Πώληση Συνόλου Ενεργητικού Εταιρείας: Νομικό Πλαίσιο Asset Deal
Εν συντομία:
- Η μεταβίβαση επιχείρησης ως asset deal αφορά πώληση επιλεγμένων περιουσιακών στοιχείων χωρίς αλλαγή του εταιρικού φορέα, σε αντίθεση με το share deal που μεταβιβάζονται μετοχές ή μερίδια.
- Το ΠΔ 178/2002 επιφέρει αυτοδίκαιη υποκατάσταση του διαδόχου στις εργασιακές σχέσεις, με αλληλέγγυα ευθύνη μεταβιβάζοντος και διαδόχου για παλαιές υποχρεώσεις.
- Το άρθρο 479 ΑΚ θεμελιώνει σωρευτική αναδοχή χρεών, μέχρι την αξία των μεταβιβαζομένων στοιχείων, χωρίς ανάγκη γνώσης του αποκτώντος.
- Η μεταβίβαση ως συνόλου εξαιρείται του ΦΠΑ κατά τον Ν. 5144/2024, ενώ η υπεραξία φορολογείται με 15% για φυσικά και 22% για νομικά πρόσωπα.
Τι σημαίνει «μεταβίβαση επιχείρησης» στο ελληνικό δίκαιο;
Η μεταβίβαση επιχείρησης συνιστά τη συμβατική μεταβολή του φορέα μιας οικονομικής οντότητας που διατηρεί την ταυτότητά της. Η οικονομική οντότητα ορίζεται ως οργανωμένο σύνολο υλικών και άυλων πόρων ικανό για συνέχιση οικονομικής δραστηριότητας. Τρία πλέγματα διατάξεων ρυθμίζουν τη μεταβίβαση: το ΠΔ 178/2002 για τα εργατικά, το άρθρο 479 ΑΚ για τα χρέη και τα άρθρα 513 επ. ΑΚ για την πώληση.
Το ΠΔ 178/2002 ενσωμάτωσε στο ελληνικό δίκαιο την Οδηγία 2001/23/ΕΚ, η οποία κωδικοποίησε τις προγενέστερες Οδηγίες 77/187/ΕΟΚ και 98/50/ΕΚ. Οι διατάξεις του ΠΔ εφαρμόζονται σε κάθε συμβατική ή εκ του νόμου μεταβίβαση που συνιστά μεταβολή του προσώπου του εργοδότη, ανεξάρτητα από τη μορφή της συναλλαγής.
Ο όρος “μεταβιβάζων” προσδιορίζει το πρόσωπο που χάνει την ιδιότητα του εργοδότη λόγω της μεταβίβασης. Ο όρος “διάδοχος” αναφέρεται στο πρόσωπο που αποκτά την ιδιότητα αυτή. Η ταυτόχρονη συνύπαρξη και των δύο προϋποθέτει συνέχιση της ίδιας οικονομικής δραστηριότητας μέσω των μεταβιβαζομένων στοιχείων. Η ΑΠ 420/2024 αποφάσισε ότι ο μεταβιβάζων και μετά τη μεταβίβαση ευθύνεται αλληλεγγύως και εις ολόκληρον με το διάδοχο για τις υποχρεώσεις που προέκυψαν από σύμβαση ή σχέση εργασίας, μέχρι το χρόνο που αναλαμβάνει ο διάδοχος, ενώ μετά τη μεταβίβαση, ο διάδοχος εξακολουθεί να τηρεί τους όρους εργασίας που προβλέπονται από συλλογική σύμβαση εργασίας, απόφαση διαιτησίας, κανονισμό ή ατομική σύμβαση εργασίας.
Πώς διαφέρει η μεταβίβαση επιχείρησης (asset deal) από τη μεταβίβαση μετοχών (share deal);
Στο asset deal ο πωλητής μεταβιβάζει επιλεκτικά περιουσιακά στοιχεία της επιχείρησης χωρίς αλλαγή του εταιρικού φορέα και παραμένει το ίδιο νομικό πρόσωπο μετά την πώληση. Το share deal μεταβάλλει το πρόσωπο του μετόχου ή εταίρου, ενώ η εταιρεία παραμένει αυτούσια με το σύνολο ενεργητικού και παθητικού. Η διάκριση καθορίζει την ευθύνη για χρέη, την εργατική προστασία και τη φορολογία.
Το asset deal αποτελεί την κύρια διάκριση από τους εταιρικούς μετασχηματισμούς (συγχώνευση, διάσπαση, μετατροπή), όπου η μεταβίβαση συνοδεύεται από καθολική διαδοχή και παύση ή αλλαγή νομικής μορφής του φορέα. Η μεταβίβαση μετοχών αντίθετα δεν επηρεάζει την εταιρική περιουσία ούτε τις υφιστάμενες ενοχικές σχέσεις της εταιρείας.
| Κριτήριο | Asset Deal | Share Deal |
|---|---|---|
| Αντικείμενο | Επιλεγμένα στοιχεία ενεργητικού | Μετοχές ή εταιρικά μερίδια |
| Αλλαγή φορέα | Όχι (ο πωλητής παραμένει) | Όχι (η εταιρεία παραμένει) |
| Ευθύνη χρεών | Άρθρο 479 ΑΚ – περιορισμένη στην αξία | Συνέχιση όλων των υποχρεώσεων |
| Εργατικά | ΠΔ 178/2002 αυτοδίκαιη υποκατάσταση | Καμία αλλαγή εργοδότη |
| Φορολογία | Εξαίρεση ΦΠΑ – υπεραξία 15% ή 22% | Φόρος υπεραξίας μετοχών |
| Due diligence | Στόχος: επιλεγμένα στοιχεία | Στόχος: όλη η εταιρεία |
Η επιλογή μεταξύ των δύο μορφών εξαρτάται από την έκταση της επιθυμητής διαδοχής, τη φορολογική επιβάρυνση και τον κίνδυνο ανάληψης κρυφών υποχρεώσεων. Το asset deal προσφέρει στον αγοραστή επιλεκτικότητα και περιορισμένη ευθύνη, ενώ το share deal εξασφαλίζει συνέχεια αδειών, συμβάσεων και εμπορικής ταυτότητας χωρίς ανάγκη επαναδιαπραγμάτευσης.
Τι μεταβιβάζεται στο asset deal – υλικά, άυλα, πελατεία, συμβάσεις;
Το αντικείμενο asset deal συγκροτείται από επιλεγμένα στοιχεία που πρέπει να διατηρούν την ταυτότητα της οικονομικής οντότητας:
- Τα υλικά στοιχεία περιλαμβάνουν εξοπλισμό, αποθέματα, ακίνητα και μηχανήματα.
- Τα άυλα στοιχεία καλύπτουν τη διανοητική ιδιοκτησία, τα εμπορικά σήματα, την εμπορική φήμη και την πελατεία. Συμβατικές σχέσεις με προμηθευτές, πελάτες και εργαζομένους μεταβιβάζονται με τη δική τους ιδιαίτερη διαδικασία.
Κάθε στοιχείο μεταβιβάζεται με τον τύπο που του αρμόζει: παράδοση για τα κινητά κατά τα άρθρα 1034 επ. ΑΚ, μεταγραφή στο κτηματολόγιο για τα ακίνητα, εκχώρηση και αναγγελία στον οφειλέτη για τις απαιτήσεις (άρθρα 455 επ. ΑΚ). Οι ενεργές συμβάσεις μεταβιβάζονται είτε με ανάληψη χρέους και εκχώρηση δικαιωμάτων είτε με νεότερη συμφωνία τριμερούς υποκατάστασης. Παρά την επιμέρους διαδικασία, η επιχείρηση διατηρείται ως ενιαία οικονομική μονάδα.
Η νομική και φορολογική δέουσα επιμέλεια πριν το closing εντοπίζει υφιστάμενες υποχρεώσεις και βάρη στα στοιχεία που μεταβιβάζονται. Η ΑΠ 1672/2025 νομολόγησε ότι η ευθύνη του αποκτώντος για χρέη της επιχείρησης κατά το άρθρο 479 ΑΚ θεμελιώνεται και χωρίς γνώση του ίδιου (πολυ δε περισσότερο και χωρίς δικαστική αναγνώριση), οπότε η εξαντλητική νομική έρευνα αποτελεί κρίσιμο στάδιο πριν την υπογραφή της σύμβασης.
Πώς προστατεύονται τα δικαιώματα των εργαζομένων κατά το ΠΔ 178/2002;
Το ΠΔ 178/2002 επιφέρει αυτοδίκαιη υποκατάσταση του διαδόχου εργοδότη στις υφιστάμενες εργασιακές σχέσεις από την ημερομηνία της μεταβίβασης, χωρίς ανάγκη συναίνεσης των εργαζομένων. Ο μεταβιβάζων ευθύνεται αλληλεγγύως και εις ολόκληρον με τον διάδοχο για υποχρεώσεις που είχαν προκύψει μέχρι τη μεταβίβαση. Η ΑΠ 1633/2024 έκρινε ότι η μεταβίβαση δεν συνιστά αυτή καθεαυτή λόγο απόλυσης.
Ο διάδοχος υποχρεούται μετά τη μεταβίβαση να τηρεί τους όρους εργασίας που προβλέπονταν από συλλογική σύμβαση εργασίας, απόφαση διαιτησίας, εσωτερικό κανονισμό ή ατομική σύμβαση. Η ανωτέρω ΑΠ 420/2024 επανέλαβε τον κανόνα της αλληλέγγυας ευθύνης για χρέη που είχαν προκύψει πριν τη μεταβίβαση, παραπέμποντας σε σταθερή νομολογιακή γραμμή (ΑΠ 1115/2021, ΑΠ 1148/2017, ΑΠ 525/2013 κλπ).
Η εμπειρία από υποθέσεις μεταβίβασης επιχείρησης, στο εργατικό της σκέλος, δείχνει ότι η κρίση για τη συνδρομή ή μη μεταβίβασης εξαρτάται από τη συνολική εκτίμηση έξι κριτηρίων. Η ΑΠ 323/2022 και η ΑΠ 420/2024 αποτυπώνουν τα κριτήρια αυτά:
| Κριτήριο | Περιγραφή |
|---|---|
| Υλικά στοιχεία | Μεταβίβαση κτιρίων, μηχανημάτων, εξοπλισμού |
| Άυλα αγαθά | Διπλώματα ευρεσιτεχνίας, σήματα, διακριτικοί τίτλοι και η αξία τους |
| Εργατικό δυναμικό | Πρόσληψη σημαντικού μέρους από τον νέο φορέα |
| Πελατεία | Μεταβίβαση ή μη της πελατείας |
| Ομοιότητα δραστηριοτήτων | Βαθμός συνάφειας πριν και μετά τη μεταβίβαση |
| Διακοπή λειτουργίας | Διάρκεια ενδεχόμενης διακοπής δραστηριοτήτων |
Οι εξαιρέσεις του άρθρου 6 ΠΔ 178/2002 για διαδικασίες αφερεγγυότητας ερμηνεύονται περιοριστικά. Η ΑΠ 317/2022 και η ΑΠ 188/2024 έκριναν ότι η αναγκαστική κατάσχεση επιχείρησης κατά το άρθρο 1022 ΚΠολΔ δεν συνιστά διαδικασία αφερεγγυότητας και άρα δεν υπάγεται στην εξαίρεση. Η ΑΠ 200/2023 ακύρωσε καταγγελία σύμβασης εργασίας που συντελέστηκε λόγω μεταβίβασης νομικού προσώπου, εφαρμόζοντας το άρθρο 5 παρ. 1 του ΠΔ.
Πώς θεμελιώνεται η ευθύνη του αγοραστή για χρέη της επιχείρησης (άρθρο 479 ΑΚ);
Όποιος αποκτά επιχείρηση με σύμβαση ευθύνεται εις ολόκληρον με τον μεταβιβάζοντα για χρέη που ανήκουν στη μεταβιβαζόμενη επιχείρηση, περιορισμένα μέχρι την αξία των μεταβιβαζομένων στοιχείων (άρθρο 479 ΑΚ). Η διάταξη θεμελιώνει σωρευτική αναδοχή χρεών αναγκαστικού δικαίου ακόμα και χωρίς γνώση του αποκτώντος για τα χρέη και χωρίς προηγούμενη δικαστική αναγνώρισή τους (ΑΠ 1672/2025 όπως προαναφέρθηκε).
Τα χρέη της μεταβιβαζόμενης επιχείρησης καλύπτουν όλες τις υποχρεώσεις, είτε από σύμβαση είτε από αδικοπραξία, εφόσον ο γενεσιουργός λόγος είχε γεννηθεί κατά τον χρόνο της μεταβίβασης, ανεξάρτητα από το αν είχαν καταστεί ληξιπρόθεσμα. Εξαιρούνται μόνο οι αμιγώς προσωποπαγείς υποχρεώσεις του μεταβιβάζοντος. Ο αποκτών τεκμαίρεται ότι απέκτησε γνώση, κατά την έννοια του άρθρου 479 ΑΚ όταν, ενόψει των συνθηκών της μεταβίβασης, μπορούσε να αντιληφθεί ότι τα στοιχεία αποτελούσαν το σύνολο ή το σημαντικότερο τμήμα της επιχείρησης.
Η σωρευτική αναδοχή του άρθρου 479 ΑΚ συντρέχει παράλληλα με την αλληλέγγυα ευθύνη του ΠΔ 178/2002 για τα εργατικά. Σε εργατικές απαιτήσεις του πωλητή που είχαν γεννηθεί πριν τη μεταβίβαση, ο αγοραστής ευθύνεται από δύο διακριτές νομικές βάσεις. Η ευθύνη του πωλητή δεν αποσβέννυται με τη μεταβίβαση: εξακολουθεί να ευθύνεται αλληλεγγύως και εις ολόκληρον για τις προγενέστερες υποχρεώσεις, δηλαδή πέραν του ορίου της αξίας των μεταβιβαζομένων στοιχείων που ισχύει για τον αγοραστή.
Πώς φορολογείται η μεταβίβαση επιχείρησης (ΦΠΑ, φόρος υπεραξίας);
Η μεταβίβαση επιχείρησης ως συνόλου εξαιρείται του ΦΠΑ κατά τον Κώδικα ΦΠΑ (Ν. 5144/2024), που αντικατέστησε τον προγενέστερο Ν. 2859/2000 από τις 11 Οκτωβρίου 2024. Η εξαίρεση εφαρμόζεται όταν ο διάδοχος υπεισέρχεται στα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις του μεταβιβάζοντος και αμφότεροι ενεργούν πράξεις για τις οποίες παρέχεται δικαίωμα έκπτωσης φόρου. Η μεταβίβαση κλάδου ή μέρους της επιχείρησης υπάγεται στην ίδια εξαίρεση.
Η υπεραξία από την πώληση επιχείρησης φορολογείται ως εισόδημα κατά τον ΚΦΕ (Ν. 4172/2013): 15% για φυσικά πρόσωπα κατά το άρθρο 42 &43 και 22% για νομικά πρόσωπα ως μέρος του γενικού φορολογητέου εισοδήματος. Η εμπειρία από τον φορολογικό χειρισμό asset deal δείχνει ότι η αποτίμηση των άυλων στοιχείων συχνά αμφισβητείται από τη Φορολογική Διοίκηση, με αποτέλεσμα επανυπολογισμό υπεραξίας και προσαυξήσεις.
Διαφορετική φορολογική αντιμετώπιση εφαρμόζεται στους εταιρικούς μετασχηματισμούς. Το καθεστώς φορολογικής ουδετερότητας κατά τον Ν. 5162/2024 και τον προγενέστερο Ν. 4935/2022 παρέχει αναβολή ή απαλλαγή από φόρο υπεραξίας για συγχωνεύσεις, διασπάσεις και μετατροπές, υπό την προϋπόθεση συνέχισης της δραστηριότητας. Στο asset deal η υπεραξία γεννά άμεση φορολογική υποχρέωση χωρίς αντίστοιχο μηχανισμό αναβολής.
Τι περιέχει η σύμβαση μεταβίβασης επιχείρησης (Asset Purchase Agreement);
Η σύμβαση μεταβίβασης επιχείρησης (Asset Purchase Agreement – APA) συνδυάζει στοιχεία πώλησης κατά τα άρθρα 513 επ. ΑΚ, εκχώρησης απαιτήσεων και αναδοχής χρεών. Η σύμβαση καθορίζει ποια ακριβώς στοιχεία μεταβιβάζονται και ποια αποκλείονται από τη συναλλαγή, το τίμημα και τον τρόπο καταβολής, καθώς και τις δηλώσεις του πωλητή για την κατάσταση της επιχείρησης. Η σύνταξη απαιτεί ακρίβεια ώστε να αποτυπώνεται η οικονομική οντότητα που μεταβιβάζεται.
Οι δηλώσεις και εγγυήσεις (representations and warranties) του πωλητή καλύπτουν τη νομική κατάσταση των μεταβιβαζομένων στοιχείων, την απουσία βαρών και διεκδικήσεων, τη συμμόρφωση με την εργατική και φορολογική νομοθεσία, την κυριότητα διανοητικής ιδιοκτησίας και την κατάσταση των ενεργών συμβάσεων. Η δέουσα επιμέλεια στην εξαγορά τροφοδοτεί το περιεχόμενο των δηλώσεων με τα συγκεκριμένα ευρήματα.
Η σύμβαση περιλαμβάνει αναβλητικές αιρέσεις (conditions precedent) όπως εγκρίσεις από Επιτροπή Ανταγωνισμού όπου εφαρμόζεται, συναινέσεις τρίτων σε εκχώρηση συμβάσεων και ολοκλήρωση κρίσιμης δέουσας επιμέλειας. Οι ρήτρες αποζημίωσης (indemnification) ορίζουν την ευθύνη του πωλητή για παραβιάσεις δηλώσεων με χρονικά και ποσοτικά όρια. Η ρήτρα μη ανταγωνισμού περιορίζει για συγκεκριμένο διάστημα τη δυνατότητα του πωλητή να ανταγωνιστεί την επιχείρηση που μεταβίβασε.
Συχνές Ερωτήσεις
Είναι υποχρεωτική η συναίνεση των εργαζομένων στη μεταβίβαση επιχείρησης;
Όχι. Το ΠΔ 178/2002 επιφέρει αυτοδίκαιη υποκατάσταση του διαδόχου εργοδότη στις εργασιακές σχέσεις χωρίς ανάγκη συναίνεσης των εργαζομένων. Ο μεταβιβάζων και ο διάδοχος υποχρεούνται όμως να ενημερώσουν εγκαίρως τους εκπροσώπους των εργαζομένων για την ημερομηνία, τους λόγους και τις συνέπειες της μεταβίβασης πριν την πραγματοποίησή της.
Ποια είναι η διαφορά μεταξύ μεταβίβασης επιχείρησης και πώλησης μετοχών;
Το asset deal αφορά πώληση επιλεγμένων στοιχείων ενεργητικού χωρίς αλλαγή του εταιρικού φορέα. Το share deal μεταβιβάζει μετοχές ή εταιρικά μερίδια ενώ η εταιρεία παραμένει αυτούσια με όλα τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις της. Η επιλογή επηρεάζει την ευθύνη χρεών, τα εργατικά και τη φορολογία.
Ευθύνεται ο αγοραστής επιχείρησης για παλαιά χρέη του πωλητή;
Ναι, με δύο νομικές βάσεις. Κατά το άρθρο 479 ΑΚ ευθύνεται για χρέη που ανήκουν στη μεταβιβαζόμενη επιχείρηση μέχρι την αξία των μεταβιβαζομένων στοιχείων. Κατά το ΠΔ 178/2002 ευθύνεται αλληλέγγυα με τον πωλητή για εργατικές υποχρεώσεις που είχαν προκύψει πριν τη μεταβίβαση. Η ΑΠ 1672/2025 επιβεβαίωσε ότι δεν απαιτείται γνώση του αγοραστή.
Επιβάλλεται ΦΠΑ στην πώληση επιχείρησης ως συνόλου;
Όχι. Η μεταβίβαση επιχείρησης ως συνόλου, κλάδου ή μέρους της εξαιρείται του ΦΠΑ κατά τον Ν. 5144/2024, εφόσον ο διάδοχος υπεισέρχεται στα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις του μεταβιβάζοντος. Επιβάλλεται όμως φόρος εισοδήματος επί της υπεραξίας: 15% για φυσικά πρόσωπα και 22% για νομικά πρόσωπα.
Πότε επιτρέπονται απολύσεις σε περίπτωση μεταβίβασης επιχείρησης;
Η μεταβίβαση δεν συνιστά αυτή καθεαυτή λόγο απόλυσης κατά το άρθρο 5 παρ. 1 του ΠΔ 178/2002 και την ΑΠ 1633/2024. Επιτρέπονται όμως απολύσεις για οικονομικούς, τεχνικούς ή οργανωτικούς λόγους που συνεπάγονται μεταβολές του εργατικού δυναμικού, με τήρηση των γενικών διατάξεων περί απολύσεων και καταβολή της νόμιμης αποζημίωσης.
Πρακτικές Επισημάνσεις
Σύνταξη ολοκληρωμένου APA με δηλώσεις και εγγυήσεις: Η σύμβαση μεταβίβασης πρέπει να καταγράφει αναλυτικά τα μεταβιβαζόμενα στοιχεία, να ενσωματώνει εκτεταμένες δηλώσεις του πωλητή και να προβλέπει ρήτρες αποζημίωσης με χρονικά και ποσοτικά όρια. Η ασάφεια αντικειμένου δημιουργεί κίνδυνο μη ολοκλήρωσης της μεταβίβασης ή μετέπειτα διαφορών.
Δέουσα επιμέλεια πριν το closing: Η νομική, εργατική και φορολογική έρευνα εντοπίζει υφιστάμενες υποχρεώσεις και βάρη πριν την υπογραφή. Η ευθύνη του αγοραστή κατά το άρθρο 479 ΑΚ θεμελιώνεται και χωρίς γνώση των χρεών (ΑΠ 1672/2025), οπότε η εξαντλητική επιμέλεια αποτελεί τη μόνη πρακτική προστασία.
Έγκαιρη ενημέρωση εργαζομένων: Η υποχρέωση ενημέρωσης των εκπροσώπων των εργαζομένων πριν τη μεταβίβαση δεν απαιτεί συναίνεση, αλλά παράλειψή της δημιουργεί προστριβές. Η ενημέρωση πρέπει να καλύπτει την ημερομηνία, τους λόγους, τις συνέπειες και τα μέτρα που αφορούν τους εργαζομένους.
Φορολογική αποτίμηση υπεραξίας: Η αποτίμηση των άυλων στοιχείων αμφισβητείται συχνά κατά τον φορολογικό έλεγχο, με κίνδυνο επανυπολογισμού υπεραξίας. Η τεκμηρίωση της αξίας με ανεξάρτητη εκτίμηση και η συνεκτική αναγραφή στη σύμβαση μειώνουν τον κίνδυνο.
Ρήτρα μη ανταγωνισμού με εύλογη έκταση: Η ρήτρα που περιορίζει για υπερβολικό χρόνο ή γεωγραφική περιοχή τη δραστηριότητα του πωλητή κρίνεται άκυρη ως αντίθετη στα χρηστά ήθη και την οικονομική ελευθερία. Η συνήθης διάρκεια κυμαίνεται από δύο έως πέντε έτη, με σαφή προσδιορισμό αντικειμένου και περιοχής.
Το Δικηγορικό μας Γραφείο, για περισσότερα από 20 χρόνια εξειδικεύεται στο Εταιρικό και Εμπορικό Δίκαιο. Επικοινωνήστε μαζί μας για σας καθοδηγήσουμε και να σας συμβουλεύσουμε σε κάθε θέμα σχετικά με τη μεταβίβαση επιχείρησης (Asset Deal).