Ν. 5162/2024 & Εταιρικοί Μετασχηματισμοί – Φορολογική Ουδετερότητα
Ο Ν. 5162/2024 εισήγαγε ένα ενιαίο και σύγχρονο φορολογικό πλαίσιο για τους εταιρικούς μετασχηματισμούς, αντικαθιστώντας το παλαιό κατακερματισμένο νομοθετικό τοπίο που δημιουργούσε ανασφάλεια δικαίου επί δεκαετίες.
Το Μέρος Δ’ του νόμου (που εφαρμόζεται σε μετασχηματισμούς από τις 5 Δεκεμβρίου 2024), θεσπίζει φορολογικά κίνητρα για:
- Συγχωνεύσεις (δι’ απορροφήσεως ή διά ιδρύσεως νέας εταιρείας)
- Διασπάσεις (κοινές, μερικές, απόσχιση κλάδου)
- Ανταλλαγές εταιρικών συμμετοχών
- Μετατροπές εταιρειών
Το νέο πλαίσιο εναρμονίζεται πλήρως με την Οδηγία 2009/133/ΕΚ του Συμβουλίου για το κοινό φορολογικό καθεστώς που εφαρμόζεται στις διασυνοριακές αναδιαρθρώσεις εντός ΕΕ.
Η Αρχή της Φορολογικής Ουδετερότητας
Η φορολογική ουδετερότητα αποτελεί τον ακρογωνιαίο λίθο του νέου νόμου. Η αρχή αυτή σημαίνει ότι ο μετασχηματισμός δεν «πυροδοτεί» φορολογικές υποχρεώσεις κατά τον χρόνο εκτέλεσής του.
Τα περιουσιακά στοιχεία και οι υποχρεώσεις που μεταβιβάζονται λόγω καθολικής ή μερικής διαδοχής στη λήπτρια εταιρεία καταχωρούνται στα βιβλία της με την ίδια φορολογική αξία που είχαν αμέσως πριν τον μετασχηματισμό στα βιβλία της μεταβιβάζουσας.
Τούτο σημαίνει ότι η υπεραξία που τυχόν ενυπάρχει κατά τον χρόνο του μετασχηματισμού δεν φορολογείται τότε, αλλά διατηρείται λανθάνουσα και φορολογείται σε μεταγενέστερο χρόνο, όταν πραγματοποιηθεί.
Σε πρακτικό επίπεδο, ο μετασχηματισμός παρέχει: (i) απαλλαγή από φόρο υπεραξίας κατά τη μεταβίβαση περιουσιακών στοιχείων, (ii) απαλλαγή από φόρο μεταβίβασης ακινήτων που τυχόν συμπεριλαμβάνονται στα εισφερόμενα στοιχεία, (iii) μεταφορά φορολογικών ζημιών, αποθεματικών και προβλέψεων στη λήπτρια εταιρεία, και (iv) συνέχιση αποσβέσεων παγίων χωρίς διακοπή.
Πεδίο εφαρμογής
Το Μέρος Δ’ εφαρμόζεται σε μετασχηματισμούς στους οποίους συμμετέχουν αποκλειστικά επιχειρήσεις με φορολογική κατοικία στην Ελλάδα, υπαγόμενες στο ίδιο φορολογικό καθεστώς.
Ρητώς καλύπτονται και διασυνοριακοί μετασχηματισμοί εντός ΕΕ, σε εναρμόνιση με την Οδηγία 2009/133/ΕΚ και την Οδηγία 2019/2121/ΕΕ για τις διασυνοριακές μετατροπές, συγχωνεύσεις και διασπάσεις.
Βασική προϋπόθεση είναι να παραμείνουν τα εισφερόμενα περιουσιακά στοιχεία συνδεδεμένα με φορολογική εγκατάσταση στην Ελλάδα.
Στοιχεία που «αποχωρούν» από την ελληνική φορολογική δικαιοδοσία δεν απολαμβάνουν της ουδετερότητας, τούτο διότι η αρχή αυτή προϋποθέτει τη διατήρηση του δικαιώματος φορολόγησης της λανθάνουσας υπεραξίας από το ελληνικό κράτος.
Η Σχέση με τον Ν. 4601/2019 & το Προηγούμενο Πλαίσιο
Πριν από τον Ν. 5162/2024, το φορολογικό σκέλος των μετασχηματισμών ρυθμιζόταν αποσπασματικά από παλαιότερες διατάξεις, κυρίως τους Ν. 2166/1993, Ν. 1297/1972 και Ν. 4172/2013 (ΚΦΕ).
Ο Ν. 4601/2019 ρύθμισε ολοκληρωμένα το εταιρικό δίκαιο των μετασχηματισμών, αλλά το αντίστοιχο φορολογικό πλαίσιο παρέμενε κατακερματισμένο.
Ο Ν. 5162/2024 ήρθε να καλύψει αυτό το κενό, δημιουργώντας έναν ενιαίο φορολογικό νόμο που αλληλοσυμπληρώνεται με τον Ν. 4601/2019.
Η συνύπαρξη των δύο νόμων σημαίνει ότι ένας μετασχηματισμός εξετάζεται υπό δύο πρίσματα: το ΕΤΑΙΡΙΚΟ (Ν. 4601/2019, διαδικασία, αποφάσεις, εγκρίσεις ΚΛΠ) και το ΦΟΡΟΛΟΓΙΚΟ (Ν. 5162/2024, αξιολόγηση πράξης, φορολογική μεταχείριση, έλεγχος αντικαταχρηστικότητας).
Οι Αντικαταχρηστικοί Κανόνες
Η φορολογική ουδετερότητα δεν είναι απεριόριστη. Ο νομοθέτης έχει θεσπίσει σύστημα ελέγχου αντικαταχρηστικότητας σε δύο επίπεδα.
Ειδικός αντικαταχρηστικός κανόνας (άρθρο 56 ΚΦΕ)
Το άρθρο 56 του Ν. 4172/2013 εισάγει ειδικό αντικαταχρηστικό κανόνα για τους μετασχηματισμούς.
Η φορολογική ουδετερότητα δεν χορηγείται όταν ο κύριος σκοπός της πράξης ή ένας από τους κύριους σκοπούς της είναι η φοροδιαφυγή ή η φοροαποφυγή.
Το τεκμήριο αυτό ανατρέπεται αν ο επιχειρηματίας αποδείξει ότι ο μετασχηματισμός εξυπηρετεί βάσιμους εμπορικούς λόγους, όπως η αναδιάρθρωση ή η ορθολογικοποίηση των δραστηριοτήτων των συμμετεχουσών επιχειρήσεων.
Γενικός αντικαταχρηστικός κανόνας (άρθρο 38 ΚΦΔ)
Ο γενικός κανόνας απαγόρευσης καταχρήσεων του άρθρου 38 Ν. 4174/2013, που ενσωμάτωσε το άρθρο 6 της Οδηγίας 2016/1164/ΕΕ (ATAD), εφαρμόζεται επικουρικά.
Ο ειδικός κανόνας του άρθρου 56 ΚΦΕ είναι ειδικότερος και υπερισχύει.
Η Φορολογική Διοίκηση υποχρεούται, σύμφωνα με την Εγκύκλιο Ε.2167/2019, να εξετάζει συνολικά την εκάστοτε περίπτωση χωρίς να εφαρμόζει γενικά και προκαθορισμένα κριτήρια.
Νομολογία ΔΕΕ
Το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΔΕΕ) έχει διαμορφώσει σαφή νομολογία για την ερμηνεία του αντικαταχρηστικού κανόνα της Οδηγίας 2009/133/ΕΚ.
Στην υπόθεση Leur-Bloem (C-28/95), το ΔΕΕ έκρινε ότι η άρνηση χορήγησης φορολογικών ωφελειών είναι επιτρεπτή μόνο όταν η σχεδιαζόμενη πράξη έχει ως αντικειμενικό σκοπό τη φοροδιαφυγή ή φοροαποφυγή.
Επομένως, πράξεις με πολλαπλούς σκοπούς, εκ των οποίων μόνο ένας είναι η φορολογική ωφέλεια, δεν αποκλείονται αυτόματα.
Σε συμπλήρωση αυτής της γραμμής, στην υπόθεση Foggia (C-126/10), το ΔΕΕ εξειδίκευσε ότι η αξιολόγηση του «βάσιμου εμπορικού λόγου» πρέπει να γίνεται στο σύνολό της, λαμβάνοντας υπόψη όλες τις συνθήκες της υπόθεσης.
Η εξοικονόμηση διοικητικού κόστους μέσω απλοποίησης της εταιρικής δομής αποτελεί, καταρχήν, βάσιμο εμπορικό λόγο.
Τέλος, στην υπόθεση Zwijnenburg (C-352/08), το ΔΕΕ διευκρίνισε ότι ο αντικαταχρηστικός κανόνας της Οδηγίας στοχεύει αποκλειστικά στη φοροαποφυγή φόρων εισοδήματος που καλύπτει η Οδηγία, και όχι άλλων φόρων.
Η ελληνική φορολογική διοίκηση οφείλει να ερμηνεύει τον αντικαταχρηστικό κανόνα του άρθρου 56 ΚΦΕ σε πλήρη εναρμόνιση με αυτή τη νομολογία, τούτο διότι το άρθρο 56 αποτελεί ενσωμάτωση του άρθρου 15 της Οδηγίας 2009/133/ΕΚ.
Η Εγκύκλιος Ε.2088/2025
Η ΑΑΔΕ εξέδωσε τον Οκτώβριο 2025 την Εγκύκλιο Ε.2088/2025, παρέχοντας αναλυτικές ερμηνευτικές οδηγίες για τα άρθρα 47 – 56, 58 και 59 του Ν. 5162/2024.
Η Εγκύκλιος διευκρινίζει τις προϋποθέσεις υπαγωγής στις διατάξεις φορολογικής ουδετερότητας, τη διαδικασία ελέγχου αντικαταχρηστικότητας και την αντιμετώπιση ειδικών περιπτώσεων, όπως η ασύμμετρη διάσπαση.
Πρακτικά, η Εγκύκλιος λειτουργεί ως οδηγός ασφαλούς λιμένος για τις επιχειρήσεις που σχεδιάζουν μετασχηματισμό.
Ασύμμετρη Διάσπαση – Το Νέο Εργαλείο
Μεταξύ των καινοτομιών του Ν. 5162/2024 ξεχωρίζει η ρητή κατοχύρωση της ασύμμετρης διάσπασης ως μορφής εταιρικής αναδιοργάνωσης με φορολογική ουδετερότητα.
Στην ασύμμετρη διάσπαση, τα εταιρικά μερίδια που λαμβάνουν οι μέτοχοι της διασπώμενης εταιρείας στις επωφελούμενες εταιρείες δεν αντιστοιχούν αναλογικά στα δικαιώματά τους στη διασπώμενη εταιρεία.
Το εργαλείο αυτό επιτρέπει διαχωρισμούς κλάδων δραστηριότητας μεταξύ μετόχων με διαφορετικές στρατηγικές επιδιώξεις, χωρίς να αποτελεί φορολογικά επαχθή πράξη.
Πρακτικές Επισημάνσεις
Εφαρμοστέο δίκαιο
Το Μέρος Δ’ εφαρμόζεται σε μετασχηματισμούς που ξεκίνησαν μετά τις 5 Δεκεμβρίου 2024.
Μετασχηματισμοί που βρίσκονταν σε εξέλιξη πριν από αυτή την ημερομηνία διέπονται από τις προϊσχύουσες διατάξεις.
Τεκμηρίωση βάσιμου εμπορικού λόγου
Η επιχείρηση που επιδιώκει φορολογική ουδετερότητα οφείλει να τεκμηριώνει εγγράφως τους επιχειρηματικούς λόγους του μετασχηματισμού.
Η τεκμηρίωση αυτή είναι κρίσιμη αν η Φορολογική Διοίκηση κινήσει έλεγχο αντικαταχρηστικότητας.
Αναδιαρθρώσεις ομίλου, εξορθολογισμός εταιρικής δομής, συνένωση δραστηριοτήτων ή χωρισμός κλάδων για στρατηγικούς λόγους αποτελούν παραδεκτές αιτιολογίες.
Φορολογική αξία εισφερόμενων στοιχείων
Κατά τη σύνταξη του ισολογισμού μετασχηματισμού, η καταχώρηση στα βιβλία της λήπτριας εταιρείας γίνεται στη φορολογική αξία των στοιχείων κατά την ημερομηνία μετασχηματισμού, ανεξαρτήτως της εμπορικής αξίας τους.
Η διαφορά αποτελεί λανθάνουσα υπεραξία που θα φορολογηθεί μελλοντικά.
Μεταφορά ζημιών
Οι φορολογικές ζημίες της μεταβιβάζουσας εταιρείας δεν μεταφέρονται αυτόματα στη λήπτρια.
Τίθενται προϋποθέσεις που διευκρινίζονται στην Εγκύκλιο Ε.2088/2025, με αποτέλεσμα η ζημία να μη λειτουργεί ως ανεξέλεγκτο φορολογικό πλεονέκτημα.
Ακίνητα στη διαδικασία μετασχηματισμού
Η απαλλαγή από φόρο μεταβίβασης ακινήτων κατά τον μετασχηματισμό είναι δυνατή, αλλά ο σχεδιασμός πρέπει να λαμβάνει υπόψη τους αντικαταχρηστικούς κανόνες, ιδίως υπό το πρίσμα της νομολογίας ΔΕΕ, που αποκλείει τη χορήγηση οφέλους όταν η αποφυγή φόρου μεταβίβασης αποτελεί τον κύριο σκοπό της δομής.
Διασυνοριακοί μετασχηματισμοί
Η φορολογική ουδετερότητα εκτείνεται και σε διασυνοριακούς μετασχηματισμούς εντός ΕΕ, υπό την προϋπόθεση ότι τα εισφερόμενα στοιχεία παραμένουν συνδεδεμένα με μόνιμη εγκατάσταση στην Ελλάδα.
Το Δικηγορικό μας Γραφείο, για περισσότερα από 20 χρόνια εξειδικεύεται στο Εταιρικό και Εμπορικό Δίκαιο. Επικοινωνήστε μαζί μας για σας καθοδηγήσουμε και να σας συμβουλεύσουμε σε κάθε θέμα σχετικά με τους εταιρικούς μετασχηματισμούς και τη φορολογική ουδετερότητα.