, ο φορέας φιλοξενίας δεν ευθύνεται για παράνομο περιεχόμενο εφόσον:
- δεν γνωρίζει ή δεν έχει ενημερωθεί για αυτό και
- δρα άμεσα για την αφαίρεσή του όταν λάβει γνώση.
Επομένως, η πρωτεύουσα ευθύνη βαρύνει τον ίδιο τον χρήστη που ανήρτησε το δυσφημιστικό περιεχόμενο. Η αξίωση κατά της πλατφόρμας αποκτά νομικό έρεισμα μόνο αν αυτή αδράνησε παρά τη γνωστοποίηση από τον ζημιωθέντα.
Παραγραφή
Ποινική Παραγραφή
Η συκοφαντική δυσφήμηση μέσω Internet παραγράφεται μετά την πάροδο 5 ετών από την τέλεση.
Αν πρόκειται για διαρκή ανάρτηση (π.χ. δημοσίευση που παραμένει προσβάσιμη), η νομολογία συνήθως θεωρεί ότι η πράξη τελείται κατά τον χρόνο ανάρτησης. Ωστόσο, ειδικές περιπτώσεις μπορεί να κριθούν διαφορετικά αναλόγως των περιστάσεων.
Αστική Παραγραφή
Η αξίωση αποζημίωσης από αδικοπραξία, στην οποία περιλαμβάνεται και η χρηματική ικανοποίηση λόγω ηθικής βλάβης, παραγράφεται:
- σε πέντε (5) έτη από τότε που ο παθών έμαθε:
- τη ζημία και
- το πρόσωπο του υπαιτίου
- και σε κάθε περίπτωση μετά από είκοσι (20) έτη από την πράξη.
Όταν η πράξη είναι και ποινικό αδίκημα (συκοφαντική δυσφήμηση), εφόσον η ποινική παραγραφή είναι 5 έτη, ομοίως και η αστική αξίωση παραγράφεται επίσης σε 5 έτη.
Η 5ετής παραγραφή αρχίζει από τότε που ο παθών έμαθε τη ζημία και τον υπαίτιο (άρθρο 937 ΑΚ).
Σε περιπτώσεις δημοσιεύματος στο διαδίκτυο, συνήθως ως χρόνος τέλεσης θεωρείται ο χρόνος ανάρτησης ,ενώ η παραμονή του άρθρου online δεν σημαίνει αυτομάτως νέα παραγραφή κάθε ημέρα (εκτός ειδικών περιπτώσεων επαναδημοσίευσης).
Το Δικηγορικό μας Γραφείο, για περισσότερα από 20 χρόνια εξειδικεύεται στο Εταιρικό και Εμπορικό Δίκαιο. Επικοινωνήστε μαζί μας για σας καθοδηγήσουμε και να σας συμβουλεύσουμε σε κάθε θέμα σχετικά με το δίκαιο διαδικτύου.