Μεταβίβαση Εταιρικών Μεριδίων ΕΠΕ & ΙΚΕ: Τύπος, Διαδικασία και Φορολογία

Εν συντομία:

• Στην ΙΚΕ η μεταβίβαση μεριδίων εν ζωή γίνεται με απλό ιδιωτικό συμφωνητικό, χωρίς συμβολαιογράφο, εκτός αν εισφέρεται ακίνητο. Παράγει αποτελέσματα έναντι της εταιρείας από τη γνωστοποίηση σε αυτή.
• Στην ΕΠΕ η μεταβίβαση γίνεται υποχρεωτικά με συμβολαιογραφικό έγγραφο. Ο τύπος είναι συστατικός: ιδιωτικό συμφωνητικό μεταβίβασης είναι απολύτως άκυρο.
• Η υπεραξία φορολογείται με 15% για φυσικά πρόσωπα ή 22% για νομικά. Η δήλωση υποβάλλεται πριν τη μεταβίβαση και ο αποκτών ευθύνεται αλληλεγγύως αν παραλειφθεί.
• Το καταστατικό μπορεί να εισαγάγει ρήτρα προτίμησης ή συναίνεσης, όμως η ελεύθερη μεταβίβαση παραμένει ο κανόνας στην ΙΚΕ.
• Χωρίς εμπρόθεσμη καταχώριση στο Γ.Ε.ΜΗ., η αλλαγή στη σύνθεση εταίρων δεν αντιτάσσεται σε τρίτους.

Χρειάζεται συμβολαιογράφος για μεταβίβαση μεριδίων ΙΚΕ ή ΕΠΕ;

Για την ΙΚΕ όχι. Η μεταβίβαση μεριδίων εν ζωή γίνεται εγγράφως, με απλό ιδιωτικό έγγραφο (άρθρο 84 παρ. 1 Ν. 4072/2012), εκτός αν εισφέρεται στην εταιρεία περιουσιακό στοιχείο για το οποίο ο νόμος απαιτεί συμβολαιογραφικό τύπο (πχ σκάφος ή ακίνητο).

Για την ΕΠΕ η μεταβίβαση γίνεται μόνο με συμβολαιογραφικό έγγραφο (άρθρο 28 παρ. 3 Ν. 3190/1955) και ο τύπος αυτός είναι συστατικός.

Η παραπάνω διάκριση καθορίζει το κόστος, τον χρόνο και τον κίνδυνο ακυρότητας της συναλλαγής. Επειδή η ΙΚΕ έχει σχεδόν αντικαταστήσει την ΕΠΕ ως όχημα για νέες επιχειρήσεις, η συντριπτική πλειονότητα των μεταβιβάσεων σήμερα ακολουθεί τον απλό έγγραφο τύπο. Η ευελιξία αυτή αποτελεί ένα από τα βασικά πλεονεκτήματα της ΙΚΕ έναντι των άλλων κεφαλαιουχικών μορφών.

Η αντίστροφη πλευρά αφορά την ΑΕ, όπου η μεταβίβαση μετοχών ολοκληρώνεται με την παράδοση και τη σχετική συμφωνία, ενώ ο έγγραφος τύπος που επιβάλλει η φορολογική νομοθεσία είναι αποδεικτικός.

Η ΕΠΕ βρίσκεται στο αυστηρότερο άκρο του φάσματος, η ΑΕ στο πιο ευέλικτο ως προς τον τύπο και η ΙΚΕ συνδυάζει χαμηλό κόστος με έγγραφη τεκμηρίωση.

Πότε είναι άκυρη η μεταβίβαση μεριδίων ΙΚΕ ή ΕΠΕ;

Στην ΕΠΕ, η μη τήρηση του συμβολαιογραφικού τύπου επιφέρει απόλυτη ακυρότητα, η σύμβαση θεωρείται ως μη γενόμενη και η ακυρότητα ερευνάται και αυτεπαγγέλτως (άρθρο 28 παρ. 3 Ν. 3190/1955 σε συνδυασμό με τα άρθρα 159 και 180 ΑΚ).

Στην ΙΚΕ, που αρκεί ιδιωτικό έγγραφο, ακυρότητα προκύπτει κυρίως από έλλειψη του έγγραφου τύπου ή από τη μεταβίβαση μεριδίων εξωκεφαλαιακής εισφοράς πριν εξαγοραστούν οι σχετικές υποχρεώσεις.

Ο Άρειος Πάγος έχει κρίνει ότι όχι μόνο η σύμβαση μεταβίβασης μεριδίων ΕΠΕ αλλά και το σχετικό προσύμφωνο υπόκεινται στον συστατικό συμβολαιογραφικό τύπο, τόσο ως προς την υποσχετική όσο και ως προς την εκποιητική δικαιοπραξία (ΑΠ 313/2024).

Η ίδια απόφαση δείχνει ότι η εφαρμοστέα νομική βάση μπορεί να μεταβάλλεται ανάλογα με τα πραγματικά περιστατικά της υπόθεσης όπως, για παράδειγμα, όταν η μεταβίβαση εντάσσεται σε ευρύτερη συναλλαγή με αλλοδαπό στοιχείο και ανακύπτει ζήτημα εφαρμοστέου δικαίου.

Το κρίσιμο για τα μέρη προκύπτει από τη στάση της διοίκησης. Το Συμβούλιο της Επικρατείας επιβεβαίωσε ότι ιδιωτικό συμφωνητικό μεταβίβασης μεριδίων ΕΠΕ είναι ανυπόστατο και για τη φορολογική διοίκηση. Σύμφωνα με αυτό, ως χρόνος μεταβίβασης λαμβάνεται η σύνταξη του συμβολαιογραφικού εγγράφου και η δημοσίευσή του, χωρίς δυνατότητα αναδρομικής μεταβολής στο μητρώο, ακόμη και όταν τα μέρη είχαν υπογράψει νωρίτερα ιδιωτικό κείμενο ή πρακτικό συμβιβασμού (ΣτΕ 201/2024).

Η εμπειρία από υποθέσεις μεταβίβασης μεριδίων ΕΠΕ δείχνει ότι το συχνότερο σφάλμα είναι η υπογραφή ιδιωτικού συμφωνητικού με μεταγενέστερη απλή μνεία της μεταβίβασης στο συμβολαιογραφικό έγγραφο τροποποίησης του καταστατικού, πρακτική που δεν θεραπεύει την ακυρότητα.

Πέρα από τον τύπο, κάθε μεταβίβαση μπορεί να πάσχει και για τους γενικούς λόγους που καθιστούν μια σύμβαση άκυρη ή ακυρώσιμη, όπως η εικονικότητα ή τα ελαττώματα της βούλησης.

Πότε δεν επιτρέπεται η μεταβίβαση μεριδίων ΙΚΕ εξωκεφαλαιακής ή εγγυητικής εισφοράς;

Ο εταίρος που κατέχει μερίδια αντιστοιχούντα σε εξωκεφαλαιακή εισφορά (παροχή εργασίας ή υπηρεσιών) ή σε εγγυητική εισφορά (ανάληψη ευθύνης έναντι τρίτων) δεν επιτρέπεται να τα μεταβιβάσει ενόσω δεν εξαγοράσει πλήρως τις υποχρεώσεις που απορρέουν από αυτές, κατά τη διαδικασία εξαγοράς υποχρεώσεων του άρθρου 82 (άρθρο 83 παρ. 2 Ν. 4072/2012).

Πρόκειται για περιορισμό που δεν συναντάται σε άλλον εταιρικό τύπο, καθώς πουθενά αλλού δεν υφίστανται τέτοιες εισφορές με συνεχή προσωπική δέσμευση. Η μεταβίβαση χωρίς προηγούμενη εκκαθάριση των υποχρεώσεων αυτών δεν παράγει έγκυρα αποτελέσματα.

Μπορεί το καταστατικό να περιορίσει τη μεταβίβαση μεριδίων;

Ναι. Αν και η ελεύθερη μεταβίβαση είναι ο κανόνας στην ΙΚΕ (άρθρο 83 παρ. 1 Ν. 4072/2012) και ενδοτικός κανόνας στην ΕΠΕ (άρθρο 28 παρ. 1 Ν. 3190/1955), το καταστατικό μπορεί να εισαγάγει ρήτρα προτίμησης υπέρ των λοιπών εταίρων, υποχρέωση συναίνεσης της συνέλευσης ή και πλήρη απαγόρευση μεταβίβασης σε τρίτους (για την ΙΚΕ, άρθρο 84 παρ. 2 Ν. 4072/2012). Η διαφορά είναι ότι στην ΙΚΕ η δέσμευση αποτελεί την εξαίρεση, ενώ στην πράξη της ΕΠΕ οι περιορισμοί είναι συχνότεροι.

Η ρήτρα προτίμησης σημαίνει ότι ο εταίρος που επιθυμεί να μεταβιβάσει οφείλει πρώτα να προσφέρει τα μερίδιά του στους υπόλοιπους εταίρους με τους ίδιους όρους. Αν περισσότεροι ασκήσουν το δικαίωμα προτίμησης, συντρέχουν κατά τον λόγο της συμμετοχής τους.

Μια τέτοια ρήτρα απαιτεί ad hoc διατύπωση, καθώς ο τρόπος αποτίμησης του τιμήματος, οι προθεσμίες άσκησης και η τύχη των μεριδίων σε αδράνεια των δικαιούχων καθορίζουν αν η ρήτρα θα είναι λειτουργική ή πηγή διαφορών.

Τι γίνεται με τα μερίδια σε θάνατο εταίρου;

Στην ΕΠΕ, οι κληρονόμοι υπεισέρχονται στη θέση του αποβιώσαντος εταίρου, εκτός αν το καταστατικό ορίζει διαφορετικά (άρθρο 29 Ν. 3190/1955). Καταστατική ρήτρα που απαγορεύει εντελώς τη μεταβίβαση αιτία θανάτου είναι ανίσχυρη, καθώς ο νόμος προστατεύει το συμφέρον των κληρονόμων να εισέλθουν στην εταιρεία.

Στην ΙΚΕ η κληρονομική διαδοχή είναι επίσης ελεύθερη (άρθρο 83 παρ. 1 Ν. 4072/2012), όμως το καταστατικό μπορεί να προβλέψει ότι τα μερίδια εξαγοράζονται από πρόσωπο που υποδεικνύει η εταιρεία αντί τιμήματος που προσδιορίζεται από το δικαστήριο ή με τον τρόπο που ορίζει το ίδιο το καταστατικό (άρθρο 85 παρ. 2 Ν. 4072/2012). Η υπόδειξη πρέπει να γίνει μέσα σε έναν μήνα από τότε που η εταιρεία λάβει γνώση του θανάτου. Η πρόβλεψη αυτή αποτελεί βασικό εργαλείο σχεδιασμού διαδοχής για οικογενειακές επιχειρήσεις.

Πώς φορολογείται και ποιος πληρώνει τον φόρο της μεταβίβασης;

Η υπεραξία, δηλαδή η διαφορά μεταξύ τιμής πώλησης και τιμής κτήσης, φορολογείται με συντελεστή 15% για φυσικά πρόσωπα (άρθρα 42 και 43 Ν. 4172/2013) ή με τον εταιρικό συντελεστή 22% για νομικά πρόσωπα, ως εισόδημα από επιχειρηματική δραστηριότητα. Ο φόρος βαρύνει τον μεταβιβάζοντα ως δικαιούχο της ωφέλειας και η σχετική δήλωση υποβάλλεται πριν από τη μεταβίβαση.

Ως τιμή πώλησης λαμβάνεται αυτή που αναγράφεται στη σύμβαση, η οποία δεν μπορεί να είναι μικρότερη από την αξία των ιδίων κεφαλαίων της εταιρείας κατά τον χρόνο της μεταβίβασης. Όταν η μεταβίβαση γίνει χωρίς υποβολή της φορολογικής δήλωσης, ο αποκτών ευθύνεται αλληλεγγύως και εις ολόκληρον με τον μεταβιβάζοντα για την καταβολή του φόρου (ΑΠ 756/2014).

Η εμπειρία από υποθέσεις εξαγοράς δείχνει ότι η αλληλέγγυα ευθύνη συχνά παραβλέπεται κατά τη διαπραγμάτευση του τιμήματος, ενώ μετακυλίει στον αγοραστή ένα φορολογικό βάρος που θεωρητικά ανήκει στον πωλητή.

Για νομικά πρόσωπα υπάρχει εξαίρεση κατά το άρθρο 48Α του ίδιου νόμου. Η υπεραξία που εισπράττει νομικό πρόσωπο από τη μεταβίβαση τίτλων απαλλάσσεται από τον φόρο, εφόσον το νομικό πρόσωπο του οποίου μεταβιβάζονται οι τίτλοι περιλαμβάνεται στους τύπους της Οδηγίας 2011/96/ΕΕ, ο μεταβιβάζων κατέχει ποσοστό τουλάχιστον 10% και το διακρατεί για τουλάχιστον 24 μήνες. Η αξιοποίηση της απαλλαγής αποτελεί επιλογή που εξαρτάται από τη δομή συμμετοχών και τον χρόνο της μεταβίβασης.

Συχνές ερωτήσεις

Χρειάζεται συμβολαιογράφος για τη μεταβίβαση μεριδίων ΙΚΕ;

Όχι. Η μεταβίβαση μεριδίων ΙΚΕ εν ζωή γίνεται εγγράφως, με απλό ιδιωτικό συμφωνητικό μεταξύ μεταβιβάζοντος και αποκτώντος (άρθρο 84 παρ. 1 Ν. 4072/2012). Συμβολαιογραφικός τύπος απαιτείται μόνο αν εισφέρεται στην εταιρεία περιουσιακό στοιχείο για το οποίο ο νόμος τον επιβάλλει, όπως ακίνητο. Η μεταβίβαση παράγει αποτελέσματα έναντι της εταιρείας από τη γνωστοποίησή της σε αυτή.

Ποιος πληρώνει τον φόρο υπεραξίας στη μεταβίβαση μεριδίων;

Τον φόρο βαρύνεται ο μεταβιβάζων ως δικαιούχος της υπεραξίας. Η δήλωση υποβάλλεται πριν τη μεταβίβαση. Αν όμως η μεταβίβαση γίνει χωρίς υποβολή δήλωσης, ο αποκτών ευθύνεται αλληλεγγύως και εις ολόκληρον για την καταβολή του φόρου (ΑΠ 756/2014). Για τον λόγο αυτό ο αγοραστής έχει συμφέρον να επιβεβαιώσει τη φορολογική τακτοποίηση πριν την ολοκλήρωση.

Μπορεί το καταστατικό να απαγορεύσει τη μεταβίβαση μεριδίων;

Το καταστατικό μπορεί να εισαγάγει ρήτρα προτίμησης, υποχρέωση συναίνεσης της συνέλευσης ή και απαγόρευση μεταβίβασης σε τρίτους εν ζωή. Δεν μπορεί όμως να απαγορεύσει την κληρονομική διαδοχή στην ΕΠΕ, καθώς τέτοια ρήτρα είναι ανίσχυρη (άρθρο 29 Ν. 3190/1955). Στην ΙΚΕ η ελεύθερη μεταβίβαση είναι ο κανόνας και οι περιορισμοί η εξαίρεση.

Τι γίνεται με τα μερίδια ΙΚΕ ή ΕΠΕ αν πεθάνει ο εταίρος;

Οι κληρονόμοι υπεισέρχονται στη θέση του αποβιώσαντος εταίρου, τόσο στην ΕΠΕ (άρθρο 29 Ν. 3190/1955) όσο και στην ΙΚΕ, όπου η μεταβίβαση αιτία θανάτου είναι ελεύθερη (άρθρο 83 παρ. 1 Ν. 4072/2012). Στην ΙΚΕ το καταστατικό μπορεί να προβλέψει εξαγορά των μεριδίων από πρόσωπο που υποδεικνύει η εταιρεία (άρθρο 85 παρ. 2 Ν. 4072/2012), με υπόδειξη εντός ενός μηνός από τη γνώση του θανάτου.

Πρακτικές επισημάνσεις

Έλεγχος καταστατικών περιορισμών: πριν από κάθε μεταβίβαση ελέγχεται αν το καταστατικό προβλέπει δικαίωμα προτίμησης ή συναίνεση. Η παράλειψη τήρησης τέτοιας ρήτρας μπορεί να καταστήσει τη μεταβίβαση ακυρώσιμη.

Φορολογική δήλωση πριν τη μεταβίβαση: η δήλωση υπεραξίας προηγείται της μεταβίβασης. Η παράλειψη δεν ακυρώνει τη μεταβίβαση κατά το εταιρικό δίκαιο, δημιουργεί όμως αλληλέγγυα ευθύνη αποκτώντος και μεταβιβάζοντος για τον φόρο (ΑΠ 756/2014).

Συμβολαιογραφικός τύπος στην ΕΠΕ χωρίς εξαιρέσεις: ακόμη και το προσύμφωνο μεταβίβασης μεριδίων ΕΠΕ απαιτεί συμβολαιογραφικό έγγραφο. Ιδιωτικό συμφωνητικό με μεταγενέστερη μνεία στο συμβολαιογραφικό έγγραφο τροποποίησης του καταστατικού δεν θεραπεύει την ακυρότητα (ΑΠ 313/2024).

Καταχώριση στο Γ.Ε.ΜΗ.: η εμπρόθεσμη καταχώριση της τροποποίησης του καταστατικού δεν είναι απλή τυπικότητα. Χωρίς αυτή, η αλλαγή στη σύνθεση εταίρων δεν αντιτάσσεται σε τρίτους και δημιουργεί προβλήματα σε τραπεζικές σχέσεις, διαγωνισμούς ή ελέγχους.

Μεταβίβαση στο πλαίσιο εξαγοράς: σε μεταβίβαση ελέγχου με αγορά μεριδίων, ο αγοραστής αναλαμβάνει και τις υφιστάμενες υποχρεώσεις της εταιρείας. Η νομική δέουσα επιμέλεια και η ρήτρα μη ανταγωνισμού του πωλητή είναι κρίσιμα στοιχεία της συναλλαγής, ανεξάρτητα από την εταιρική μορφή.

Το Δικηγορικό μας Γραφείο, για περισσότερα από 20 χρόνια εξειδικεύεται στο Εταιρικό και Εμπορικό Δίκαιο. Επικοινωνήστε μαζί μας για σας καθοδηγήσουμε και να σας συμβουλεύσουμε στην επιλογή του τύπου και την μεταβίβαση εταιρικών μεριδίων ΕΠΕ & ΙΚΕ.

Ετήσιος Νομικός Έλεγχος Εταιρείας. Πλήρης Οδηγός Συμμόρφωσης

Κάθε εταιρεία, ανεξαρτήτως μεγέθους και νομικής μορφής, υπόκειται σε ένα πλέγμα υποχρεώσεων που πηγάζουν από τη νομοθεσία περί εταιρειών, το εργατικό και ασφαλιστικό δίκαιο, τη φορολογική νομοθεσία, τον Γενικό Κανονισμό για την Προστασία Δεδομένων (GDPR, General Data Protection Regulation) και τους κανόνες δημοσιότητας στο Γενικό Εμπορικό Μητρώο (Γ.Ε.ΜΗ.).

Η μη τήρηση αυτών των υποχρεώσεων δεν συνεπάγεται μόνο διοικητικές κυρώσεις. Συχνά, οδηγεί σε προσωπική ευθύνη των διοικούντων, σε ακυρότητα εταιρικών πράξεων και σε διακινδύνευση της ίδιας της επιχειρηματικής λειτουργίας.

Ο νομικός έλεγχος επιχείρησης (legal health check) αποτελεί μια συστηματική αξιολόγηση της νομικής κατάστασης μιας εταιρείας, η οποία αποσκοπεί στον εντοπισμό κενών συμμόρφωσης, πριν αυτά μετατραπούν σε πρόβλημα.

Σε αντίθεση με τη νομική δέουσα επιμέλεια (due diligence), η οποία πραγματοποιείται συνήθως στο πλαίσιο εξαγοράς ή χρηματοδότησης, ο ετήσιος νομικός έλεγχος αφορά τη συνεχή παρακολούθηση της συμμόρφωσης κατά τη λειτουργία της εταιρείας.

Πρόκειται, κατ’ ουσίαν, για τον «ετήσιο check-up» της νομικής υγείας μιας επιχείρησης.

Εταιρικές Υποχρεώσεις Και Δημοσιότητα Στο Γ.Ε.ΜΗ.

Η πρώτη ενότητα κάθε νομικού ελέγχου αφορά το εταιρικό πλαίσιο λειτουργίας. Κάθε εμπορική εταιρεία υποχρεούται σε δημοσίευση συγκεκριμένων πράξεων στο Γ.Ε.ΜΗ., σύμφωνα με τον Ν. 4919/2022.

Τούτο αφορά τόσο τις κεφαλαιουχικές εταιρείες (ΑΕ, ΕΠΕ, ΙΚΕ) όσο και τις προσωπικές (ΟΕ, ΕΕ).

Μεταξύ των βασικών υποχρεώσεων περιλαμβάνονται η δημοσίευση ετήσιων οικονομικών καταστάσεων, η καταχώριση αποφάσεων Γενικής Συνέλευσης και Διοικητικού Συμβουλίου, η ανακοίνωση τροποποιήσεων καταστατικού, η δημοσίευση αλλαγών στη διοίκηση ή εκπροσώπηση, καθώς και η επικαιροποίηση στοιχείων επωνυμίας και διακριτικού τίτλου.

Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται στη δημοσίευση των ετήσιων οικονομικών καταστάσεων εντός των προβλεπόμενων προθεσμιών, διότι η μη δημοσίευσή τους συνιστά μία από τις συχνότερες αιτίες επιβολής κυρώσεων.

Σε κάθε περίπτωση, ο νόμος ρητά προβλέπει ότι οι Υπηρεσίες Γ.Ε.ΜΗ. διενεργούν δειγματοληπτικό έλεγχο σε ποσοστό τουλάχιστον 5% επί των συστάσεων και καταχωρίσεων, γεγονός που αυξάνει τον κίνδυνο εντοπισμού παραλείψεων.

Πέραν του Γ.Ε.ΜΗ., το καταστατικό της εταιρείας πρέπει να ελέγχεται ετησίως ως προς την επικαιρότητά του.

Επιπλέον, αλλαγές στη νομοθεσία, νέοι κανόνες εταιρικής διακυβέρνησης ή τροποποιήσεις στη σύνθεση των εταίρων μπορεί να καθιστούν αναγκαία την αναθεώρησή του.

Τέλος, πρέπει να ελέγχεται αν η εταιρική μορφή εξακολουθεί να εξυπηρετεί τις ανάγκες της επιχείρησης ή αν θα ήταν σκόπιμη η μετατροπή σε άλλη μορφή.

Εργατικό Δίκαιο Και Υποχρεώσεις Εργοδότη

Το εργατικό πλαίσιο αποτελεί τον τομέα με τον μεγαλύτερν κίνδυνο για τον εργοδότη, τόσο σε επίπεδο διοικητικών κυρώσεων (πρόστιμα ΣΕΠΕ) όσο και σε επίπεδο δικαστικών αξιώσεων.

Ο ετήσιος νομικός έλεγχος οφείλει να καλύπτει τουλάχιστον τα ακόλουθα ζητήματα:

Φορολογικές Υποχρεώσεις Και Ευθύνη Διοικούντων

Η φορολογική συμμόρφωση αποτελεί τον τομέα όπου οι συνέπειες της παράλειψης είναι πιο άμεσες και σοβαρές. Η ευθύνη των διοικούντων για τα φορολογικά χρέη της εταιρείας ρυθμίζεται από τον Ν. 4174/2013 (Κώδικας Φορολογικής Διαδικασίας, άρθρο 50), όπως τροποποιήθηκε με τον Ν. 4646/2019 και κωδικοποιήθηκε στον Ν. 5104/2024. Ο Ν. 4646/2019 εισήγαγε την έννοια της υπαιτιότητας στην αλληλέγγυα ευθύνη, εφαρμόζοντας τη νομολογία του Συμβουλίου της Επικρατείας.

Ειδικότερα, με τη ΣτΕ 119/2015 κρίθηκε ότι η αρχή «ουδεμία ποινή άνευ πταίσματος» (nulla poena sine culpa) αποτελεί γενική αρχή του δικαίου, η οποία απαιτεί υπαιτιότητα του διοικούντος για τη θεμελίωση αλληλέγγυας ευθύνης.

Πρόσφατα, η ΣτΕ 1585/2025 επανέλαβε ότι οι διατάξεις αυτές, ως εισάγουσες εξαίρεση από την αρχή της αυτοτέλειας του νομικού προσώπου, πρέπει να ερμηνεύονται στενά.

Ο ετήσιος νομικός έλεγχος πρέπει να περιλαμβάνει τον έλεγχο ότι όλες οι φορολογικές δηλώσεις (εισοδήματος, ΦΠΑ, παρακρατούμενων φόρων) υποβάλλονται εμπρόθεσμα, ότι δεν υφίστανται ληξιπρόθεσμες οφειλές προς τη φορολογική διοίκηση, ότι η εταιρεία διατηρεί επικαιροποιημένη φορολογική ενημερότητα και ότι τα λογιστικά αρχεία τηρούνται σύμφωνα με τα Ελληνικά Λογιστικά Πρότυπα (ΕΛΠ).

Περαιτέρω, μετά την πλήρη εφαρμογή του συστήματος myDATA, η διαβίβαση παραστατικών αποτελεί αυτοτελή υποχρέωση, η παράβαση της οποίας μπορεί να επισύρει κυρώσεις ανεξαρτήτως της ορθής υποβολής των φορολογικών δηλώσεων.

Συμβάσεις Και Εμπορικές Σχέσεις

Ο νομικός έλεγχος των εμπορικών συμβάσεων αποτελεί ζήτημα που συχνά παραβλέπεται, ιδίως σε μικρότερες εταιρείες. Πολλές εμπορικές σχέσεις λειτουργούν χωρίς έγγραφη σύμβαση ή με συμβάσεις που δεν έχουν αναθεωρηθεί ή επικαιροποιηθεί για χρόνια.

Σημεία που χρήζουν ετήσιου ελέγχου είναι, μεταξύ άλλων, η ύπαρξη έγγραφων συμβάσεων σε όλες τις βασικές εμπορικές σχέσεις, η επικαιροποίηση των όρων (ιδίως ρήτρες λύσης, ανωτέρας βίας, εφαρμοστέου δικαίου), η τήρηση ρητρών εμπιστευτικότητας (NDA) και η ύπαρξη κατάλληλων μηχανισμών εξασφάλισης απαιτήσεων. Για τις επισφαλείς απαιτήσεις, πρέπει να ελέγχεται αν υπάρχει δυνατότητα φορολογικής διαγραφής.

Ειδικότερα, πρέπει να εξετάζεται αν οι ρήτρες μη ανταγωνισμού που τυχόν περιέχονται σε εμπορικές ή εργασιακές συμβάσεις πληρούν τις προϋποθέσεις εγκυρότητας, καθώς η νομολογία του Αρείου Πάγου θέτει αυστηρά κριτήρια (χρονικός, τοπικός και αντικειμενικός περιορισμός, εύλογο αντάλλαγμα).

Επίσης, σε εταιρείες που διατηρούν δίκτυα αντιπροσώπων ή διανομέων, ο έλεγχος της σύμβασης εμπορικής αντιπροσωπείας ή διανομής είναι απαραίτητος, ιδίως ως προς τη ρήτρα αποζημίωσης πελατείας μετά τη λύση.

Προστασία Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα (GDPR)

Ο Κανονισμός (ΕΕ) 2016/679 (GDPR) επιβάλλει σε κάθε εταιρεία που επεξεργάζεται δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα υποχρεώσεις που πρέπει να ελέγχονται σε τακτική βάση. Τούτο αφορά πρακτικά κάθε εταιρεία που διατηρεί πελατολόγιο, αρχείο εργαζομένων ή ηλεκτρονική φόρμα επικοινωνίας.

Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται η τήρηση αρχείου δραστηριοτήτων επεξεργασίας (άρθρο 30 GDPR), η ύπαρξη πολιτικής προστασίας δεδομένων και σχεδίου αντιμετώπισης περιστατικών παραβίασης (σχέδιο data breach), η ενημέρωση των υποκειμένων (εργαζομένων, πελατών, προμηθευτών) για την επεξεργασία των δεδομένων τους, ο ορισμός Υπευθύνου Προστασίας Δεδομένων (DPO, Data Protection Officer), εφόσον αυτό απαιτείται, καθώς και η εκτίμηση αντικτύπου σχετικά με την προστασία δεδομένων (DPIA, Data Protection Impact Assessment) για επεξεργασίες υψηλού κινδύνου.

Τα πρόστιμα που δύναται να επιβάλει η Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα (ΑΠΔΠΧ) μπορούν να ανέλθουν σε ποσοστό έως 4% του ετήσιου παγκόσμιου κύκλου εργασιών, ενώ η ΑΠΔΠΧ έχει ήδη επιβάλει πρόστιμα εξαψήφιων ποσών σε ελληνικές εταιρείες.

Πνευματική Ιδιοκτησία Και Εμπορικά Σήματα

Τα άυλα asset μιας εταιρείας (εμπορικά σήματα, λογισμικό, βάσεις δεδομένων, τεχνογνωσία) αποτελούν συχνά τα πλέον πολύτιμα περιουσιακά της στοιχεία. Παρά ταύτα, η νομική τους προστασία συχνά παραμελείται.

Ο ετήσιος έλεγχος πρέπει να περιλαμβάνει την επιβεβαίωση ότι τα πνευματικά δικαιώματα σε λογισμικό, κείμενα και σχέδια ανήκουν πράγματι στην εταιρεία (και όχι σε εργαζομένους ή εξωτερικούς συνεργάτες), ότι τα εμπορικά σήματα είναι σε ισχύ και δεν χρήζουν ανανέωσης, ότι υπάρχουν κατάλληλες συμβάσεις εκχώρησης δικαιωμάτων σε περιπτώσεις ανάθεσης ανάπτυξης λογισμικού σε τρίτους, καθώς και ότι τα μέτρα προστασίας του επιχειρηματικού απορρήτου (εμπιστευτικότητα, τεχνικά μέτρα ασφάλειας) είναι επαρκή κατά τον Ν. 4679/2020, ο οποίος ενσωμάτωσε την Οδηγία (ΕΕ) 2016/943 για την προστασία των εμπορικών απορρήτων.

Κανονιστική Συμμόρφωση Σε Ειδικούς Τομείς

Πέραν των γενικών υποχρεώσεων, ορισμένες εταιρείες υπόκεινται σε ειδικούς κανόνες συμμόρφωσης (compliance). Ο κατάλογος αυτός διευρύνεται σταθερά τα τελευταία χρόνια, κυρίως από την ευρωπαϊκή νομοθεσία.

Ενδεικτικά, οι κανόνες αυτοί αφορούν την πρόληψη νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες (AML, Anti-Money Laundering) βάσει του Ν. 4557/2018, τη βιωσιμότητα και τις υποχρεώσεις υποβολής εκθέσεων ESG (Environmental, Social, Governance) και CSRD (Corporate Sustainability Reporting Directive) για τις εταιρείες που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής τους, τις υποχρεώσεις κυβερνοασφάλειας βάσει της Οδηγίας NIS2 (Οδηγία (ΕΕ) 2022/2555) για επιχειρήσεις που παρέχουν ψηφιακές υπηρεσίες, καθώς και τις υποχρεώσεις δημιουργίας εσωτερικών καναλιών αναφοράς (whistleblowing) βάσει του Ν. 4990/2022 για εταιρείες με 50 ή περισσότερους εργαζομένους.

Περαιτέρω, ο νομικός έλεγχος πρέπει να εξετάζει αν η εταιρεία εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής αυτών των ειδικών ρυθμίσεων και, σε καταφατική περίπτωση, αν πληρεί τις σχετικές υποχρεώσεις.

Τέλος, ιδιαίτερη σημασία έχει η ύπαρξη εσωτερικών πολιτικών και διαδικασιών, διότι η απλή γνώση της νομοθεσίας δεν αρκεί, εφόσον δεν μεταφράζεται σε συγκεκριμένα μέτρα εφαρμογής.

Πρακτικές Επισημάνσεις

Ετήσιος Προγραμματισμός

Ο νομικός έλεγχος αποδίδει τα μέγιστα αν πραγματοποιείται σε σταθερή ετήσια βάση, κατά προτίμηση μετά το κλείσιμο της χρήσης. Η σύνδεσή του με τον ετήσιο οικονομικό έλεγχο (audit) επιτρέπει τη συνεκτίμηση φορολογικών και λογιστικών ευρημάτων. Ο ιδανικός χρόνος για εταιρείες με χρήση 1/1 έως 31/12 είναι το πρώτο τρίμηνο του επόμενου έτους.

Πίνακας Υποχρεώσεων Ανά Εταιρική Μορφή

Οι υποχρεώσεις διαφέρουν σημαντικά μεταξύ ΑΕ, ΙΚΕ, ΕΠΕ και προσωπικών εταιρειών. Για παράδειγμα, οι ΑΕ υποχρεούνται σε ετήσιο έλεγχο ορκωτού ελεγκτή εφόσον πληρούν τα κριτήρια μεγέθους, ενώ οι ΙΚΕ υποχρεούνται στην ψηφιακή υποβολή της ετήσιας έκθεσης διαχείρισης στο Γ.Ε.ΜΗ. Αντιστοίχως, στις προσωπικές εταιρείες, οι ομόρρυθμοι εταίροι ευθύνονται απεριόριστα και εις ολόκληρον για τις οφειλές της εταιρείας, συμπεριλαμβανομένων των ασφαλιστικών, ακόμη και για οφειλές που υπήρχαν πριν την είσοδό τους. Η κατάρτιση πίνακα προσαρμοσμένου στην εταιρική μορφή βοηθά στον εντοπισμό κενών.

Ευθύνη Διαχειριστή & Μελών ΔΣ

Η ευθύνη του διαχειριστή ΙΚΕ ή των μελών ΔΣ ανώνυμης εταιρείας δεν περιορίζεται στις εταιρικές υποχρεώσεις. Εκτείνεται στις φορολογικές οφειλές, τις ασφαλιστικές εισφορές και τις υποχρεώσεις τήρησης της εργατικής νομοθεσίας. Ο νομικός έλεγχος αποτελεί, εκτός των άλλων, μέσο αυτοπροστασίας των διοικούντων, τούτο διότι η τεκμηρίωση δέουσας επιμέλειας αποτελεί βασικό εργαλείο άμυνας σε περίπτωση καταλογισμού ευθύνης.

Ειδικά Για Startups

Οι νεοφυείς επιχειρήσεις (startups) συχνά αντιμετωπίζουν τις νομικές υποχρεώσεις ως δευτερεύον ζήτημα. Ωστόσο, ο πρώτος νομικός έλεγχος πρέπει να γίνεται ήδη κατά τον πρώτο χρόνο λειτουργίας, ιδίως ως προς τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας (ανήκει πράγματι στην εταιρεία ο κώδικας;), τις συμβάσεις εμπιστευτικότητας με τρίτους, τη φορολογική συμμόρφωση και τις ρήτρες δέσμευσης (vesting) σε εξωεταιρικές συμφωνίες.

Η ύπαρξη τεκμηριωμένης νομικής συμμόρφωσης αποτελεί, εξάλλου, προϋπόθεση σε κάθε γύρο χρηματοδότησης, τούτο διότι κανένας επενδυτής δεν τοποθετεί κεφάλαια σε εταιρεία χωρίς πρότερο νομικό έλεγχο.

Κατάλογος Ελέγχου Ανά Τομέα

Ο νομικός έλεγχος μπορεί να δομηθεί σε επτά ενότητες, ώστε να μην παραλείπεται κανένα πεδίο. Αυτές είναι:

1. Εταιρικά (καταστατικό, Γ.Ε.ΜΗ., πρακτικά οργάνων),
2. Εργατικά (συμβάσεις, ΕΡΓΑΝΗ, εσωτερικός κανονισμός),
3. Ασφαλιστικά (e-ΕΦΚΑ, ΑΠΔ), (iv) φορολογικά (δηλώσεις, myDATA, ενημερότητα),
4. Συμβάσεις (εμπορικές σχέσεις, NDA, ρήτρες),
5. Δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα (GDPR) και
6. Πνευματική ιδιοκτησία και ειδική κανονιστική συμμόρφωση (AML, NIS2, ESG).

Το Δικηγορικό μας Γραφείο, για περισσότερα από 20 χρόνια εξειδικεύεται στο Εταιρικό και Εμπορικό Δίκαιο. Επικοινωνήστε μαζί μας για σας καθοδηγήσουμε και να σας συμβουλεύσουμε για τη συμμόρφωση σχετικά με τον ετήσιο νομικός έλεγχο τηςεπιχείρησής σας.

Due Diligence Εξαγοράς: Τι Ελέγχει Αγοραστής και Πωλητής

Εν συντομία:

• Η επιλογή μεταξύ εξαγοράς μετοχών (share deal) και εξαγοράς περιουσιακών στοιχείων (asset deal) καθορίζει όλο το εύρος της ευθύνης, αφού στο share deal ο αγοραστής αποκτά την εταιρεία με το σύνολο του παθητικού της, ενώ στο asset deal επιλεγμένα στοιχεία αλλά με ευθύνη για χρέη κατά το άρθρο 479 ΑΚ.
• Ο αποκτών επιχείρηση ευθύνεται εις ολόκληρον για τα χρέη μέχρι την αξία των μεταβιβαζόμενων μόνο όταν μεταβιβάζεται ο πυρήνας της (ΑΠ 1530/2022) και όχι όταν μεταβιβάζεται επουσιώδες τμήμα (ΑΠ 55/2026).
• Η νομική δέουσα επιμέλεια ελέγχει εταιρική νομιμότητα, ρήτρες αλλαγής ελέγχου, εκκρεμείς διαφορές, φορολογικούς κινδύνους (παραγραφή κατά το άρθρο 37 ν. 5104/2024) και καλυμμένες εργασιακές σχέσεις.
• Η προστασία του αγοραστή κρίνεται στις δηλώσεις και εγγυήσεις και στο αν η γνώση του από τον έλεγχο περιορίζει την ευθύνη του πωλητή.

Share deal ή asset deal: ποια δομή εξαγοράς επιλέγεται;

Στην εξαγορά μετοχών ή μεριδίων (share deal) ο αγοραστής αποκτά συμμετοχή στο κεφάλαιο και μαζί ολόκληρο το παθητικό της εταιρείας. Στην εξαγορά περιουσιακών στοιχείων (asset deal) αποκτά επιλεγμένα στοιχεία της επιχείρησης, ενεργοποιεί όμως ευθύνη για τα χρέη κατά το άρθρο 479 ΑΚ.

Η επιλογή κρίνεται από το ύψος των κρυφών υποχρεώσεων, τη φορολογική μεταχείριση της υπεραξίας και τη συνέχεια συμβάσεων, αδειών και εργασιακών σχέσεων.

Το share deal προτιμάται όταν η συνέχεια συμβάσεων, αδειών και πελατολογίου είναι κρίσιμη και το ιστορικό της εταιρείας είναι καθαρό, αφού ο αγοραστής υπεισέρχεται αυτοδικαίως στο σύνολο των σχέσεων.

Το asset deal προτιμάται όταν ο αγοραστής θέλει να αποφύγει κρυφές υποχρεώσεις και να αποκτήσει μόνο συγκεκριμένα στοιχεία.

Η σωστή δομή προκύπτει από τα ευρήματα της νομικής δέουσας επιμέλειας, που αποτυπώνουν αν ο κίνδυνος συγκεντρώνεται στο παθητικό ή στα ίδια τα στοιχεία.

Ειδικά στο share deal, ο τρόπος μεταβίβασης μετοχών και η εγγραφή στο βιβλίο μετόχων αποτελούν προϋπόθεση νομιμοποίησης του αγοραστή έναντι της εταιρείας (άρθρο 41 παρ. 6 ν. 4548/2018).

Στο asset deal, αντίθετα, η μεταβίβαση της επιχείρησης ως οικονομικής ενότητας είναι άτυπη και συντελείται με την παράδοσή της, ενώ συμβολαιογραφικός τύπος και μεταγραφή απαιτούνται μόνο για τυχόν ακίνητα (ΑΠ 393/2025).

Πότε ευθύνεται ο αγοραστής για τα χρέη της εξαγοραζόμενης εταιρείας;

Στο asset deal ο αποκτών την επιχείρηση ευθύνεται εις ολόκληρον με τον μεταβιβάζοντα, μέχρι την αξία των μεταβιβαζόμενων στοιχείων, για τα χρέη που υπήρχαν κατά τον χρόνο της μεταβίβασης (άρθρο 479 ΑΚ). Η ευθύνη αυτή προϋποθέτει ότι μεταβιβάστηκε ο πυρήνας της επιχείρησης.

Στο share deal οι υποχρεώσεις παραμένουν στην εταιρεία, την οποία αποκτά ο αγοραστής μέσω των μετοχών.

Η διάταξη καθιερώνει αναγκαστική εκ του νόμου σωρευτική αναδοχή των χρεών κατά την έννοια του άρθρου 477 ΑΚ, με τον μεταβιβάζοντα να ευθύνεται απεριόριστα και τον αποκτώντα περιορισμένα, μέχρι την αξία όσων απέκτησε κατά τον χρόνο της μεταβίβασης (ΑΠ 1530/2022).

Αρκεί να μεταβιβάζεται το σύνολο ή το σημαντικότερο τμήμα της επιχείρησης, ακόμη και με περισσότερες πράξεις που βρίσκονται σε στενή οικονομική και χρονική σχέση.

Το όριο της ευθύνης είναι εξίσου κρίσιμο με τη θεμελίωσή της. Όταν δεν μεταβιβάζεται το σύνολο ή σημαντικό μέρος της επιχείρησης, αλλά επιμέρους μόνο στοιχεία ή απλώς εκμισθώνονται εγκαταστάσεις, δεν γεννάται ευθύνη του αποκτώντος κατά το άρθρο 479 ΑΚ (ΑΠ 55/2026).

Η γραμμή ανάμεσα στη μεταβίβαση του πυρήνα και στην απόκτηση παρεπόμενων στοιχείων κρίνεται κατά τα πραγματικά περιστατικά της κάθε συναλλαγής. Εκεί ακριβώς καθορίζεται αν ο αγοραστής αναλαμβάνει ή όχι την ευθύνη.

Η εμπειρία από υποθέσεις εξαγορών δείχνει ότι η εσφαλμένη εκτίμηση αυτού του ορίου είναι από τις συχνότερες πηγές μεταγενέστερων αξιώσεων.

Τι ελέγχει η νομική και φορολογική δέουσα επιμέλεια;

Ο έλεγχος καλύπτει την εταιρική νομιμότητα, τις υφιστάμενες συμβάσεις με ρήτρες αλλαγής ελέγχου, τις εκκρεμείς διαφορές, τα εμπράγματα βάρη, τις εργασιακές σχέσεις και τις φορολογικές υποχρεώσεις.

Το βάθος διαφέρει ανά δομή: στο asset deal εστιάζει στα μεταβιβαζόμενα στοιχεία, στο share deal σε ολόκληρο το ιστορικό της εταιρείας, αφού ο αγοραστής αναλαμβάνει κάθε εκκρεμότητα.

Εταιρικός και συμβατικός έλεγχος

Ο έλεγχος ξεκινά από τον φάκελο σύστασης και το ιστορικό στο Γ.Ε.ΜΗ.: καταστατικό, τροποποιήσεις, πρακτικά Γενικών Συνελεύσεων και Διοικητικού Συμβουλίου, εκπροσώπηση. Σε εξαγορά μετοχών εξετάζεται αν ορισμένες κατηγορίες μετοχών είναι δεσμευμένες ή φέρουν δικαιώματα προτίμησης (άρθρο 41 ν. 4548/2018).

Στις υφιστάμενες συμβάσεις, κρίσιμος είναι ο εντοπισμός ρητρών αλλαγής ελέγχου (change of control), που μπορούν να λύσουν ή να τροποποιήσουν μια σύμβαση μόλις ολοκληρωθεί η εξαγορά.

Ελέγχονται, τέλος, εκκρεμείς αγωγές και διαιτησίες ως ενδεχόμενες υποχρεώσεις (contingent liabilities) που δεν εμφανίζονται στους ισολογισμούς, καθώς και κατασχέσεις, υποθήκες και βάρη σε Κτηματολόγιο και Υποθηκοφυλακείο.

Φορολογικοί κίνδυνοι

Ελέγχεται η ύπαρξη εκκρεμών φορολογικών ελέγχων, δικαστικών διαφορών και βεβαιωμένων οφειλών. Η παραγραφή του δικαιώματος της Φορολογικής Διοίκησης να εκδώσει πράξη προσδιορισμού φόρου είναι κατ’ αρχήν πενταετής, παρατεινόμενη σε δεκαετή υπό προϋποθέσεις, ιδίως επί μη υποβολής δήλωσης ή νέων στοιχείων που αποκαλύπτουν απόκρυψη φορολογητέας ύλης (άρθρο 37 ν. 5104/2024).

Σε πολλές περιπτώσεις, οι μεταφερόμενες ζημίες αποτελούν κρυφή αξία για τον αγοραστή, αφού συμψηφίζονται με μελλοντικά κέρδη της αποκτηθείσας εταιρείας στα επόμενα πέντε φορολογικά έτη (άρθρο 27 ν. 4172/2013), εφόσον επαληθευτεί η νομιμότητα της μεταφοράς τους.

Επαληθεύεται, επίσης, η κατάσταση ΦΠΑ και ο χειρισμός των ενδοομιλικών συναλλαγών (transfer pricing). Η εμπειρία από υποθέσεις εξαγορών δείχνει ότι οι ασφαλιστικές οφειλές προς τον e-ΕΦΚΑ και το ΚΕΑΟ συχνά εντοπίζονται μόνο μετά την ολοκλήρωση, γι’ αυτό ζητείται χωριστή επαλήθευση και όχι μόνο πρόσφατο αποδεικτικό ενημερότητας.

Εργασιακές σχέσεις και διανοητική ιδιοκτησία

Στις εργασιακές σχέσεις, ιδιαίτερη προσοχή απαιτεί ο εντοπισμός σχέσεων που εμφανίζονται ως ανεξάρτητη συνεργασία ή σύμβαση έργου αλλά υποκρύπτουν εξαρτημένη εργασία, καθώς η δικαστική αναγνώρισή τους μετά την εξαγορά δημιουργεί σημαντικές υποχρεώσεις.

Εξετάζονται εκκρεμείς αξιώσεις πρώην εργαζομένων, η ορθότητα υπολογισμού αποζημιώσεων και τυχόν δεσμεύσεις από κλαδικές ή επιχειρησιακές συλλογικές συμβάσεις. Σε asset deal, οι εργασιακές σχέσεις και τα δικαιώματα των εργαζομένων μεταφέρονται κατά τις σχετικές προστατευτικές διατάξεις.

Στη διανοητική ιδιοκτησία ελέγχεται η κατοχύρωση σημάτων σε ΟΒΙ ή EUIPO, η κυριότητα του πηγαίου κώδικα και η ύπαρξη εμπορικού απορρήτου κατά τον ν. 4679/2020.

Πώς προστατεύεται ο αγοραστής με δηλώσεις και εγγυήσεις;

Οι δηλώσεις και εγγυήσεις (representations & warranties) μεταφέρουν στον πωλητή τον κίνδυνο για ό,τι δηλώνει ανακριβώς ή αποκρύπτει. Καθοριστικό σημείο διαπραγμάτευσης είναι αν η γνώση που απέκτησε ο αγοραστής μέσω της δέουσας επιμέλειας περιορίζει την ευθύνη του πωλητή, καθώς και ο χρονικός περιορισμός της ευθύνης αυτής.

Κάθε εγγύηση κατανέμει έναν συγκεκριμένο κίνδυνο και απαιτεί ad hoc διατύπωση, ώστε να καλύπτει το αντικείμενο, τα χρονικά όρια και τις συνέπειες της παράβασης. Δύο αντίθετες ρυθμίσεις, γνωστές ως ρήτρες sandbagging, διαμορφώνουν τη θέση των μερών.

Με την πρώτη, ο πωλητής ευθύνεται ακόμη και αν ο αγοραστής γνώριζε το ελάττωμα από τον έλεγχο. Με τη δεύτερη, η προηγούμενη γνώση του αγοραστή αποκλείει την αξίωση. Η επιλογή της μίας ή της άλλης μετατοπίζει ουσιωδώς τον κίνδυνο και αποτελεί από τα πιο κρίσιμα σημεία της σύμβασης εξαγοράς.

Η προστασία δεν αρχίζει με την υπογραφή. Ήδη στο στάδιο των διαπραγματεύσεων τα μέρη υπέχουν προσυμβατική ευθύνη, καθώς όποιος υπαίτια ματαιώσει τη συναλλαγή, αφού έχει δημιουργήσει στον αντισυμβαλλόμενο εύλογη πεποίθηση για τη βέβαιη σύναψή της, οφείλει να αποκαταστήσει το διαφέρον εμπιστοσύνης (άρθρα 197 και 198 ΑΚ, ΑΠ 2049/2022 επί ματαιωθείσας μεταβίβασης μετοχών).

Η εσκεμμένη απόκρυψη ουσιώδους πληροφορίας μπορεί, περαιτέρω, να στηρίξει ακύρωση της σύμβασης λόγω πλάνης ή απάτης (άρθρα 140 επ. και 147 ΑΚ).

Τι κερδίζει ο πωλητής από vendor due diligence;

Ο πωλητής που οργανώνει ψηφιακό χώρο δεδομένων (data room) και διορθώνει ζητήματα πριν τον έλεγχο του αγοραστή ενισχύει τη διαπραγματευτική του θέση και επιταχύνει τη συναλλαγή. Η πλήρης γνωστοποίηση κάθε ουσιώδους γεγονότος αποτρέπει μεταγενέστερη ευθύνη από απόκρυψη.

Η προετοιμασία αυτή, γνωστή ως vendor due diligence, επιτρέπει στον πωλητή να διαμορφώσει ρεαλιστικές δηλώσεις και εγγυήσεις που αντικατοπτρίζουν την πραγματική κατάσταση της εταιρείας, αντί να τις δεχθεί υπό πίεση στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων.

Η επένδυση σε τέτοιον προληπτικό έλεγχο αποδίδει ιδίως όταν η πώληση γίνεται με ανταγωνιστική διαδικασία ή περισσότερους υποψήφιους αγοραστές, όπου ο εντοπισμός και η διευθέτηση προβλημάτων πριν αυτά αναδειχθούν από τρίτον μεταφράζεται σε καλύτερο τίμημα και ταχύτερο κλείσιμο.

Συχνές Ερωτήσεις

Share deal ή asset deal: ποιο επιλέγει ο αγοραστής;

Εξαρτάται από το πού συγκεντρώνεται ο κίνδυνος. Το share deal ταιριάζει όταν η συνέχεια συμβάσεων, αδειών και πελατολογίου είναι κρίσιμη και το ιστορικό της εταιρείας είναι καθαρό. Το asset deal προτιμάται όταν ο αγοραστής θέλει να αποφύγει κρυφές υποχρεώσεις και να αποκτήσει μόνο επιλεγμένα στοιχεία. Η απόφαση προκύπτει από τα ευρήματα της δέουσας επιμέλειας, όχι από γενικό κανόνα.

Ευθύνεται ο αγοραστής για τα χρέη της εταιρείας μετά την εξαγορά;

Στο asset deal ο αποκτών ευθύνεται εις ολόκληρον με τον μεταβιβάζοντα, μέχρι την αξία των μεταβιβαζόμενων στοιχείων, όταν μεταβιβάζεται ο πυρήνας της επιχείρησης (άρθρο 479 ΑΚ). Δεν ευθύνεται όταν αποκτά επουσιώδη μόνο στοιχεία. Στο share deal οι υποχρεώσεις παραμένουν στην εταιρεία, οπότε βαρύνουν έμμεσα τον αγοραστή των μετοχών, γι’ αυτό και κρίνεται από τις εγγυήσεις του πωλητή.

Τι είναι οι δηλώσεις και εγγυήσεις σε σύμβαση εξαγοράς;

Είναι συμβατικές διαβεβαιώσεις του πωλητή για την κατάσταση της εταιρείας (οικονομικά, φορολογικά, εργασιακά, νομικά κλπ). Η ανακρίβειά τους θεμελιώνει ευθύνη και αξίωση αποζημίωσης ή μείωσης τιμήματος. Κάθε εγγύηση κατανέμει έναν συγκεκριμένο κίνδυνο, ενώ ο χρονικός περιορισμός της ευθύνης ορίζει για πόσο διάστημα μετά το κλείσιμο μπορεί ο αγοραστής να την επικαλεστεί.

Η γνώση του αγοραστή από το due diligence, περιορίζει την ευθύνη του πωλητή;

Εξαρτάται από τη διατύπωση της σύμβασης. Με τη μία ρύθμιση ο πωλητής ευθύνεται ακόμη και αν ο αγοραστής γνώριζε το ελάττωμα από τον έλεγχο. Με την αντίθετη ρύθμιση, η προηγούμενη γνώση του αγοραστή αποκλείει την αξίωση. Το ζήτημα ρυθμίζεται ρητά στη σύμβαση εξαγοράς και αποτελεί καθοριστικό σημείο διαπραγμάτευσης ανάμεσα στα μέρη.

Πρακτικές Επισημάνσεις

Η δομή της εξαγοράς πριν τον έλεγχο: η επιλογή share deal ή asset deal καθορίζει το αντικείμενο, το βάθος και τα ερωτήματα της δέουσας επιμέλειας. Η εκκίνηση ελέγχου χωρίς προηγούμενη απόφαση δομής οδηγεί σε άσκοπο κόστος και σε κενά σε κρίσιμα σημεία.

Το άρθρο 479 ΑΚ δεν εφαρμόζεται πάντα: η ευθύνη του αγοραστή για χρέη γεννάται μόνο όταν μεταβιβάζεται ο πυρήνας της επιχείρησης. Ο ακριβής χαρακτηρισμός των μεταβιβαζόμενων ως συνόλου ή ως επιμέρους στοιχείων κρίνεται κατά περίπτωση και μεταβάλλει ριζικά την ευθύνη.

Οι ρήτρες αλλαγής ελέγχου ανατρέπουν την αξία: μια σύμβαση που λύεται αυτοδικαίως με την εξαγορά μπορεί να αφαιρέσει από την επιχείρηση ακριβώς το στοιχείο που την έκανε ελκυστική. Ο εντοπισμός τους είναι από τα πρώτα σημεία του ελέγχου, όχι λεπτομέρεια.

Η σιωπή του πωλητή δεν είναι ουδέτερη: η απόκρυψη ουσιώδους πληροφορίας μπορεί να στηρίξει ακύρωση της σύμβασης ή αξίωση αποζημίωσης. Η οργανωμένη γνωστοποίηση μέσω vendor due diligence προστατεύει και τον πωλητή, όχι μόνο τον αγοραστή.

Το Δικηγορικό μας Γραφείο, για περισσότερα από 20 χρόνια εξειδικεύεται στο Εταιρικό και Εμπορικό Δίκαιο. Επικοινωνήστε μαζί μας για σας καθοδηγήσουμε και να σας συμβουλεύσουμε για το Due Diligence σε Share Deal και Asset Deal.

Ποιος Ευθύνεται Όταν Το Σύστημα ΤΝ Προκαλεί Ζημία σε Τρίτο;

Εν συντομία:

• Η ευθύνη της επιχείρησης από σύστημα τεχνητής νοημοσύνης (ΤΝ) κρίνεται σε τρία επίπεδα: συμβατική (άρθρο 330 ΑΚ) έναντι αντισυμβαλλομένων, αδικοπρακτική (άρθρο 914 ΑΚ) έναντι τρίτων και αντικειμενική κατά τη νέα Οδηγία για τα ελαττωματικά προϊόντα (Οδηγία 2024/2853).
• Ο κανόνας είναι ότι ευθύνεται η επιχείρηση που χρησιμοποιεί το σύστημα, όχι ο πάροχος. Η αστοχία του AI θεωρείται αστοχία της δικής της παροχής, όχι γεγονός τρίτου ή ανωτέρα βία.
• Μετά την απόσυρση της Οδηγίας για την ευθύνη της ΤΝ το 2025, δεν υπάρχει ενιαίο ενωσιακό καθεστώς και η εξωσυμβατική ευθύνη κρίνεται κατά το εθνικό δίκαιο περί αδικοπραξίας.
• Η νέα Οδηγία για τα προϊόντα, με ενσωμάτωση έως τις 9 Δεκεμβρίου 2026, εντάσσει το λογισμικό και τα AI στα προϊόντα και αντιστρέφει το βάρος απόδειξης για τα τεχνικά τους στοιχεία.
• Η ουσιαστική προστασία είναι προληπτική: συμβατική κατανομή ευθύνης με τον πάροχο και εσωτερική πολιτική AI που τεκμηριώνει την ανθρώπινη εποπτεία.

Πότε ενεργοποιείται νομική ευθύνη της επιχείρησης από τη χρήση τεχνητής νοημοσύνης;

Η ευθύνη ενεργοποιείται ανάλογα με το ποιος ζημιώνεται και από ποια σχέση. Έναντι αντισυμβαλλομένου που δέχεται υπηρεσία με ενσωματωμένη ΤΝ, η επιχείρηση ευθύνεται συμβατικά κατά το άρθρο 330 ΑΚ. Έναντι τρίτου που υφίσταται ζημία, ευθύνεται αδικοπρακτικά κατά το άρθρο 914 ΑΚ.

Παράλληλα, η νέα Οδηγία για τα ελαττωματικά προϊόντα προσθέτει καθεστώς αντικειμενικής ευθύνης. Υπόχρεη είναι κατά κανόνα η επιχείρηση που χρησιμοποιεί το σύστημα, όχι ο πάροχός του.

Η διάκριση αυτή έχει πρακτική σημασία, εφόσον κάθε καθεστώς ευθύνης μεταβάλλει το πρόσωπο του υπόχρεου, το βάρος απόδειξης και τη χρονική παραγραφή της αξίωσης. Η επιχείρηση θεωρείται φορέας εφαρμογής (deployer) κατά τον Κανονισμό για την τεχνητή νοημοσύνη (AI Act), καθώς χρησιμοποιεί ένα σύστημα ΤΝ υπό την εποπτεία του, σε αντιδιαστολή με τον πάροχο (provider) που το αναπτύσσει ή το διαθέτει.

Ο παρακάτω πίνακας συνοψίζει τα τέσσερα πλαίσια ευθύνης που μπορεί να ενεργοποιηθούν ταυτόχρονα από το ίδιο περιστατικό:

Συμβατική ή αδικοπρακτική ευθύνη: ποιο νομικό πλαίσιο εφαρμόζεται όταν σφάλλει το σύστημα;

Η διάκριση εξαρτάται από τη σχέση με τον ζημιωθέντα. Όταν η επιχείρηση παρέχει υπηρεσία με ενσωματωμένη ΤΝ και το σύστημα αστοχεί, πρόκειται για αθέτηση της δικής της παροχής κατά το άρθρο 330 ΑΚ, όχι για γεγονός τρίτου. Όταν η ζημία πλήττει πρόσωπο εκτός σύμβασης, εφαρμόζεται η αδικοπρακτική ευθύνη του άρθρου 914 ΑΚ, με τις τέσσερις γνωστές προϋποθέσεις της.

Στη συμβατική ευθύνη, ο οφειλέτης ενέχεται κατά το άρθρο 330 ΑΚ για κάθε αθέτηση από δόλο ή αμέλεια. Ο φορέας εφαρμογής επιλέγει, ενσωματώνει και ελέγχει το σύστημα ΤΝ, ασκώντας έλεγχο επί της σφαίρας εκτέλεσης της παροχής. Για τον λόγο αυτό, η επίκληση της αστοχίας του AI ως λόγου ανωτέρας βίας είναι ερμηνευτικά απαράδεκτη, καθώς ανωτέρα βία νοείται το αντικειμενικά απρόβλεπτο και αναπότρεπτο γεγονός, ενώ η αστοχία ενός εργαλείου που η ίδια η επιχείρηση επέλεξε εντάσσεται στον δικό της κίνδυνο.

Στην αδικοπρακτική ευθύνη, το άρθρο 914 ΑΚ απαιτεί παράνομη συμπεριφορά, υπαιτιότητα, ζημία και αιτιώδη σύνδεσμο. Η αθέτηση σύμβασης δεν συνιστά αυτομάτως αδικοπραξία, μπορεί όμως η ίδια ζημιογόνος πράξη να θεμελιώσει και τα δύο, όταν θα ήταν παράνομη ακόμη και χωρίς τη συμβατική σχέση, κατά το γενικό καθήκον πρόνοιας που επιβάλλει το άρθρο 914 ΑΚ (ΑΠ 1261/2025).

Η εμπειρία δείχνει ότι το πιο κρίσιμο, πρακτικό, ζήτημα είναι η απόδειξη. Τα μοντέλα βαθιάς μάθησης λειτουργούν ως «μαύρα κουτιά» (black-box), δηλαδή η εσωτερική τους λειτουργία δεν είναι προσβάσιμη ούτε εξηγήσιμη. Έτσι, η απόδειξη του αιτιώδους συνδέσμου και της υπαιτιότητας γίνεται δυσχερής.

Κατά τη νομολογία, αιτιώδης συνάφεια υπάρχει όταν η πράξη ήταν, κατά τα διδάγματα της κοινής πείρας, αντικειμενικά ικανή να επιφέρει το ζημιογόνο αποτέλεσμα (ΑΠ 1609/2025). Στην πράξη, η αδυναμία τεχνικής εξήγησης του αποτελέσματος είναι το βασικό εμπόδιο που αντιμετωπίζει ο ζημιωθείς όταν επιχειρεί να συνδέσει τη ζημία με συγκεκριμένη πλημμέλεια του συστήματος.

Πώς αλλάζει η κατανομή ευθύνης μετά την απόσυρση της Οδηγίας για την ευθύνη της ΤΝ;

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή απέσυρε το 2025 την πρόταση Οδηγίας για την ευθύνη από την τεχνητή νοημοσύνη (AI Liability Directive), η οποία θα εναρμόνιζε την εξωσυμβατική ευθύνη σε ενωσιακό επίπεδο. Η απόσυρση σημαίνει ότι δεν υπάρχει ενιαίο ευρωπαϊκό καθεστώς για τη ζημία τρίτου από AI. Η ευθύνη αυτή κρίνεται πλέον κατά το εθνικό δίκαιο, δηλαδή στην Ελλάδα κατά το άρθρο 914 ΑΚ.

Η πρόταση είχε κατατεθεί το 2022 ως συμπλήρωμα της αναθεώρησης της ευθύνης προϊόντων. Αποσύρθηκε επίσημα το 2025, λόγω έλλειψης συναίνεσης μεταξύ των θεσμικών οργάνων της Ένωσης. Το αποτέλεσμα είναι ο ενωσιακός νομικός κατακερματισμός, καθώς κάθε κράτος-μέλος εφαρμόζει τους δικούς του κανόνες περί αδικοπραξίας, με διαφορετικές προϋποθέσεις και διαφορετικό βάρος απόδειξης.

Για την ελληνική επιχείρηση, αυτό σημαίνει ότι ο ζημιωθείς τρίτος δεν διαθέτει τα αποδεικτικά εργαλεία που θα του παρείχε η αποσυρθείσα Οδηγία, όπως η υποχρεωτική αποκάλυψη τεχνικών στοιχείων ή τα μαχητά τεκμήρια αιτιώδους συνδέσμου. Παραμένει με το γενικό βάρος απόδειξης του άρθρου 914 ΑΚ, το οποίο είναι ιδιαίτερα δυσχερές λόγω του φαινομένου του μαύρου κουτιού. Το κενό αυτό καλύπτεται μερικώς, για ορισμένες κατηγορίες ζημίας, από τη νέα ρύθμιση για την ευθύνη προϊόντων.

Πότε ευθύνεται ο πάροχος και πότε η επιχείρηση κατά τη νέα Οδηγία για την ευθύνη προϊόντων;

Η Οδηγία 2024/2853 για την ευθύνη λόγω ελαττωματικών προϊόντων, με προθεσμία μεταφοράς στο εθνικό δίκαιο έως τις 9 Δεκεμβρίου 2026, εντάσσει ρητά το λογισμικό και τα συστήματα ΤΝ στην έννοια του «προϊόντος». Καθιερώνει αντικειμενική ευθύνη δηλαδή, ο ζημιωθείς αποδεικνύει ελάττωμα, ζημία και αιτιώδη σύνδεσμο, χωρίς να χρειάζεται να αποδείξει υπαιτιότητα του υπευθύνου.

Η νέα Οδηγία αντικαθιστά την Οδηγία 85/374/ΕΟΚ. Έως την ενσωματωσή της στο εθνικό δίκαιο εξακολουθεί να ισχύει το προηγούμενο καθεστώς ευθύνης παραγωγού ελαττωματικού προϊόντος του Ν. 2251/1994.

Μετά την ενσωμάτωση, τρεις νέοι κανόνες αφορούν ειδικά τα συστήματα ΤΝ:

• Πρώτον, αντιστρέφεται το βάρος απόδειξης. Όταν ο ζημιωθείς αποδείξει ότι η πρόσβαση στα τεχνικά στοιχεία λειτουργίας είναι αδύνατη ή δυσανάλογα δυσχερής, τεκμαίρεται η ύπαρξη ελαττώματος. Η ρύθμιση αντιμετωπίζει ευθέως το πρόβλημα του μαύρου κουτιού που καθιστά δυσχερή την αδικοπρακτική αξίωση.
• Δεύτερον, θεμελιώνεται ευθύνη για ενημερώσεις και αναβαθμίσεις. Όταν λογισμικό ή μοντέλο τροποποιείται μετά τη διάθεσή του, το ελάττωμα που προκύπτει από την τροποποίηση αποδίδεται σε όποιον ασκεί τον έλεγχο του συστήματος.
• Τρίτον, διευρύνεται ο κύκλος των υποχρέων. Ευθύνεται ο πάροχος ως κατασκευαστής, αλλά και η ίδια η επιχείρηση όταν τροποποιεί ουσιωδώς το σύστημα ή το θέτει σε κυκλοφορία με τη δική της επωνυμία. Σημαντικός είναι ο περιορισμός που εισάγεται, καθώς η ευθύνη προϊόντος καλύπτει σωματική βλάβη, υλική ζημία και απώλεια δεδομένων, όχι όμως την καθαρά οικονομική ζημία ούτε την προσβολή δικαιωμάτων διανοητικής ιδιοκτησίας. Για τις τελευταίες, η αξίωση θεμελιώνεται στα άρθρα 330 και 914 ΑΚ.

Ποιες συμβατικές αποφάσεις κατανέμουν την ευθύνη πριν την ενσωμάτωση συστήματος ΤΝ;

Η ουσιαστική κατανομή ευθύνης γίνεται συμβατικά, πριν την ενσωμάτωση. Η σύμβαση με τον πάροχο AI καθορίζει ποιος φέρει το κόστος αξιώσεων τρίτων, σε ποιον βαθμό περιορίζεται η ευθύνη του παρόχου και πώς προστατεύονται τα δεδομένα εισόδου. Οι τυποποιημένοι όροι των παρόχων, διαμορφωμένοι κατά κανόνα στο αμερικανικό δίκαιο, δεν ισχύουν πάντοτε αυτούσιοι στο ελληνικό.

Η σύμβαση παροχής AI, είτε μέσω διεπαφής προγραμματισμού (API – Application Programming Interface), είτε ως λογισμικό ως υπηρεσία (SaaS – Software as a Service), είτε ως custom ανάπτυξη, αποτελεί μικτή σύμβαση, καθώς ενσωματώνει στοιχεία σύμβασης έργου, υπηρεσιών και άδειας χρήσης λογισμικού. Η υπαγωγή σε συγκεκριμένο τύπο καθορίζει το εφαρμοστέο καθεστώς ευθύνης και απαιτεί ad hoc εκτίμηση των επιμέρους όρων της κάθε σύμβασης.

Η ρήτρα αποζημίωσης για ζητήματα διανοητικής ιδιοκτησίας (IP indemnification) μεταθέτει στον πάροχο τις αξιώσεις τρίτων για παραβίαση πνευματικών δικαιωμάτων από τα αποτελέσματα του μοντέλου. Ορισμένοι πάροχοι την έχουν υιοθετήσει, αλλά με συμβατικές προϋποθέσεις που χρειάζονται έλεγχο.

Στην πράξη, παρατηρείται ότι οι προϋποθέσεις της ρήτρας, όπως η υποχρεωτική ενεργοποίηση φίλτρων ή η συμμόρφωση προς τους όρους χρήσης, συχνά περιορίζουν ή αποκλείουν την κάλυψη. Το ζήτημα συνδέεται με την ευρύτερη προστασία της πνευματικής ιδιοκτησίας, καθώς αμιγώς AI-generated αποτέλεσμα χωρίς πρωτότυπη ανθρώπινη συνεισφορά δεν προστατεύεται.

Η ρήτρα περιορισμού ευθύνης και η αποποίηση εγγυήσεων (no warranty) ελέγχονται ως προς την καταχρηστικότητά τους. Το άρθρο 332 ΑΚ απαγορεύει τον εκ των προτέρων αποκλεισμό της ευθύνης για δόλο ή βαριά αμέλεια, ενώ καταχρηστικοί όροι κρίνονται και κατά την Οδηγία 93/13/ΕΟΚ. Ο πλήρης αποκλεισμός ευθύνης σε σύμβαση μεταξύ επιχειρήσεων δεν ισχύει αυτούσιος, ο δε έλεγχος της καταχρηστικότητας γίνεται ανά περίπτωση.

Τέλος, κάθε εντολή (prompt) που εισάγεται στο σύστημα, όπως στρατηγικά ή οικονομικά δεδομένα, αποτελεί δυνητικά εμπορικό απόρρητο κατά την Οδηγία 2016/943/ΕΕ. Η αδιάκριτη χρήση δημόσιων εργαλείων χωρίς εταιρική συμφωνία δημιουργεί κίνδυνο.

Όταν τα δεδομένα εισόδου περιλαμβάνουν προσωπικά δεδομένα τρίτων, απαιτείται σύμβαση επεξεργασίας δεδομένων (Data Processing Agreement – DPA) κατά το άρθρο 28 GDPR, στο πλαίσιο της ευρύτερης συμμόρφωσης με τον GDPR.

Ποια εσωτερική πολιτική AI περιορίζει την ευθύνη της επιχείρησης;

Η εσωτερική πολιτική χρήσης AI δεν είναι τυπικότητα συμμόρφωσης αλλά μέσο περιορισμού ευθύνης. Τεκμηριώνει την ανθρώπινη εποπτεία που αποτρέπει τον χαρακτηρισμό αμέλειας κατά το άρθρο 914 ΑΚ, οριοθετεί την αποδεκτή χρήση ώστε να μη μετατίθεται η ευθύνη στην επιχείρηση και ικανοποιεί την υποχρέωση εκπαίδευσης του προσωπικού που επιβάλλει ο Κανονισμός για την τεχνητή νοημοσύνη.

Ο πυρήνας της πολιτικής είναι η ανθρώπινη εποπτεία. Ο Κανονισμός για την τεχνητή νοημοσύνη υποχρεώνει τους φορείς εφαρμογής να εξασφαλίζουν επαρκή ανθρώπινη εποπτεία των συστημάτων, η δε μη εφαρμογή της μπορεί να στοιχειοθετήσει αμέλεια κατά το άρθρο 914 ΑΚ.

Η πολιτική προβλέπει υποχρεωτική επανεξέταση των αποτελεσμάτων πριν από κρίσιμες αποφάσεις, κυρίως σε πρόσληψη, πιστοδότηση και νομική ή φορολογική ανάλυση. Η διατύπωση ως προς το ποιες ακριβώς αποφάσεις απαιτούν παρέμβαση ανθρώπου (human-in-the-loop) είναι στρατηγική επιλογή που μεταβάλλει την έκταση της έκθεσης.

Η πολιτική καλύπτει επίσης την υποχρέωση επαρκούς γνώσης AI στο προσωπικό, που προβλέπεται στο άρθρο 4 του Κανονισμού, καθώς και τον ρητό ορισμό του επιτρεπόμενου σκοπού χρήσης. Η χρήση εκτός του οριζόμενου σκοπού μπορεί να μεταθέσει την ευθύνη στον φορέα εφαρμογής κατά το άρθρο 25 του Κανονισμού.

Συμπληρωματικά, η επιχείρηση τηρεί πλήρη καταγραφή των συστημάτων ΤΝ που χρησιμοποιεί, κατηγοριοποιημένα βάσει κινδύνου, καθώς και αρχείο των αποτελεσμάτων που αξιοποιήθηκαν για επιχειρηματικές αποφάσεις. Η τεκμηρίωση αυτή λειτουργεί ως αποδεικτικό μέσο σε περίπτωση μεταγενέστερης αξίωσης, αποδεικνύοντας ότι τηρήθηκε η οφειλόμενη επιμέλεια.

Πότε η αυτοματοποιημένη απόφαση γεννά ευθύνη κατά τον GDPR;

Το άρθρο 22 GDPR παρέχει στο φυσικό πρόσωπο το δικαίωμα να μην υπόκειται σε απόφαση που βασίζεται αποκλειστικά σε αυτοματοποιημένη επεξεργασία και παράγει έννομα αποτελέσματα ή το θίγει σημαντικά. Η διάταξη δεσμεύει κάθε επιχείρηση που χρησιμοποιεί AI για αξιολόγηση αιτήσεων εργαζομένων, αυτοματοποιημένη τιμολόγηση ή πιστοληπτική αξιολόγηση, ανεξαρτήτως μεγέθους.

Εξαιρέσεις επιτρέπονται, σύμφωνα και με τις Κατευθυντήριες Γραμμές του ΕΣΠΔ για την αυτοματοποιημένη λήψη αποφάσεων, όταν η απόφαση είναι αναγκαία για σύμβαση, βασίζεται σε ρητή συγκατάθεση ή επιτρέπεται από ενωσιακό ή εθνικό δίκαιο. Ακόμη και τότε, όμως, ο υπεύθυνος επεξεργασίας οφείλει να εξασφαλίζει ανθρώπινη επανεξέταση, να παρέχει στο υποκείμενο τη δυνατότητα αντίρρησης και να τηρεί τις υποχρεώσεις ενημέρωσης των άρθρων 13 και 14 GDPR.

Ο Κανονισμός για την τεχνητή νοημοσύνη ενισχύει τις απαιτήσεις διαφάνειας, υποχρεώνοντας τους φορείς εφαρμογής να ενημερώνουν τα φυσικά πρόσωπα για τη χρήση αυτοματοποιημένου συστήματος. Η παράβαση των ανωτέρω θεμελιώνει αξίωση αποζημίωσης κατά το άρθρο 82 GDPR, πέραν των διοικητικών προστίμων.

Η εμπειρία δείχνει ότι η εκτίμηση του αν μια απόφαση είναι όντως «αποκλειστικά» αυτοματοποιημένη και ποια εξαίρεση τυχόν εφαρμόζεται, πρέπει κρίνεται σε κάθε περίπτωση ξεχωριστά και να προηγείται της αξιοποίησης AI, ειδικά σε αποφάσεις που αφορούν φυσικά πρόσωπα.

Συχνές Ερωτήσεις

Ευθύνεται η επιχείρηση για λάθος της τεχνητής νοημοσύνης;

Κατά κανόνα ναι. Η επιχείρηση που χρησιμοποιεί το σύστημα ευθύνεται για τη ζημία, επειδή το επιλέγει, το ενσωματώνει και το ελέγχει. Η επίκληση της αστοχίας του AI ως γεγονότος τρίτου ή ανωτέρας βίας απορρίπτεται, καθώς το σύστημα εντάσσεται στη δική της σφαίρα εκτέλεσης. Έναντι πελάτη ευθύνεται συμβατικά κατά το άρθρο 330 ΑΚ, έναντι τρίτου αδικοπρακτικά κατά το άρθρο 914 ΑΚ.

Μπορεί ο πάροχος AI να αποκλείσει τη συμβατική του ευθύνη;

Όχι απεριόριστα. Οι τυποποιημένες ρήτρες no warranty και απαλλαγής, διαμορφωμένες στο αμερικανικό δίκαιο, ελέγχονται ως προς την καταχρηστικότητά τους. Το άρθρο 332 ΑΚ απαγορεύει τον εκ των προτέρων αποκλεισμό της ευθύνης για δόλο ή βαριά αμέλεια, ενώ καταχρηστικοί όροι κρίνονται και κατά την Οδηγία 93/13/ΕΟΚ. Ο πλήρης αποκλεισμός ευθύνης δεν ισχύει.

Από πότε ισχύει η νέα ευθύνη προϊόντος για το λογισμικό;

Η Οδηγία 2024/2853 πρέπει να μεταφερθεί στο εθνικό δίκαιο έως τις 9 Δεκεμβρίου 2026. Έως τότε εφαρμόζεται το προηγούμενο καθεστώς ευθύνης παραγωγού του Ν. 2251/1994. Μετά τη μεταφορά, το λογισμικό και τα συστήματα ΤΝ αντιμετωπίζονται ως προϊόντα με αντικειμενική ευθύνη και αντιστροφή του βάρους απόδειξης για τα τεχνικά τους στοιχεία.

Χρειάζεται η επιχείρηση DPA για να χρησιμοποιήσει εργαλείο AI;

Όταν τα δεδομένα εισόδου περιλαμβάνουν προσωπικά δεδομένα τρίτων, ναι. Η διαβίβασή τους στον πάροχο προϋποθέτει νόμιμη βάση επεξεργασίας κατά το άρθρο 6 GDPR, σύμβαση επεξεργασίας δεδομένων κατά το άρθρο 28 GDPR και έλεγχο του τόπου επεξεργασίας όταν ο διακομιστής βρίσκεται εκτός ΕΟΧ, οπότε εφαρμόζονται τα άρθρα 44 επ. GDPR.

Πρακτικές Επισημάνσεις

Υπεύθυνη η επιχείρηση, όχι το εργαλείο: η αστοχία του AI θεωρείται αστοχία της δικής της παροχής. Η επίκληση ανωτέρας βίας ή γεγονότος τρίτου για το σύστημα που η ίδια επέλεξε απορρίπτεται ερμηνευτικά, οπότε η πολιτική οικοδομείται στην τεκμηρίωση της επιμέλειας, όχι στη μετάθεση της ευθύνης.

Συμβατική κατανομή πριν τη χρήση: οι ουσιαστικές αποφάσεις λαμβάνονται στη σύμβαση με τον πάροχο, μέσω ρητρών αποζημίωσης διανοητικής ιδιοκτησίας, περιορισμού ευθύνης και προστασίας δεδομένων. Η υπαγωγή της σύμβασης σε τύπο και ο έλεγχος των επιμέρους όρων είναι ad hoc εργασία.

Έλεγχος ρητρών απαλλαγής: οι ρήτρες no warranty των διεθνών παρόχων δεν ισχύουν αυτούσιες. Το άρθρο 332 ΑΚ και η Οδηγία 93/13/ΕΟΚ θέτουν όρια, με τον έλεγχο της καταχρηστικότητας να γίνεται κατά περίπτωση.

Τεκμηρίωση εποπτείας: εσωτερική πολιτική AI με υποχρεωτική ανθρώπινη επανεξέταση πριν κρίσιμες αποφάσεις, καταγραφή συστημάτων και αρχείο των αποτελεσμάτων που αξιοποιήθηκαν, λειτουργεί ως αποδεικτικό μέσο επιμέλειας.

Χρονικός ορίζοντας ευθύνης προϊόντος: το καθεστώς αλλάζει στις 9 Δεκεμβρίου 2026, οπότε λήγει η προθεσμία μεταφοράς της Οδηγίας 2024/2853. Έως τότε ισχύει ο Ν. 2251/1994, ενώ μετά εισάγεται αντικειμενική ευθύνη και αντιστροφή βάρους απόδειξης για τα συστήματα ΤΝ.

Το Δικηγορικό μας Γραφείο, για περισσότερα από 20 χρόνια εξειδικεύεται στο Εταιρικό και Εμπορικό Δίκαιο. Επικοινωνήστε μαζί μας για σας καθοδηγήσουμε και να σας συμβουλεύσουμε σε κάθε θέμα σχετικά με την ευθύνη της επιχείρησης από Τεχνητή Νοημοσύνη.