Whistleblowing (Ν. 4990/2022) & Επιχείρηση

Προστασία Πληροφοριοδοτών (Whistleblowing) & Επιχείρηση

Η αποκάλυψη παρανομιών ή παρατυπιών εντός μιας εταιρείας ή επιχείρησης (“Whistleblowing”) αποτελεί κρίσιμο εργαλείο διαφάνειας και καλής εταιρικής διακυβέρνησης.

Ωστόσο, τα πρόσωπα που αποφασίζουν να αναφέρουν παραβατικές συμπεριφορές αντιμετωπίζουν συχνά αντίποινα, από απόλυση μέχρι κοινωνική απομόνωση στον εργασιακό χώρο.

Για τον λόγο αυτό, η Ευρωπαϊκή Ένωση θέσπισε ενιαίο πλαίσιο προστασίας των πληροφοριοδοτών δημοσίου συμφέροντος (whistleblowers), το οποίο ενσωματώθηκε στην και ελληνική έννομη τάξη.

Τα βασικά νομοθετικά κείμενα που διέπουν σήμερα την προστασία των πληροφοριοδοτών είναι τα εξής:

  • Οδηγία (ΕΕ) 2019/1937 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 23ης Οκτωβρίου 2019, σχετικά με την προστασία των προσώπων που αναφέρουν παραβιάσεις του δικαίου της Ένωσης
  • Ν. 4990/2022 με τον οποίο ενσωματώθηκε η Οδηγία στο ελληνικό δίκαιο
  • Ν. 5095/2024 (άρθρο 20), ο οποίος διεύρυνε το πεδίο εφαρμογής του Ν. 4990/2022 ώστε να καλύπτει και παραβιάσεις εθνικού δικαίου (αδικήματα δωροδοκίας και εμπορίας επιρροής – Άρθρο 237Α ΠΚ)

Σκοπός & Πεδίο Εφαρμογής

Ο Ν. 4990/2022 θεσπίζει ένα ολοκληρωμένο σύστημα εσωτερικής και εξωτερικής αναφοράς παραβιάσεων, με παράλληλη προστασία των αναφερόντων προσώπων από κάθε μορφή αντεκδίκησης.

Ο νόμος αφορά παραβιάσεις σε συγκεκριμένους τομείς του ενωσιακού δικαίου, μεταξύ των οποίων:

  • οι δημόσιες συμβάσεις,
  • οι χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες,
  • η πρόληψη νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες,
  • η ασφάλεια προϊόντων και τροφίμων, η προστασία του περιβάλλοντος,
  • η δημόσια υγεία,
  • η προστασία καταναλωτών,
  • η προστασία προσωπικών δεδομένων και
  • ο ανταγωνισμός.

Σημαντική εξέλιξη αποτέλεσε η τροποποίηση με τον Ν. 5095/2024 (άρθρο 20), η οποία ένταξε στο πεδίο εφαρμογής του νόμου και παραβιάσεις εθνικού δικαίου, ιδίως τα αδικήματα δωροδοκίας και εμπορίας επιρροής.

Εμπορία επιρροής: Όποιος ζητεί ή λαμβάνει, άμεσα ή μέσω τρίτου, οποιασδήποτε φύσης ωφέλημα, για τον εαυτό του ή για άλλον, ή αποδέχεται την υπόσχεση παροχής τέτοιου ωφελήματος ως αντάλλαγμα για αθέμιτη επιρροή την οποία ισχυρίζεται ή επιβεβαιώνει, ψευδώς ή αληθώς, ότι μπορεί να ασκήσει σε κάποιο από τα πρόσωπα που αναφέρονται στα άρθρα 159, 235 παρ. 1 και 237 παρ. 1, ώστε αυτά να προβούν σε πράξη ή παράλειψη που ανάγεται στην άσκηση των καθηκόντων τους.

Η παραπάνω εξέλιξη κατέστησε τον Ν. 4990/2022 ευρύτερο στο πεδίο εφαρμογής του σε σχέση με αυτό που αρχικά προέβλεπε η Οδηγία (ΕΕ) 2019/1937.

Ποιοι Προστατεύονται

Το προσωπικό πεδίο εφαρμογής του Ν. 4990/2022 είναι ιδιαιτέρως ευρύ. Προστατεύεται κάθε πρόσωπο που αποκτά πληροφορίες σχετικά με παραβιάσεις στο πλαίσιο εργασιακής σχέσης, ανεξαρτήτως τύπου.

Τούτο σημαίνει ότι δυνητικός πληροφοριοδότης μπορεί να είναι:

  • εργαζόμενος με σύμβαση εξαρτημένης εργασίας (πλήρους ή μερικής απασχόλησης, ορισμένου ή αορίστου χρόνου),
  • μέτοχος,
  • μέλος διοικητικού οργάνου,
  • εθελοντής,
  • ασκούμενος, αλλά και
  • πρόσωπα που δεν έχουν ακόμη αναλάβει τα καθήκοντά τους ή
  • η σχέση εργασίας τους έχει λήξει.

Επιπροσθέτως, η προστασία επεκτείνεται σε πρόσωπα που συνδέονται με τον αναφέροντα, όπως συνάδελφοι ή συγγενείς, εφόσον ενδέχεται να υποστούν αντίποινα λόγω αυτής της σύνδεσης.

Δίαυλοι Αναφοράς

Ο νόμος θεσπίζει τρεις βαθμίδες αναφοράς, χωρίς ωστόσο να επιβάλλει αυστηρή ιεράρχηση μεταξύ τους.

Εσωτερικός Δίαυλος

Φορείς του ιδιωτικού τομέα που απασχολούν πάνω από πενήντα (50) εργαζομένους υποχρεούνται να θεσπίσουν εσωτερικό δίαυλο αναφοράς. Κεντρικό πρόσωπο στη λειτουργία αυτού του διαύλου αποτελεί ο Υπεύθυνος Παραλαβής και Παρακολούθησης Αναφορών (“Υ.Π.Π.Α.”), ο οποίος μπορεί να είναι εργαζόμενος του φορέα ή τρίτο πρόσωπο (π.χ. εξωτερικός νομικός σύμβουλος ή εταιρεία κανονιστικής συμμόρφωσης).

Ο Υ.Π.Π.Α. αναφέρεται απευθείας στο ανώτατο διοικητικό όργανο του φορέα (άρθρο 9 παρ. 7 Ν. 4990/2022).

Η αναφορά μπορεί να υποβληθεί γραπτώς, προφορικώς, μέσω ηλεκτρονικής πλατφόρμας ή τηλεφωνικώς.

Μετά την παραλαβή, ο Υ.Π.Π.Α. οφείλει να επιβεβαιώσει τη λήψη εντός επτά (7) ημερών και να ενημερώσει τον αναφέροντα για τις ενέργειες παρακολούθησης εντός τριών (3) μηνών.

Εξωτερικός Δίαυλος

Αρμόδιος εξωτερικός δίαυλος στην Ελλάδα ορίστηκε η Εθνική Αρχή Διαφάνειας (Ε.Α.Δ.), η οποία λειτουργεί ηλεκτρονική πλατφόρμα υποβολής αναφορών.

Ο πληροφοριοδότης δύναται να προσφύγει απευθείας στον εξωτερικό δίαυλο, χωρίς να υποχρεούται να εξαντλήσει πρώτα τον εσωτερικό.

Δημόσια Αποκάλυψη

Ως τελευταίο μέσο, ο νόμος αναγνωρίζει και τη δημόσια αποκάλυψη (π.χ. μέσω μέσων ενημέρωσης), υπό αυστηρότερες προϋποθέσεις.

 Ο πληροφοριοδότης προστατεύεται εφόσον:

  • υπέβαλε πρώτα εσωτερική ή εξωτερική αναφορά χωρίς να λάβει ανταπόκριση εντός των νόμιμων προθεσμιών, ή
  • έχει βάσιμους λόγους να πιστεύει ότι η παραβίαση συνιστά άμεσο ή εμφανή κίνδυνο για το δημόσιο συμφέρον.

Εμπιστευτικότητα & Προσωπικά Δεδομένα

Η ταυτότητα του αναφέροντος προστατεύεται αυστηρά. Δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα και πληροφορίες που οδηγούν, άμεσα ή έμμεσα, στην ταυτοποίησή του δεν αποκαλύπτονται σε κανένα πρόσωπο πέραν των εξουσιοδοτημένων μελών του προσωπικού, εκτός αν συγκατατεθεί ρητώς ο αναφέρων (άρθρο 14 Ν. 4990/2022).

Ο νόμος, μάλιστα, προβλέπει ότι ο υπεύθυνος επεξεργασίας δύναται να παραλείπει την ενημέρωση του αναφερόμενου προσώπου, εφόσον τούτο απαιτείται για την αποτροπή παρεμπόδισης ή παρακώλυσης της έρευνας.

Ο νόμος δεν ρυθμίζει ρητώς το ζήτημα των ανώνυμων αναφορών, αφήνοντας τη σχετική διακριτική ευχέρεια στους φορείς. Ωστόσο, πρόσωπα που υπέβαλαν αρχικά ανώνυμη αναφορά απολαμβάνουν πλήρους προστασίας εφόσον στη συνέχεια ταυτοποιηθούν και υποστούν αντίποινα.

Απαγόρευση Αντιποίνων

Η απαγόρευση αντιποίνων αποτελεί τον πυρήνα της νομοθετικής προστασίας. Το άρθρο 17 του Ν. 4990/2022 απαριθμεί ενδεικτικά μορφές αντιποίνων, μεταξύ των οποίων:

  • η απόλυση,
  • ο υποβιβασμός,
  • η δυσμενής μετάθεση,
  • η μεταβολή όρων εργασίας,
  • η παρενόχληση,
  • η μη ανανέωση σύμβασης,
  • η αρνητική αξιολόγηση απόδοσης,
  • η ακύρωση άδειας ή εκπαίδευσης, καθώς και
  • η πρόωρη λήξη ή ακύρωση σύμβασης αγαθών ή υπηρεσιών.

Ειδικά ως προς την καταγγελία σύμβασης εργασίας, το άρθρο 20 ορίζει ρητά ότι η απόλυση πληροφοριοδότη λόγω αναφοράς είναι άκυρη, με όλες τις προβλεπόμενες συνέπειες (μισθοί υπερημερίας, αξίωση επαναπρόσληψης). Ομοίως, άκυρα θεωρούνται και τα λοιπά αντίποινα που ελήφθησαν κατά παράβαση των ανωτέρω απαγορεύσεων.

Αντιστροφή Βάρους Απόδειξης

Ιδιαίτερη πρακτική σημασία έχει η αντιστροφή του βάρους απόδειξης (άρθρο 21 Ν. 4990/2022).

Εφόσον ο πληροφοριοδότης αποδεικνύει ότι :

  • προέβη σε αναφορά ή δημόσια αποκάλυψη και
  • υπέστη βλάβη,

τεκμαίρεται ότι η βλάβη αυτή επιβλήθηκε ως αντίποινο.

Κατά συνέπεια, ο αναφερόμενος (εργοδότης ή φορέας) φέρει πλέον το βάρος να αποδείξει ότι το βλαπτικό μέτρο ήταν αντικειμενικά δικαιολογημένο και δεν συνδέεται με την αναφορά.

Πρόκειται για μαχητό τεκμήριο, το οποίο ενισχύει σημαντικά τη θέση του πληροφοριοδότη σε τυχόν δικαστική αντιδικία.

Σχέση Εμπιστευτικότητας & Αναφοράς Στον Εργασιακό Χώρο

Στην πράξη ανακύπτει συχνά η ένταση μεταξύ της υποχρέωσης πίστης του εργαζομένου προς τον εργοδότη και του δικαιώματος αναφοράς παραβατικών συμπεριφορών.

Η παλαιότερη θέση, επηρεασμένη από τη γερμανική έννομη τάξη, ότι η υποχρέωση εχεμύθειας καλύπτει ακόμα και παράνομες πρακτικές του εργοδότη, είναι πλέον ξεπερασμένη.

Η υποχρέωση πίστης δεν αποτελεί από μόνη της επαρκή λόγο μη καταγγελίας παρανομιών. Τούτο διότι ο εργαζόμενος υποχρεούται σε εχεμύθεια μόνο ως προς τα νόμιμα επιχειρηματικά απόρρητα, για τα οποία ο εργοδότης έχει δικαιολογημένο και άξιο προστασίας συμφέρον.

Η ίδια η Οδηγία (ΕΕ) 2019/1937 (σκέψη 91) αναφέρει ρητά ότι οι αναφέροντες δεν φέρουν ευθύνη για την πρόσβαση ή την επεξεργασία πληροφοριών που αναφέρονται, εφόσον η πρόσβαση αυτή δεν συνιστά αυτοτελώς ποινικό αδίκημα.

Ευρωπαϊκή Νομολογία

Πριν ακόμη θεσπιστεί η Οδηγία 2019/1937, η νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων (ΕΔΔΑ) είχε ήδη αναγνωρίσει ότι η προστασία των πληροφοριοδοτών εντάσσεται στο πεδίο του άρθρου 10 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ελευθερία έκφρασης).

Στην υπόθεση Guja κατά Μολδαβίας (αρ. 14277/04, Τμήμα Μείζονος Σύνθεσης, 12.2.2008), το ΕΔΔΑ διαμόρφωσε έξι κριτήρια για την αξιολόγηση του εύλογου μιας αποκάλυψης:

  1. η ύπαρξη εναλλακτικών διαύλων αναφοράς,
  2. το δημόσιο συμφέρον που εξυπηρετεί η αποκάλυψη,
  3. η αυθεντικότητα των πληροφοριών,
  4. η ζημία στον εργοδότη,
  5. η καλή πίστη του αναφέροντος και
  6. η αναλογικότητα της κύρωσης – Κρίθηκε ότι η απόλυση υπαλλήλου που αποκάλυψε πολιτικές πιέσεις στη δικαιοσύνη παραβίαζε το άρθρο 10, τονίζοντας ότι οι αυστηρές κυρώσεις προκαλούν αποτρεπτικό αποτέλεσμα (chilling effect) στους λοιπούς εργαζόμενους.

Σε μεταγενέστερη απόφαση στην ίδια υπόθεση (Guja κατά Μολδαβίας αρ. 2, αρ. 1085/10, 27.2.2018), το ΕΔΔΑ επιβεβαίωσε ότι η εικονική επαναπρόσληψη ακολουθούμενη από νέα απόλυση συνιστά συνέχεια αντιποίνων, καταδεικνύοντας ότι η προστασία των πληροφοριοδοτών δεν εξαντλείται στη μία δικαστική κρίση αλλά παράγει διαρκή δέσμευση.

Κυρώσεις

Ο Ν. 4990/2022 προβλέπει κυρώσεις τόσο κατά φυσικών προσώπων όσο και κατά νομικών οντοτήτων που παρεμποδίζουν ή ματαιώνουν αναφορές, λαμβάνουν αντίποινα κατά πληροφοριοδοτών ή παραβιάζουν την εμπιστευτικότητα.

Οι κυρώσεις περιλαμβάνουν διοικητικά πρόστιμα, πειθαρχικές ποινές για δημόσιους λειτουργούς, καθώς και αστικές αξιώσεις αποζημίωσης υπέρ του θιγόμενου πληροφοριοδότη.

Παράλληλα, κυρώσεις προβλέπονται και για τον πληροφοριοδότη που εν γνώσει του υποβάλλει ψευδή αναφορά.

Ο μηχανισμός αυτός αποσκοπεί στην αποτροπή καταχρηστικών αναφορών που θα μπορούσαν να πλήξουν αδικαιολόγητα τον αναφερόμενο ή τον φορέα.

Πρακτικές Επισημάνσεις

Υποχρέωση Θέσπισης Εσωτερικού Διαύλου 

Κάθε επιχείρηση με πάνω από 50 εργαζομένους οφείλει να ορίσει Υ.Π.Π.Α. και να λειτουργεί εσωτερικό δίαυλο αναφοράς.

Η μη συμμόρφωση εκθέτει τον φορέα σε διοικητικές κυρώσεις και αποδυναμώνει τη θέση του σε τυχόν δικαστική αντιδικία, τούτο διότι η απουσία εσωτερικού διαύλου δικαιολογεί την απευθείας εξωτερική ή δημόσια αναφορά.

Επιλογή Και Ανεξαρτησία Υ.Π.Π.Α.

Ο Υ.Π.Π.Α. πρέπει να αναφέρεται απευθείας στο ανώτατο διοικητικό όργανο και να λειτουργεί ανεξάρτητα από τη γραμμή διοίκησης. Η ανάθεση σε εξωτερικό σύμβουλο (π.χ. δικηγόρο, εταιρεία κανονιστικής συμμόρφωσης) ενισχύει την αμεροληψία.

Προσωπικά Δεδομένα Και GDPR

Η διαχείριση αναφορών εμπίπτει στον Κανονισμό (ΕΕ) 2016/679 (GDPR). Ο φορέας οφείλει να διενεργεί εκτίμηση αντικτύπου (DPIA), να λαμβάνει μέτρα ψευδωνυμοποίησης και να διασφαλίζει ότι μόνο εξουσιοδοτημένα πρόσωπα έχουν πρόσβαση στα δεδομένα της αναφοράς.

Εκπαίδευση Προσωπικού

Οι εργαζόμενοι πρέπει να ενημερώνονται για την ύπαρξη του εσωτερικού διαύλου, τις προϋποθέσεις υποβολής αναφοράς και τα μέτρα προστασίας. Η εκπαίδευση αυτή μπορεί να ενταχθεί στις υφιστάμενες δράσεις κανονιστικής συμμόρφωσης (compliance) του φορέα.

Σχέση Με Σύμβαση Εμπιστευτικότητας (NDA)

Τυχόν συμβατικές ρήτρες εμπιστευτικότητας ή μη αποκάλυψης δεν αποκλείουν τη νόμιμη αναφορά. Αντίθετα, ρήτρα που απαγορεύει στον εργαζόμενο να υποβάλει αναφορά κατά τον Ν. 4990/2022 θα μπορούσε να κριθεί ως αντιβαίνουσα σε αναγκαστικό δίκαιο και, συνεπώς, άκυρη.

Ανώνυμες Αναφορές

Ο νόμος δεν υποχρεώνει τους φορείς να αποδέχονται ανώνυμες αναφορές. Ωστόσο, η αποδοχή τους συνιστάται ως καλή πρακτική, ιδίως σε περιβάλλοντα με αυξημένο κίνδυνο αντεκδίκησης.

Τήρηση Προθεσμιών

Η αδυναμία ανταπόκρισης στις νόμιμες προθεσμίες (7 ημέρες για επιβεβαίωση παραλαβής, 3 μήνες για ενημέρωση) δεν αποτελεί απλή τυπική παράλειψη.

Αντιθέτως, δικαιολογεί τον πληροφοριοδότη να προχωρήσει σε εξωτερική αναφορά ή δημόσια αποκάλυψη, διατηρώντας πλήρη προστασία.

Το Δικηγορικό μας Γραφείο, για περισσότερα από 15 χρόνια εξειδικεύεται στο Εταιρικό και Εμπορικό Δίκαιο. Επικοινωνήστε μαζί μας για σας καθοδηγήσουμε και να σας συμβουλεύσουμε σε κάθε θέμα σχετικά με την Προστασία Πληροφοριοδοτών (Whistleblowing).

Νομικά Έγγραφα Startup – Πρακτικός Οδηγός

Τα Νομικά Έγγραφα που Χρειάζεται Κάθε Startup από την Πρώτη Ημέρα

Η ίδρυση μιας νεοφυούς επιχείρησης (startup) στην Ελλάδα ξεκινά, στις περισσότερες περιπτώσεις, χωρίς να δίνεται η δέουσα σημασία στα νομικά έγγραφα.

Συνήθως αυτά αφήνονται για αργότερα, με αποτέλεσμα να δημιουργούνται κενά που εκθέτουν τόσο την εταιρεία όσο και τους ιδρυτές.

Η καθημερινή πρακτική δείχνει ότι τα περισσότερα νομικά προβλήματα που αντιμετωπίζει μια startup δεν οφείλονται σε αμφισβητήσιμες νομικές ερμηνείες, αλλά στην απλή απουσία βασικών εγγράφων.

Πολύ συχνά συναντάμε startups που έχουν κλείσει τον πρώτο γύρο χρηματοδότησης, χωρίς έγγραφη σύμβαση μεταξύ των ιδρυτών, με πολιτική απορρήτου αντιγραμμένη από ξένο site και χωρίς ρητή εκχώρηση πνευματικών δικαιωμάτων από τον developer που έγραψε τον κώδικα.

Τα νομικά κενά σε αυτές τις περιπτώσεις δεν δημιουργούν πρόβλημα στην αρχή. Γίνονται αντιληπτά στη χειρότερη δυνατή στιγμή, δηλαδή στην πρώτη σοβαρή διαφωνία μεταξύ ιδρυτών ή στον πρώτο νομικό έλεγχο (due diligence) από υποψήφιο επενδυτή.

Παρακάτω αναλύονται τα έγγραφα που κάθε startup πρέπει να έχει έτοιμα πριν ξεκινήσει τη δραστηριότητά της, ο νομικός λόγος ύπαρξής τους και τι διακινδυνεύει η εταιρεία χωρίς αυτά.

Εξειδικευμένο Καταστατικό

Η πλειονότητα των startups στην Ελλάδα επιλέγει τη μορφή της Ιδιωτικής Κεφαλαιουχικής Εταιρείας (ΙΚΕ), κυρίως λόγω της ευελιξίας που προσφέρει ο Ν. 4072/2012 στη διαμόρφωση του καταστατικού.

Η σύσταση, συνήθως, γίνεται ηλεκτρονικά μέσω της e-ΥΜΣ και πολλοί ιδρυτές χρησιμοποιούν το πρότυπο καταστατικό που παρέχεται, χωρίς πρόσθετο περιεχόμενο.

Το πρόβλημα με αυτή την προσέγγιση είναι ότι το πρότυπο καταστατικό καλύπτει μόνο τις ελάχιστες νομικές απαιτήσεις.

Δεν ρυθμίζει ζητήματα όπως η κατανομή αρμοδιοτήτων μεταξύ εταίρων, οι περιορισμοί μεταβίβασης εταιρικών μεριδίων, ο τρόπος λήψης αποφάσεων σε περίπτωση διαφωνίας ή η αντιμετώπιση εταίρου που σταματά να συνεισφέρει.

Συνεπώς, ένα εξειδικευμένο καταστατικό, προσαρμοσμένο στις ανάγκες της εκάστοτε εταιρείας, αποτελεί αναγκαία βάση και όχι πολυτέλεια.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ΙΚΕ δύο εταίρων με ποσοστά 50% έκαστος εξ’ αυτών: Αν κάπιος αδρανεί ή αδιαφορεί, ο άλλος δεν μπορεί να τον αντικαταστήσει ή να τον αποκλείσει, χωρίς ρητή καταστατική πρόβλεψη. Το αποτέλεσμα είναι αδιέξοδο, το οποίο λύνεται μόνο δικαστικά.

Εξάλλου, έχουν υπάρξει περιπτώσεις όπου ενώ η startup πέτυχε χρηματοδότηση μέσω κεφαλαίου επιχειρηματικών συμμετοχών (venture capital), κάποιος ιδρυτής να αρνηθεί την είσοδο επενδυτή (για δικούς του λόγους) με αποτέλεσμα, απουσία καταστατικής πρόβλεψης, να οδηγηθεί η Startup σε αδιέξοδο.

Πολιτική Απορρήτου και Πολιτική Cookies

Κάθε εταιρεία που συλλέγει ή/και επεξεργάζεται δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα (πχ ονοματεπώνυμο, email, στοιχεία πληρωμής κλπ) υποχρεούται, σύμφωνα με τα άρθρα 13 και 14 του Κανονισμού (ΕΕ) 2016/679 (Γενικού Κανονισμού Προστασίας Δεδομένων – GDPR), να ενημερώνει τα υποκείμενα για τους σκοπούς επεξεργασίας, τις νομικές βάσεις, τους αποδέκτες και τα δικαιώματά τους.

Αντιστοίχως, η πολιτική cookies ρυθμίζεται από το άρθρο 5 παρ. 5 του Ν. 3471/2006, σε συνδυασμό με τον GDPR.

Κάθε ιστοσελίδα ή εφαρμογή που χρησιμοποιεί cookies πέραν των τεχνικώς απαραίτητων (αναλυτικά, διαφημιστικά) οφείλει να λαμβάνει ρητή συγκατάθεση του χρήστη πριν την ενεργοποίησή τους.

Στην πράξη, συναντάμε δύο τυπικά λάθη:

  • Το πρώτο, η startup δεν έχει καθόλου πολιτική απορρήτου, οπότε και εκτίθεται σε πρόστιμα έως 4% του ετήσιου κύκλου εργασιών (άρθρο 83 παρ. 5 GDPR) και σε ποινικές κυρώσεις κατά τον Ν. 4624/2019.
  • Το δεύτερο, η startup να έχει αντιγράψει πολιτική απορρήτου από τρίτο site, η οποία δεν αντιστοιχεί στους πραγματικούς σκοπούς επεξεργασίας, στους παρόχους υπηρεσιών ή στον τόπο και τρόπο αποθήκευσης δεδομένων της ίδιας.

Ένας υποψήφιος επενδυτής, κατά τον νομικό έλεγχο, θα εντοπίσει αμέσως την έλλειψη ή την ανεπάρκεια και αυτό θα αποτελέσει ανασταλτικό παράγοντα, καθώς ο τελευταίος θα αντιληφθεί ότι πρόκειται να εισέλθει σε εταιρεία, η οποία ενδέχεται να λάβει αναδρομικά πρόστιμά (μετά από μια καταγγελία πχ).

Τέλος, αν η startup διαθέτει ηλεκτρονικό κατάστημα ή πλατφόρμα, η απουσία αυτών των κειμένων δημιουργεί ταυτόχρονα κανονιστικό κίνδυνο και κίνδυνο απώλειας εμπιστοσύνης εκ μέρους των πελατών.

Όροι Χρήσης και Παροχής Υπηρεσιών

Οι γενικοί όροι χρήσης (ή παροχής υπηρεσιών) αποτελούν το νομικό πλαίσιο της σχέσης μεταξύ της εταιρείας και των χρηστών ή πελατών της.

Ρυθμίζουν, μεταξύ άλλων, τη διαδικασία σύναψης σύμβασης, τους περιορισμούς ευθύνης, τη διαχείριση καταγγελιών και το εφαρμοστέο δίκαιο.

Ειδικά για τις συμβάσεις εξ αποστάσεως (ηλεκτρονικές αγορές), η Οδηγία 2011/83/ΕΕ επιβάλλει υποχρεώσεις πληροφόρησης και συγκεκριμένο δικαίωμα υπαναχώρησης, η παράλειψη αναφοράς του οποίου επεκτείνει αυτόματα την προθεσμία σε πάνω από ένα έτος.

Στην πράξη, μια startup που δεν διαθέτει σαφείς όρους χρήσης, αντιμετωπίζει προβλήματα σε δύο επίπεδα:

  • αφενός, δεν μπορεί να επικαλεστεί περιορισμούς ευθύνης σε περίπτωση αμφισβήτησης,
  • αφετέρου, σε τυχόν γύρο χρηματοδότησης (due diligence), η απουσία τέτοιων κειμένων αποτελεί σημαντικό αρνητικό εύρημα.

Σε ένα σύνηθες σενάριο, η startup παρέχει υπηρεσία λογισμικού ως υπηρεσία (SaaS), ο πελάτης υφίσταται ζημία λόγω διακοπής λειτουργίας και ζητά αποζημίωση. Χωρίς έγγραφους όρους οι οποίοι θα καθορίζουν ανώτατο όριο ευθύνης, η startup εκτίθεται σε κίνδυνο καταβολής.

Τέλος, σε γύρο χρηματοδότησης, η απουσία τέτοιων κειμένων αποτελεί σημαντικό αρνητικό εύρημα κατά τον νομικό έλεγχο (due diligence), καθώς ο επενδυτής δεν θέλει να επαναδιαπραγματευτεί εξ υπαρχής συμβατικούς όρους, με κάθε πελάτη της Startup στην οποία εισέρχεται.

Εμπορικές Συμβάσεις (B2B και B2C)

Κάθε startup συνάπτει συμβάσεις με πελάτες, προμηθευτές ή συνεργάτες από τις πρώτες ημέρες λειτουργίας της.

Η χρήση τυποποιημένων συμβάσεων, προσαρμοσμένων στη δραστηριότητα της εταιρείας, εξασφαλίζει σαφήνεια ως προς τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις κάθε μέρους.

Αντίθετα, η βάση «προφορικής συμφωνίας» ή «email» δημιουργεί αποδεικτικά κενά σε περίπτωση διαφοράς.

Ιδιαίτερη προσοχή απαιτούν οι ρήτρες εμπιστευτικότητας, οι περιορισμοί ευθύνης και οι ρήτρες λύσης της σύμβασης, ειδικά όταν η startup παρέχει υπηρεσίες λογισμικού ως υπηρεσία (SaaS, Software as a Service) ή διαχειρίζεται δεδομένα τρίτων.

Σύμβαση Εξωτερικών Συνεργατών &  Πνευματική Ιδιοκτησία

Οι περισσότερες startups στα πρώτα στάδια λειτουργίας τους δεν απασχολούν μισθωτούς αλλά εξωτερικούς συνεργάτες (ελεύθερους επαγγελματίες, developers, σχεδιαστές, copywriters).

Η σύμβαση ανεξαρτήτων υπηρεσιών ή μίσθωσης έργου διαφέρει ουσιωδώς από τη σύμβαση εξαρτημένης εργασίας, τόσο ως προς τα δικαιώματα του συνεργάτη όσο και ως προς τις ασφαλιστικές υποχρεώσεις της εταιρείας.

Ένα κρίσιμο σημείο που παραβλέπεται στις συνεργασίες αυτές αφορά τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας επί του παραχθέντος έργου.

Σύμφωνα με τον Ν. 2121/1993, τα πνευματικά δικαιώματα ανήκουν, κατ’ αρχήν, στον δημιουργό, δηλαδή στον εξωτερικό συνεργάτη, εκτός αν υπάρχει ρητή συμβατική ρύθμιση εκχώρησης (IP assignment).

Τούτο σημαίνει ότι αν δεν υπάρχει ρητή συμβατική εκχώρηση (IP assignment), η startup ενδέχεται να μην κατέχει νομικά τον κώδικα ή το σχεδιαστικό υλικό που πλήρωσε για να αναπτυχθεί

Επιπροσθέτως, κατά πάγια νομολογία (ΑΠ 395/2022), οι σχετικές με την οικονομική εκμετάλλευση πνευματικής ιδιοκτησίας δικαιοπραξίες υπόκεινται σε έγγραφο τύπο (άρθρο 14 Ν. 2121/1993), η ακυρότητα από την έλλειψη του οποίου τάσσεται υπέρ του δημιουργού.

Σύμβαση Εμπιστευτικότητας (NDA)

Η σύμβαση εμπιστευτικότητας (NDA – Non-Disclosure Agreement), αποτελεί θεμελιώδες εργαλείο προστασίας του επιχειρηματικού απορρήτου.

Μετά την ενσωμάτωση της Οδηγίας (ΕΕ) 2016/943 στο ελληνικό δίκαιο με τον Ν. 4679/2020, για να προστατεύεται μια πληροφορία ως εμπορικό μυστικό, πρέπει να πληρούνται συγκεκριμένες προϋποθέσεις, μεταξύ των οποίων η λήψη «εύλογων μέτρων» για τη διαφύλαξή της.

Η σύμβαση NDA αποτελεί ακριβώς ένα τέτοιο μέτρο. Κάθε startup που μοιράζεται πληροφορίες σχετικά με το επιχειρηματικό μοντέλο, τους αλγόριθμους, τη βάση πελατών ή τα οικονομικά δεδομένα της, χωρίς σύμβαση εμπιστευτικότητας, διακινδυνεύει να χάσει τη νομική βάση επίκλησης του εμπορικού της απορρήτου.

Σε περίπτωση όπου μια startup μοιράζεται στοιχεία (πχ τον αλγόριθμο ή τα οικονομικά δεδομένα) με κάποιο συνεργάτη χωρίς NDA και ο συνεργάτης χρησιμοποιήσει τις πληροφορίες για δικό του όφελος, η startup δυσκολεύεται σημαντικά να αποδείξει ότι έλαβε «εύλογα μέτρα προστασίας» και, συνεπώς, χάνει τη βάση αξίωσης κατά τον Ν. 4679/2020.

Σύμβαση Συνιδρυτών (Founders’ Agreement)

Η σύμβαση συνιδρυτών (founders’ agreement) είναι ίσως το πιο υποτιμημένο έγγραφο σε μια startup.

Ρυθμίζει τα ζητήματα που δεν μπορεί να καλύψει το καταστατικό, όπως τον τρόπο κατανομής εργασίας, τους μηχανισμούς απόκτησης εταιρικών μεριδίων (vesting), τη διαδικασία αποχώρησης ιδρυτή και τις ρήτρες μη ανταγωνισμού.

Στην πράξη, η απουσία τέτοιας σύμβασης γίνεται αντιληπτή στη χειρότερη δυνατή στιγμή, δηλαδή όταν ένας από τους ιδρυτές αποφασίζει να αποχωρήσει ή όταν οι ιδρυτές διαφωνούν σοβαρά.

Ένα τυπικό σενάριο, δύο ιδρυτές με 50% ο καθένας ξεκινούν μαζί, μετά από ένα χρόνο ο ένας χάνει το ενδιαφέρον του και σταματά να συνεισφέρει, αλλά εξακολουθεί να κατέχει το μισό της εταιρείας.

Χωρίς σύμβαση που προβλέπει vesting ή μηχανισμό υποχρεωτικής αποχώρησης, ο δεύτερος ιδρυτής δεν έχει νομικό εργαλείο να τον αντικαταστήσει.

Επιπλέον, χωρίς ρητή ρύθμιση, η αποχώρηση εταίρου από ΙΚΕ μπορεί να οδηγήσει μέχρι και σε δικαστική λύση της εταιρείας για σπουδαίο λόγο (άρθρο 72 Ν. 4072/2012), εφόσον δεν υφίσταται εναλλακτικός μηχανισμός.

Συνεπώς, η σύμβαση συνιδρυτών πρέπει να υπογράφεται στην αρχή, όταν οι σχέσεις είναι καλές και η διαπραγμάτευση εύκολη. Η ρύθμιση αποχώρησης, vesting ή μη ανταγωνισμού εκ των υστέρων, σε περίοδο κρίσης, είναι σημαντικά δυσκολότερη.

Checklist

Καταστατικό (πέραν του προτύπου)

Το πρότυπο καταστατικό της e-ΥΜΣ καλύπτει μόνο τις ελάχιστες νομικές απαιτήσεις και δεν ρυθμίζει ζητήματα κρίσιμα για μια startup (vesting, περιορισμοί μεταβίβασης, μηχανισμοί αδιεξόδου). Η σύνταξη εξειδικευμένου καταστατικού αποτελεί προτεραιότητα και όχι κόστος που μπορεί να αναβληθεί.

GDPR από την πρώτη ημέρα

Η πολιτική απορρήτου και η πολιτική cookies δεν αφορούν μόνο μεγάλες εταιρείες. Κάθε startup που συλλέγει email μέσω newsletter, χρησιμοποιεί analytics ή αποθηκεύει στοιχεία πελατών υποχρεούται σε συμμόρφωση. Η αντιγραφή πολιτικής απορρήτου από τρίτο site δημιουργεί λανθασμένη εντύπωση συμμόρφωσης που, σε πολλές περιπτώσεις, είναι πιο επικίνδυνη από την πλήρη απουσία.

Πνευματική ιδιοκτησία εξωτερικών συνεργατών

Κάθε σύμβαση με developer ή σχεδιαστή ή copywriter πρέπει να περιλαμβάνει ρητή, έγγραφη ρήτρα εκχώρησης πνευματικών δικαιωμάτων. Η προφορική συμφωνία δεν αρκεί, εφόσον ο νόμος θέτει τεκμήριο κυριότητας υπέρ του δημιουργού και ο έγγραφος τύπος είναι συστατικός (άρθρο 14 Ν. 2121/1993).

NDA πριν από κάθε αποκάλυψη πληροφοριών

Η υπογραφή σύμβασης εμπιστευτικότητας πριν από κάθε ανταλλαγή ευαίσθητων πληροφοριών (με δυνητικούς συνεργάτες, επενδυτές ή παρόχους) δεν αποτελεί τυπικότητα αλλά νομική προϋπόθεση για την μελλοντική δυνατότητα επίκλησης της προστασίας του εμπορικού απορρήτου κατά τον Ν. 4679/2020.

Σύμβαση συνιδρυτών πριν χρειαστεί

Η σύμβαση συνιδρυτών πρέπει να υπογράφεται στην αρχή της συνεργασίας, όταν οι σχέσεις είναι καλές και η διαπραγμάτευση εύκολη. Η ρύθμιση αποχώρησης, vesting και μη ανταγωνισμού εκ των υστέρων, ιδίως σε περίοδο κρίσης, είναι σημαντικά δυσκολότερη.

Η δημιουργία αυτών των εγγράφων ως ενιαίου συνόλου, αντί ως μεμονωμένων κειμένων, εξασφαλίζει τη νομική αλληλουχία μεταξύ τους και την αποφυγή αντιφάσεων. Αν θέλετε να δείτε αναλυτικά πώς δομούνται τα παραπάνω έγγραφα σε ένα ολοκληρωμένο “πακέτο”, δείτε το Startup Legal Pack.

Μεταβίβαση Εταιρικών Μεριδίων ΕΠΕ & ΙΚΕ

Μεταβίβαση Εταιρικών Μεριδίων ΕΠΕ & ΙΚΕ: Τύπος, Διαδικασία και Φορολογία

Η μεταβίβαση εταιρικών μεριδίων σε Εταιρεία Περιορισμένης Ευθύνης (ΕΠΕ) και σε Ιδιωτική Κεφαλαιουχική Εταιρεία (ΙΚΕ) αποτελεί μία από τις πιο συχνές πράξεις μιας κεφαλαιουχικής εταιρείας.

Ωστόσο, η διαδικασία, ο τύπος, οι περιορισμοί και η φορολογική μεταχείριση διαφέρουν ουσιωδώς μεταξύ των δύο εταιρικών μορφών, αλλά και σε σχέση με τη μεταβίβαση μετοχών Ανώνυμης Εταιρείας (ΑΕ).

Νομικό Πλαίσιο

Το νομικό πλαίσιο αποτελείται, κυρίως, από τους εξής Νόμους:

  • Ν. 4072/2012 (άρθρα 43 επ.), για την ΙΚΕ
  • Ν. 3190/1955 (άρθρα 28 επ.), για την ΕΠΕ
  • Ν. 4172/2013 (Κώδικας Φορολογίας Εισοδήματος), για τη φορολογία υπεραξίας

ΜΕΤΑΒΙΒΑΣΗ ΜΕΡΙΔΙΩΝ ΕΠΕ

Αρχή Ελεύθερης Μεταβίβασης Και Καταστατικοί Περιορισμοί

Σύμφωνα με το άρθρο 28 παρ. 1 του Ν. 3190/1955, το εταιρικό μερίδιο της ΕΠΕ είναι καταρχήν ελεύθερα μεταβιβάσιμο με πράξη εν ζωή, εκτός εάν το καταστατικό ορίζει διαφορετικά.

Η διάταξη αυτή έχει ενδοτικό χαρακτήρα, επομένως οι εταίροι μπορούν να περιλάβουν στο καταστατικό ρήτρες που περιορίζουν ή ακόμη και απαγορεύουν απολύτως τη μεταβίβαση μεριδίων.

Τέτοιες ρήτρες μπορεί να αφορούν δικαίωμα προτίμησης υπέρ των λοιπών εταίρων (άρθρο 28 παρ. 2 Ν. 3190/1955), υποχρέωση λήψης συναίνεσης της συνέλευσης ή πλήρη απαγόρευση μεταβίβασης σε τρίτους.

Η ρήτρα προτίμησης σημαίνει ότι, εάν εταίρος επιθυμεί να μεταβιβάσει τα μερίδιά του, οφείλει πρώτα να τα προσφέρει στους υπόλοιπους εταίρους με τους ίδιους όρους.

Σε περίπτωση που περισσότεροι εταίροι ασκήσουν το δικαίωμα προτίμησης, συντρέχουν κατά το λόγο (ποσοστό) της συμμετοχής τους.

Συμβολαιογραφικός Τύπος & Απόλυτη Ακυρότητα

Η πιο σημαντική ιδιαιτερότητα της μεταβίβασης μεριδίων ΕΠΕ είναι η απαίτηση συμβολαιογραφικού τύπου.

Σύμφωνα με το άρθρο 28 παρ. 3 του Ν. 3190/1955, η μεταβίβαση γίνεται μόνο με συμβολαιογραφικό έγγραφο, στο οποίο πρέπει να περιλαμβάνονται τα πλήρη στοιχεία του αποκτώντος (ονοματεπώνυμο, ΑΦΜ, επάγγελμα, διεύθυνση κατοικίας, ηλεκτρονική διεύθυνση, αριθμός ταυτότητας ή διαβατηρίου).

Ο τύπος αυτός είναι συστατικός και η μη τήρησή του επιφέρει απόλυτη ακυρότητα της σύμβασης.

Η νομολογία του Αρείου Πάγου είναι σταθερή ως προς αυτό. Με την ΑΠ 313/2024 κρίθηκε ότι η σύμβαση πώλησης και μεταβίβασης μεριδίων ΕΠΕ, καθώς και το σχετικό προσύμφωνο, πρέπει να υποβληθούν στον τύπο του συμβολαιογραφικού εγγράφου τόσο ως προς την υποσχετική όσο και ως προς την εκποιητική δικαιοπραξία.

Η μη τήρηση του τύπου καθιστά τη σύμβαση απολύτως άκυρη, σαν να μην έγινε, ερευνώμενη και αυτεπαγγέλτως από το δικαστήριο. Στην εν λόγω υπόθεση, ιδιωτικό συμφωνητικό πώλησης μεριδίων κρίθηκε άκυρο, με αποτέλεσμα να μην γεννηθεί καμία ενδοσυμβατική υποχρέωση.

Η αυστηρότητα αυτή αντιδιαστέλλεται προς τη μεταβίβαση μετοχών ΑΕ, όπου ο έγγραφος τύπος που επιβάλλει η φορολογική νομοθεσία είναι αποδεικτικός και όχι συστατικός (ΑΠ 545/2019).

Αποτελέσματα Της Μεταβίβασης

Η μεταβίβαση παράγει αποτελέσματα από την εγγραφή της στο βιβλίο εταίρων του άρθρου 25 του Ν. 3190/1955.

Η εγγραφή γίνεται με αίτηση του μεταβιβάζοντος ή του αποκτώντος, με προσκόμιση αντιγράφου της συμβολαιογραφικής πράξης.

Περαιτέρω, η μεταβίβαση πρέπει να καταχωρηθεί στο Γενικό Εμπορικό Μητρώο (Γ.Ε.ΜΗ.), καθώς συνεπάγεται τροποποίηση του καταστατικού ως προς τα πρόσωπα των εταίρων και τα αντίστοιχα μερίδια.

Η δημοσιότητα στο Γ.Ε.ΜΗ. αποτελεί ουσιώδες βήμα, καθώς μόνο μετά από αυτή η αλλαγή στη σύνθεση των εταίρων αντιτάσσεται σε τρίτους.

Απαγόρευση Ίδιων Μεριδίων

Σύμφωνα με το άρθρο 28 παρ. 4 του Ν. 3190/1955, η εταιρεία δεν μπορεί σε καμία περίπτωση να αποκτήσει τα δικά της εταιρικά μερίδια.

Η απαγόρευση αυτή είναι απόλυτη και διαφέρει από το καθεστώς της ΑΕ, όπου υπό προϋποθέσεις επιτρέπεται η κτήση ιδίων μετοχών (άρθρα 49 επ. Ν. 4548/2018).

ΜΕΤΑΒΙΒΑΣΗ ΜΕΡΙΔΙΩΝ ΙΚΕ

Αρχή Ελεύθερης Μεταβίβασης

Η μεταβίβαση μεριδίων ΙΚΕ ρυθμίζεται από τα άρθρα 83 επ. του Ν. 4072/2012 και ακολουθεί διαφορετική προσέγγιση σε σχέση με την ΕΠΕ.

Κατ’ αρχήν, η μεταβίβαση και η επιβάρυνση των μεριδίων ΙΚΕ εν ζωή ή αιτία θανάτου είναι ελεύθερη (άρθρο 83 παρ. 1 Ν. 4072/2012).

Αυτό σημαίνει ότι ο νομοθέτης αντιμετωπίζει την ΙΚΕ ως εταιρική μορφή με ισχυρότερο κεφαλαιουχικό χαρακτήρα και μικρότερο προσωπικό στοιχείο, τουλάχιστον ως προς τη μεταβιβασιμότητα.

Έγγραφος Τύπος (Απλός, Όχι Συμβολαιογραφικός)

Η ουσιώδης διαφορά σε σχέση με την ΕΠΕ αφορά τον απαιτούμενο τύπο.

Η μεταβίβαση ή επιβάρυνση εταιρικών μεριδίων ΙΚΕ εν ζωή γίνεται εγγράφως, δηλαδή αρκεί Ιδιωτικό Έγγραφο (άρθρο 83 παρ. 2 Ν. 4072/2012).

Δεν απαιτείται συμβολαιογραφικός τύπος, εκτός εάν εισφέρονται στην εταιρεία περιουσιακά στοιχεία για τα οποία ο νόμος απαιτεί τέτοιο τύπο (π.χ. ακίνητα).

Η επιλογή αυτή μειώνει σημαντικά το κόστος και τον χρόνο της συναλλαγής.

Περαιτέρω, η μεταβίβαση παράγει αποτελέσματα ως προς την εταιρεία και τους εταίρους από τη γνωστοποίηση σε αυτή της μεταβίβασης.

Επομένως, σε αντίθεση με την ΕΠΕ (όπου η εγγραφή στο βιβλίο εταίρων είναι κρίσιμη), στην ΙΚΕ αρκεί η γνωστοποίηση.

Περιορισμός Εξωκεφαλαιακών & Εγγυητικών Μεριδίων

Ο Ν. 4072/2012 προβλέπει σημαντικό περιορισμό ειδικά για μερίδια που αντιστοιχούν σε εξωκεφαλαιακή ή εγγυητική εισφορά.

Ο εταίρος που κατέχει τέτοια μερίδια δεν μπορεί να τα μεταβιβάσει εφόσον δεν έχει εξαγοράσει πλήρως τις υποχρεώσεις που απορρέουν από τις εισφορές αυτές (άρθρο 83 παρ. 1 εδ. β΄ Ν. 4072/2012).

Η ρύθμιση αυτή αντικατοπτρίζει τον ιδιαίτερο χαρακτήρα των εξωκεφαλαιακών και εγγυητικών εισφορών, οι οποίες ενέχουν συνεχή προσωπική υποχρέωση (παροχή εργασίας ή ανάληψη ευθύνης έναντι τρίτων) και δεν μπορούν να μεταφερθούν σε τρίτον χωρίς προηγούμενη εκκαθάριση.

Πρόκειται για ρύθμιση που δεν συναντάται σε άλλο εταιρικό τύπο, δεδομένου ότι πουθενά αλλού δεν υφίστανται εξωκεφαλαιακές ή εγγυητικές εισφορές.

Απαγόρευση Ίδιων Μεριδίων

Σύμφωνα με το άρθρο 87 Ν. 4072/2012, η εταιρεία δεν επιτρέπεται να αποκτά, άμεσα ή έμμεσα, δικά της μερίδια, κατ’ αναλογία με την ΕΠΕ και σε αντιδιαστολή με την ΑΕ.

Περαιτέρω, σε περίπτωση συγχώνευσης ιδιωτικής κεφαλαιουχικής εταιρείας με απορρόφηση άλλης εταιρείας, η οποία κατέχει μερίδια της πρώτης, τα μερίδια αυτά ακυρώνονται αυτοδικαίως με τη συντέλεση της συγχώνευσης.

Επιπλέον, στις παραπάνω περιπτώσεις ο διαχειριστής οφείλει με πράξη του να προβεί χωρίς καθυστέρηση στη διαπίστωση της μείωσης του αριθμού των εταιρικών μεριδίων και ενδεχομένως της αντίστοιχης μείωσης κεφαλαίου και να προβεί στη σχετική καταχώριση στο Γ.Ε.ΜΗ.

Καταστατικοί Περιορισμοί

Μολονότι ο νόμος καθιερώνει ελεύθερη μεταβίβαση, το καταστατικό μπορεί να εισαγάγει περιορισμούς, όπως ρήτρα προτίμησης υπέρ των λοιπών εταίρων ή υποχρέωση έγκρισης από τη Συνέλευση.

Η διαφοροποίηση ως προς την ΕΠΕ έγκειται στο ότι η ελεύθερη μεταβιβασιμότητα είναι ο κανόνας και η δέσμευση η εξαίρεση, ενώ στην ΕΠΕ η πρακτική (και συχνά το καταστατικό) εισάγει αυστηρότερους περιορισμούς.

ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΕΠΕ, ΙΚΕ & ΑΕ

Η σύγκριση μεταξύ των τριών εταιρικών μορφών αναδεικνύει τις βασικές διαφορές:

ΧαρακτηριστικόΕΠΕΙΚΕΑΕ
Τύπος μεταβίβασηςΣυμβολαιογραφικό έγγραφο (συστατικός τύπος)Ιδιωτικό έγγραφοΠαράδοση της μετοχής & καταχώρηση στο βιβλίο μετόχων (Σημ: η φορολογική νομοθεσία επιβάλλει έγγραφο τύπο και δη Ιδιωτικό Έγγραφο)
Συνέπεια μη τήρησης τύπουΑπόλυτη ακυρότητα (ΑΠ 313/2024)Ισχύει μόνο έναντι φορολογικών αρχών (ΑΠ 545/2019)Ισχύει μόνο έναντι φορολογικών αρχών (ΑΠ 545/2019)
ΚόστοςΥψηλό (συμβολαιογραφικό κόστος, αμοιβή, τέλη)ΧαμηλόΧαμηλό
Ίδια μερίδια/μετοχέςΑπόλυτη απαγόρευσηΑπόλυτη απαγόρευσηΕπιτρέπεται υπό προϋποθέσεις
ΔημοσιότηταΚαταχώρηση Γ.Ε.ΜΗ. + τροποποίηση καταστατικούΚαταχώρηση Γ.Ε.ΜΗ. + τροποποίηση καταστατικούΚαταχώρηση Γ.Ε.ΜΗ. (χωρίς τροποποίηση καταστατικού, μόνο βιβλίο μετόχων)

ΦΟΡΟΛΟΓΙΚΗ ΜΕΤΑΧΕΙΡΙΣΗ

Η υπεραξία (κεφαλαιακό κέρδος) που προκύπτει από τη μεταβίβαση εταιρικών μεριδίων φορολογείται σύμφωνα με το άρθρο 42 του Ν. 4172/2013 (ΚΦΕ). Ως υπεραξία νοείται η διαφορά μεταξύ τιμής πώλησης και τιμής κτήσης.

Για φυσικά πρόσωπα, η υπεραξία φορολογείται με συντελεστή 15% (άρθρα 42 & 43 ΚΦΕ).

Για νομικά πρόσωπα, η υπεραξία εντάσσεται στα εισοδήματα από επιχειρηματική δραστηριότητα και φορολογείται με τον ισχύοντα εταιρικό συντελεστή (22%).

Ως τιμή πώλησης λαμβάνεται αυτή που αναγράφεται στη σύμβαση μεταβίβασης, η οποία δεν μπορεί να είναι μικρότερη από την αξία των ιδίων κεφαλαίων της εταιρείας κατά τον χρόνο μεταβίβασης.

Σε κάθε περίπτωση, ο φόρος βαρύνει τον μεταβιβάζοντα, ως δικαιούχο της ωφέλειας.
Ωστόσο, η ΑΠ 756/2014 έκρινε ότι σε περίπτωση μεταβίβασης χωρίς υποβολή της οικείας φορολογικής δήλωσης, ο αποκτών ευθύνεται αλληλεγγύως με τον μεταβιβάζοντα για την καταβολή του φόρου.

Απαλλαγή Από Φόρο Υπεραξίας

Σύμφωνα με το άρθρο 48Α του ΚΦΕ, το εισόδημα από την υπεραξία που εισπράττουν τα Νομικά Πρόσωπα, απαλλάσσεται από τον φόρο, εάν το νομικό πρόσωπο του οποίου οι τίτλοι μεταβιβάζονται, πληροί τις ακόλουθες προϋποθέσεις:

  1. Περιλαμβάνεται στους τύπους που απαριθμούνται στο Παράρτημα Ι Μέρος Α’ της Οδηγίας 2011/96/Ε.Ε., (πρακτικά είναι ΟΛΟΙ οι εταιρικοί τύποι: ΑΕ, ΕΠΕ, ΙΚΕ, ΟΕ, ΕΠΕ κλπ),
  2. Είναι φορολογικός κάτοικος κράτους-μέλους της Ε.Ε., σύμφωνα με τη νομοθεσία του κράτους αυτού και δεν θεωρείται κάτοικος τρίτου κράτους εκτός Ε.Ε. κατ’ εφαρμογήν όρων σύμβασης περί αποφυγής διπλής φορολογίας που έχει συναφθεί με αυτό το τρίτο κράτος,
  3. Υπόκειται, χωρίς τη δυνατότητα επιλογής ή απαλλαγής σε έναν από τους φόρους που αναφέρονται στο Παράρτημα Ι Μέρος Β’ της Οδηγίας 2011/96/ΕΕ ή σε οποιονδήποτε άλλον φόρο αντικαταστήσει έναν από τους φόρους αυτούς,
  4. Το μεταβιβάζον νομικό πρόσωπο κατέχει ελάχιστο ποσοστό συμμετοχής τουλάχιστον δέκα τοις εκατό (10%) της αξίας ή του πλήθους του μετοχικού κεφαλαίου ή βασικού κεφαλαίου ή των δικαιωμάτων ψήφου του νομικού προσώπου του οποίου οι τίτλοι συμμετοχής μεταβιβάζονται,
  5. Το ελάχιστο ποσοστό συμμετοχής διακρατείται τουλάχιστον είκοσι τέσσερις (24) μήνες.

Η ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΒΗΜΑ ΠΡΟΣ ΒΗΜΑ

Μεταβίβαση Μεριδίων ΕΠΕ

Η διαδικασία περιλαμβάνει τα ακόλουθα στάδια:

  1. Αρχικά, ελέγχεται εάν το καταστατικό προβλέπει περιορισμούς (δικαίωμα προτίμησης, συναίνεση κ.λπ.) και, εφόσον υφίστανται, τηρούνται οι αντίστοιχες διαδικασίες.
  2. Εν συνεχεία, υποβάλλεται φορολογική δήλωση υπεραξίας στην αρμόδια Δ.Ο.Υ. και καταβάλλεται ο αναλογών φόρος.
  3. Ακολούθως, συντάσσεται συμβολαιογραφική πράξη μεταβίβασης μεριδίων, η οποία περιλαμβάνει και την τροποποίηση και κωδικοποίηση του καταστατικού.
  4. Τέλος, η τροποποίηση καταχωρείται στο Γ.Ε.ΜΗ. μέσω της ηλεκτρονικής πλατφόρμας (businessportal.gr) και ενημερώνεται η αρμόδια Δ.Ο.Υ.
Μεταβίβαση Μεριδίων ΙΚΕ

Σε σχέση με τα προηγούμενα, η διαδικασία στην ΙΚΕ είναι απλούστερη, αποτελώντας σαφές πλεονέκτημα:

  1. Τα μέρη συντάσσουν ιδιωτικό συμφωνητικό μεταβίβασης.
  2. Κατόπιν, γνωστοποιούν τη μεταβίβαση στην εταιρεία (ώστε αυτή να παράγει αποτελέσματα).
  3. Ακολουθεί τροποποίηση του καταστατικού για την αποτύπωση της νέας σύνθεσης εταίρων, η οποία μπορεί να γίνει με ιδιωτικό ή, εάν οι εταίροι το επιθυμούν, με συμβολαιογραφικό έγγραφο.
  4. Ολοκληρώνοντας, η τροποποίηση καταχωρείται στο Γ.Ε.ΜΗ. και υποβάλλεται η φορολογική δήλωση υπεραξίας.
ΕΙΔΙΚΑ ΖΗΤΗΜΑΤΑ
Μεταβίβαση Λόγω Θανάτου

Στην ΕΠΕ, ο Ν. 3190/1955 (άρθρο 29) ρυθμίζει τη μεταβίβαση μεριδίων αιτία θανάτου. Οι κληρονόμοι υπεισέρχονται στη θέση του αποβιώσαντος εταίρου, εκτός εάν το καταστατικό ορίζει διαφορετικά.

Η ΑΠ 1759/2014 εξέτασε περίπτωση όπου το καταστατικό της ΕΠΕ προέβλεπε δυνατότητα αποχώρησης κληρονόμων μετά διετία, κρίνοντας ότι τέτοιος καταστατικός όρος είναι έγκυρος.

Στην ΙΚΕ, η κληρονομική διαδοχή αντιμετωπίζεται ομοίως ευνοϊκά, καθώς η μεταβίβαση αιτία θανάτου είναι ελεύθερη (άρθρο 83 παρ. 1 Ν. 4072/2012).

Επιπλέον για τις ΙΚΕ, το καταστατικό μπορεί να ορίζει ότι σε περίπτωση θανάτου εταίρου, τα εταιρικά του μερίδια εξαγοράζονται από πρόσωπο που υποδεικνύει η εταιρεία, εταίρο ή τρίτο, αντί πλήρους τιμήματος προσδιοριζόμενου από το δικαστήριο, εκτός αν τα μέρη συμφωνούν στο ύψος του ή το καταστατικό ορίζει τον τρόπο προσδιορισμού του.

Η υπόδειξη πρέπει να γίνει μέσα σε ένα (1) μήνα από τότε που η εταιρεία λάβει γνώση του θανάτου και πρέπει να γνωστοποιείται στον κληρονόμο ή κληροδόχο, καθώς και στους λοιπούς εταίρους.

Επίσης, το καταστατικό μπορεί να προβλέπει ότι οι επιζώντες εταίροι έχουν δικαίωμα προτίμησης στην εξαγορά, κατά το ποσοστό της συμμετοχής τους στην εταιρεία.

Η Μεταβίβαση Στο Πλαίσιο Εξαγοράς (share deal)

Σε πράξεις εξαγοράς επιχειρήσεων (εξαγορά μεριδίων, share deal), η μεταβίβαση εταιρικών μεριδίων ΕΠΕ ή ΙΚΕ αποτελεί τον συνηθέστερο τρόπο αλλαγής ελέγχου.

Ο αγοραστής αποκτά τα μερίδια και, μαζί, αναλαμβάνει τις υφιστάμενες υποχρεώσεις. Η νομική δέουσα επιμέλεια (due diligence) είναι κρίσιμο στάδιο κάθε τέτοιας συναλλαγής, ανεξάρτητα εταιρικής μορφής.

Ρήτρα Μη Ανταγωνισμού

Σε μεταβίβαση μεριδίων συχνά περιλαμβάνεται ρήτρα μη ανταγωνισμού, με σκοπό να εξασφαλιστεί ότι ο πωλητής δεν θα ανταγωνιστεί την εταιρεία μετά τη μεταβίβαση. Η νομολογία ελέγχει τέτοιες ρήτρες υπό το πρίσμα της αρχής της αναλογικότητας.

ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΗΜΑΝΣΕΙΣ

Επιλογή εταιρικής μορφής και ευελιξία μεταβίβασης

Η ΙΚΕ υπερτερεί σημαντικά σε ευελιξία μεταβίβασης μεριδίων, καθώς δεν απαιτεί συμβολαιογραφικό τύπο. Αυτό μειώνει κόστος, χρόνο και γραφειοκρατία. Η επιλογή εταιρικής μορφής πρέπει να λαμβάνει υπόψη και αυτή τη διάσταση, ιδίως σε startups και σε εταιρείες που αναμένουν αλλαγές στη σύνθεση εταίρων.

Ρήτρα προτίμησης στο καταστατικό

Τόσο στην ΕΠΕ όσο και στην ΙΚΕ, η ενσωμάτωση ρήτρας προτίμησης ή δικαιώματος πρώτης άρνησης (right of first refusal) προστατεύει τους υπάρχοντες εταίρους από ανεπιθύμητες αλλαγές. Η ρήτρα αυτή πρέπει να αποτυπωθεί επαρκώς στο καταστατικό κατά τη σύσταση.

Φορολογική υποχρέωση πριν τη μεταβίβαση

Η φορολογική δήλωση υπεραξίας πρέπει να υποβληθεί πριν από τη μεταβίβαση. Η παράλειψη αυτή δεν ακυρώνει τη μεταβίβαση κατά το εταιρικό δίκαιο, αλλά δημιουργεί αλληλέγγυα ευθύνη αποκτώντος και μεταβιβάζοντος για τον φόρο (ΑΠ 756/2014).

Εξωκεφαλαιακές εισφορές στην ΙΚΕ

Πριν τη μεταβίβαση μεριδίων ΙΚΕ που αντιστοιχούν σε εξωκεφαλαιακή ή εγγυητική εισφορά, πρέπει να εξαγοραστούν πλήρως οι σχετικές υποχρεώσεις. Η παράλειψη αυτού του βήματος καθιστά τη μεταβίβαση άκυρη.

Καταχώρηση στο Γ.Ε.ΜΗ.

Η εμπρόθεσμη καταχώρηση της τροποποίησης του καταστατικού στο Γ.Ε.ΜΗ. δεν είναι απλή τυπικότητα. Χωρίς αυτή, η αλλαγή στη σύνθεση εταίρων δεν αντιτάσσεται σε τρίτους και μπορεί να δημιουργήσει προβλήματα σε συναλλαγές, τραπεζικές σχέσεις ή ελέγχους.

Το Δικηγορικό μας Γραφείο, για περισσότερα από 15 χρόνια εξειδικεύεται στο Εταιρικό και Εμπορικό Δίκαιο. Επικοινωνήστε μαζί μας για σας καθοδηγήσουμε και να σας συμβουλεύσουμε στην επιλογή του τύπου και την μεταβίβαση εταιρικών μεριδίων ΕΠΕ & ΙΚΕ.

Νομικός Έλεγχος Επιχείρησης – Ετήσιο Checklist Συμμόρφωσης

Ετήσιος Νομικός Έλεγχος Εταιρείας. Πλήρης Οδηγός Συμμόρφωσης

Κάθε εταιρεία, ανεξαρτήτως μεγέθους και νομικής μορφής, υπόκειται σε ένα πλέγμα υποχρεώσεων που πηγάζουν από τη νομοθεσία περί εταιρειών, το εργατικό και ασφαλιστικό δίκαιο, τη φορολογική νομοθεσία, τον Γενικό Κανονισμό για την Προστασία Δεδομένων (GDPR, General Data Protection Regulation) και τους κανόνες δημοσιότητας στο Γενικό Εμπορικό Μητρώο (Γ.Ε.ΜΗ.).

Η μη τήρηση αυτών των υποχρεώσεων δεν συνεπάγεται μόνο διοικητικές κυρώσεις. Συχνά, οδηγεί σε προσωπική ευθύνη των διοικούντων, σε ακυρότητα εταιρικών πράξεων και σε διακινδύνευση της ίδιας της επιχειρηματικής λειτουργίας.

Ο νομικός έλεγχος επιχείρησης (legal health check) αποτελεί μια συστηματική αξιολόγηση της νομικής κατάστασης μιας εταιρείας, η οποία αποσκοπεί στον εντοπισμό κενών συμμόρφωσης, πριν αυτά μετατραπούν σε πρόβλημα.

Σε αντίθεση με τη νομική δέουσα επιμέλεια (due diligence), η οποία πραγματοποιείται συνήθως στο πλαίσιο εξαγοράς ή χρηματοδότησης, ο ετήσιος νομικός έλεγχος αφορά τη συνεχή παρακολούθηση της συμμόρφωσης κατά τη λειτουργία της εταιρείας.

Πρόκειται, κατ’ ουσίαν, για τον «ετήσιο check-up» της νομικής υγείας μιας επιχείρησης.

Εταιρικές Υποχρεώσεις Και Δημοσιότητα Στο Γ.Ε.ΜΗ.

Η πρώτη ενότητα κάθε νομικού ελέγχου αφορά το εταιρικό πλαίσιο λειτουργίας. Κάθε εμπορική εταιρεία υποχρεούται σε δημοσίευση συγκεκριμένων πράξεων στο Γ.Ε.ΜΗ., σύμφωνα με τον Ν. 4919/2022.

Τούτο αφορά τόσο τις κεφαλαιουχικές εταιρείες (ΑΕ, ΕΠΕ, ΙΚΕ) όσο και τις προσωπικές (ΟΕ, ΕΕ).

Μεταξύ των βασικών υποχρεώσεων περιλαμβάνονται η δημοσίευση ετήσιων οικονομικών καταστάσεων, η καταχώριση αποφάσεων Γενικής Συνέλευσης και Διοικητικού Συμβουλίου, η ανακοίνωση τροποποιήσεων καταστατικού, η δημοσίευση αλλαγών στη διοίκηση ή εκπροσώπηση, καθώς και η επικαιροποίηση στοιχείων επωνυμίας και διακριτικού τίτλου.

Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται στη δημοσίευση των ετήσιων οικονομικών καταστάσεων εντός των προβλεπόμενων προθεσμιών, διότι η μη δημοσίευσή τους συνιστά μία από τις συχνότερες αιτίες επιβολής κυρώσεων.

Σε κάθε περίπτωση, ο νόμος ρητά προβλέπει ότι οι Υπηρεσίες Γ.Ε.ΜΗ. διενεργούν δειγματοληπτικό έλεγχο σε ποσοστό τουλάχιστον 5% επί των συστάσεων και καταχωρίσεων, γεγονός που αυξάνει τον κίνδυνο εντοπισμού παραλείψεων.

Πέραν του Γ.Ε.ΜΗ., το καταστατικό της εταιρείας πρέπει να ελέγχεται ετησίως ως προς την επικαιρότητά του.

Επιπλέον, αλλαγές στη νομοθεσία, νέοι κανόνες εταιρικής διακυβέρνησης ή τροποποιήσεις στη σύνθεση των εταίρων μπορεί να καθιστούν αναγκαία την αναθεώρησή του.

Τέλος, πρέπει να ελέγχεται αν η εταιρική μορφή εξακολουθεί να εξυπηρετεί τις ανάγκες της επιχείρησης ή αν θα ήταν σκόπιμη η μετατροπή σε άλλη μορφή.

Εργατικό Δίκαιο Και Υποχρεώσεις Εργοδότη

Το εργατικό πλαίσιο αποτελεί τον τομέα με τον μεγαλύτερν κίνδυνο για τον εργοδότη, τόσο σε επίπεδο διοικητικών κυρώσεων (πρόστιμα ΣΕΠΕ) όσο και σε επίπεδο δικαστικών αξιώσεων.

Ο ετήσιος νομικός έλεγχος οφείλει να καλύπτει τουλάχιστον τα ακόλουθα ζητήματα:

Πρώτον, τις συμβάσεις εργασίας.

Κάθε εργαζόμενος πρέπει να διαθέτει έγγραφη σύμβαση εργασίας που περιλαμβάνει τους υποχρεωτικούς όρους (είδος απασχόλησης, αμοιβή, ωράριο, τόπος εργασίας). Η αναγγελία πρόσληψης στο πληροφοριακό σύστημα ΕΡΓΑΝΗ πρέπει να γίνεται πριν την έναρξη παροχής εργασίας.

Η μη τήρηση αυτής της υποχρέωσης συνεπάγεται πρόστιμο 10.500 ευρώ ανά αδήλωτο εργαζόμενο. Επιπροσθέτως, η διάκριση μεταξύ υπαλλήλων και εργατών παραμένει κρίσιμη για τον υπολογισμό αποζημιώσεων και δικαιωμάτων.

Δεύτερον, τις ασφαλιστικές υποχρεώσεις.

Η έγκαιρη καταβολή εισφορών e-ΕΦΚΑ αποτελεί προϋπόθεση νόμιμης λειτουργίας. Η παράλειψη ή καθυστέρηση καταβολής δημιουργεί προσωπική ευθύνη των διοικούντων. Η νομολογία είναι κατηγορηματική σε αυτό το σημείο.

Με πρόσφατη απόφασή του, το Διοικητικό Εφετείο Θεσσαλονίκης (ΔΕφΘεσ 1801/2025) ακύρωσε καταλογισμό οφειλών ύψους 106.000 ευρώ προς τον ΕΦΚΑ σε βάρος πρώην μέλους ΔΣ ανώνυμης εταιρείας, κρίνοντας ότι η αλληλέγγυα ευθύνη πρέπει να ερμηνεύεται στενά και να αφορά μόνο τα πρόσωπα που πράγματι άσκησαν διοίκηση κατά τον κρίσιμο χρόνο. Η απόφαση αυτή καταδεικνύει τόσο τον κίνδυνο (καταλογισμός σε φυσικά πρόσωπα) όσο και τη δυνατότητα άμυνας (εφόσον αποδεικνύεται έλλειψη πραγματικής διοίκησης).

Τρίτον, τον εσωτερικό κανονισμό εργασίας.

Οι εταιρείες που απασχολούν περισσότερους από 20 εργαζομένους υποχρεούνται στην κατάρτιση εσωτερικού κανονισμού. Μετά τον ΠΔ 62/2025 (νέος Κώδικας Εργατικού Δικαίου), ο κανονισμός πρέπει να ενσωματώνει πολιτική κατά της βίας και παρενόχλησης στην εργασία.

Η υποχρέωση αυτή ισχύει πλέον για όλους τους εργοδότες και η μη συμμόρφωση συνεπάγεται τόσο διοικητικά πρόστιμα όσο και αδυναμία επίκλησης πειθαρχικών μέτρων κατά εργαζομένων.

Τέταρτον, τους διευθύνοντες υπαλλήλους.

Ο ορθός χαρακτηρισμός ενός εργαζομένου ως διευθύνοντος υπαλλήλου αποτελεί πηγή συχνών διαφορών. Ο εργοδότης πρέπει να ελέγχει αν πληρούνται τα κριτήρια του νόμου (ιδιαιτέρως υψηλός μισθός, αυτονομία, εξουσία πρόσληψης/απόλυσης). Τούτο διότι ο εσφαλμένος χαρακτηρισμός εκθέτει την εταιρεία σε αξιώσεις υπερωριών, αδειών και αποζημίωσης απόλυσης.

    Φορολογικές Υποχρεώσεις Και Ευθύνη Διοικούντων

    Η φορολογική συμμόρφωση αποτελεί τον τομέα όπου οι συνέπειες της παράλειψης είναι πιο άμεσες και σοβαρές. Η ευθύνη των διοικούντων για τα φορολογικά χρέη της εταιρείας ρυθμίζεται από τον Ν. 4174/2013 (Κώδικας Φορολογικής Διαδικασίας, άρθρο 50), όπως τροποποιήθηκε με τον Ν. 4646/2019 και κωδικοποιήθηκε στον Ν. 5104/2024. Ο Ν. 4646/2019 εισήγαγε την έννοια της υπαιτιότητας στην αλληλέγγυα ευθύνη, εφαρμόζοντας τη νομολογία του Συμβουλίου της Επικρατείας.

    Ειδικότερα, με τη ΣτΕ 119/2015 κρίθηκε ότι η αρχή «ουδεμία ποινή άνευ πταίσματος» (nulla poena sine culpa) αποτελεί γενική αρχή του δικαίου, η οποία απαιτεί υπαιτιότητα του διοικούντος για τη θεμελίωση αλληλέγγυας ευθύνης.

    Πρόσφατα, η ΣτΕ 1585/2025 επανέλαβε ότι οι διατάξεις αυτές, ως εισάγουσες εξαίρεση από την αρχή της αυτοτέλειας του νομικού προσώπου, πρέπει να ερμηνεύονται στενά.

    Ο ετήσιος νομικός έλεγχος πρέπει να περιλαμβάνει τον έλεγχο ότι όλες οι φορολογικές δηλώσεις (εισοδήματος, ΦΠΑ, παρακρατούμενων φόρων) υποβάλλονται εμπρόθεσμα, ότι δεν υφίστανται ληξιπρόθεσμες οφειλές προς τη φορολογική διοίκηση, ότι η εταιρεία διατηρεί επικαιροποιημένη φορολογική ενημερότητα και ότι τα λογιστικά αρχεία τηρούνται σύμφωνα με τα Ελληνικά Λογιστικά Πρότυπα (ΕΛΠ).

    Περαιτέρω, μετά την πλήρη εφαρμογή του συστήματος myDATA, η διαβίβαση παραστατικών αποτελεί αυτοτελή υποχρέωση, η παράβαση της οποίας μπορεί να επισύρει κυρώσεις ανεξαρτήτως της ορθής υποβολής των φορολογικών δηλώσεων.

    Συμβάσεις Και Εμπορικές Σχέσεις

    Ο νομικός έλεγχος των εμπορικών συμβάσεων αποτελεί ζήτημα που συχνά παραβλέπεται, ιδίως σε μικρότερες εταιρείες. Πολλές εμπορικές σχέσεις λειτουργούν χωρίς έγγραφη σύμβαση ή με συμβάσεις που δεν έχουν αναθεωρηθεί ή επικαιροποιηθεί για χρόνια.

    Σημεία που χρήζουν ετήσιου ελέγχου είναι, μεταξύ άλλων, η ύπαρξη έγγραφων συμβάσεων σε όλες τις βασικές εμπορικές σχέσεις, η επικαιροποίηση των όρων (ιδίως ρήτρες λύσης, ανωτέρας βίας, εφαρμοστέου δικαίου), η τήρηση ρητρών εμπιστευτικότητας (NDA) και η ύπαρξη κατάλληλων μηχανισμών εξασφάλισης απαιτήσεων. Για τις επισφαλείς απαιτήσεις, πρέπει να ελέγχεται αν υπάρχει δυνατότητα φορολογικής διαγραφής.

    Ειδικότερα, πρέπει να εξετάζεται αν οι ρήτρες μη ανταγωνισμού που τυχόν περιέχονται σε εμπορικές ή εργασιακές συμβάσεις πληρούν τις προϋποθέσεις εγκυρότητας, καθώς η νομολογία του Αρείου Πάγου θέτει αυστηρά κριτήρια (χρονικός, τοπικός και αντικειμενικός περιορισμός, εύλογο αντάλλαγμα).

    Επίσης, σε εταιρείες που διατηρούν δίκτυα αντιπροσώπων ή διανομέων, ο έλεγχος της σύμβασης εμπορικής αντιπροσωπείας ή διανομής είναι απαραίτητος, ιδίως ως προς τη ρήτρα αποζημίωσης πελατείας μετά τη λύση.

    Προστασία Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα (GDPR)

    Ο Κανονισμός (ΕΕ) 2016/679 (GDPR) επιβάλλει σε κάθε εταιρεία που επεξεργάζεται δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα υποχρεώσεις που πρέπει να ελέγχονται σε τακτική βάση. Τούτο αφορά πρακτικά κάθε εταιρεία που διατηρεί πελατολόγιο, αρχείο εργαζομένων ή ηλεκτρονική φόρμα επικοινωνίας.

    Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται η τήρηση αρχείου δραστηριοτήτων επεξεργασίας (άρθρο 30 GDPR), η ύπαρξη πολιτικής προστασίας δεδομένων και σχεδίου αντιμετώπισης περιστατικών παραβίασης (σχέδιο data breach), η ενημέρωση των υποκειμένων (εργαζομένων, πελατών, προμηθευτών) για την επεξεργασία των δεδομένων τους, ο ορισμός Υπευθύνου Προστασίας Δεδομένων (DPO, Data Protection Officer), εφόσον αυτό απαιτείται, καθώς και η εκτίμηση αντικτύπου σχετικά με την προστασία δεδομένων (DPIA, Data Protection Impact Assessment) για επεξεργασίες υψηλού κινδύνου.

    Τα πρόστιμα που δύναται να επιβάλει η Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα (ΑΠΔΠΧ) μπορούν να ανέλθουν σε ποσοστό έως 4% του ετήσιου παγκόσμιου κύκλου εργασιών, ενώ η ΑΠΔΠΧ έχει ήδη επιβάλει πρόστιμα εξαψήφιων ποσών σε ελληνικές εταιρείες.

    Πνευματική Ιδιοκτησία Και Εμπορικά Σήματα

    Τα άυλα asset μιας εταιρείας (εμπορικά σήματα, λογισμικό, βάσεις δεδομένων, τεχνογνωσία) αποτελούν συχνά τα πλέον πολύτιμα περιουσιακά της στοιχεία. Παρά ταύτα, η νομική τους προστασία συχνά παραμελείται.

    Ο ετήσιος έλεγχος πρέπει να περιλαμβάνει την επιβεβαίωση ότι τα πνευματικά δικαιώματα σε λογισμικό, κείμενα και σχέδια ανήκουν πράγματι στην εταιρεία (και όχι σε εργαζομένους ή εξωτερικούς συνεργάτες), ότι τα εμπορικά σήματα είναι σε ισχύ και δεν χρήζουν ανανέωσης, ότι υπάρχουν κατάλληλες συμβάσεις εκχώρησης δικαιωμάτων σε περιπτώσεις ανάθεσης ανάπτυξης λογισμικού σε τρίτους, καθώς και ότι τα μέτρα προστασίας του επιχειρηματικού απορρήτου (εμπιστευτικότητα, τεχνικά μέτρα ασφάλειας) είναι επαρκή κατά τον Ν. 4679/2020, ο οποίος ενσωμάτωσε την Οδηγία (ΕΕ) 2016/943 για την προστασία των εμπορικών απορρήτων.

    Κανονιστική Συμμόρφωση Σε Ειδικούς Τομείς

    Πέραν των γενικών υποχρεώσεων, ορισμένες εταιρείες υπόκεινται σε ειδικούς κανόνες συμμόρφωσης (compliance). Ο κατάλογος αυτός διευρύνεται σταθερά τα τελευταία χρόνια, κυρίως από την ευρωπαϊκή νομοθεσία.

    Ενδεικτικά, οι κανόνες αυτοί αφορούν την πρόληψη νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες (AML, Anti-Money Laundering) βάσει του Ν. 4557/2018, τη βιωσιμότητα και τις υποχρεώσεις υποβολής εκθέσεων ESG (Environmental, Social, Governance) και CSRD (Corporate Sustainability Reporting Directive) για τις εταιρείες που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής τους, τις υποχρεώσεις κυβερνοασφάλειας βάσει της Οδηγίας NIS2 (Οδηγία (ΕΕ) 2022/2555) για επιχειρήσεις που παρέχουν ψηφιακές υπηρεσίες, καθώς και τις υποχρεώσεις δημιουργίας εσωτερικών καναλιών αναφοράς (whistleblowing) βάσει του Ν. 4990/2022 για εταιρείες με 50 ή περισσότερους εργαζομένους.

    Περαιτέρω, ο νομικός έλεγχος πρέπει να εξετάζει αν η εταιρεία εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής αυτών των ειδικών ρυθμίσεων και, σε καταφατική περίπτωση, αν πληρεί τις σχετικές υποχρεώσεις.

    Τέλος, ιδιαίτερη σημασία έχει η ύπαρξη εσωτερικών πολιτικών και διαδικασιών, διότι η απλή γνώση της νομοθεσίας δεν αρκεί, εφόσον δεν μεταφράζεται σε συγκεκριμένα μέτρα εφαρμογής.

    Πρακτικές Επισημάνσεις
    Ετήσιος Προγραμματισμός

    Ο νομικός έλεγχος αποδίδει τα μέγιστα αν πραγματοποιείται σε σταθερή ετήσια βάση, κατά προτίμηση μετά το κλείσιμο της χρήσης. Η σύνδεσή του με τον ετήσιο οικονομικό έλεγχο (audit) επιτρέπει τη συνεκτίμηση φορολογικών και λογιστικών ευρημάτων. Ο ιδανικός χρόνος για εταιρείες με χρήση 1/1 έως 31/12 είναι το πρώτο τρίμηνο του επόμενου έτους.

    Πίνακας Υποχρεώσεων Ανά Εταιρική Μορφή

    Οι υποχρεώσεις διαφέρουν σημαντικά μεταξύ ΑΕ, ΙΚΕ, ΕΠΕ και προσωπικών εταιρειών. Για παράδειγμα, οι ΑΕ υποχρεούνται σε ετήσιο έλεγχο ορκωτού ελεγκτή εφόσον πληρούν τα κριτήρια μεγέθους, ενώ οι ΙΚΕ υποχρεούνται στην ψηφιακή υποβολή της ετήσιας έκθεσης διαχείρισης στο Γ.Ε.ΜΗ. Αντιστοίχως, στις προσωπικές εταιρείες, οι ομόρρυθμοι εταίροι ευθύνονται απεριόριστα και εις ολόκληρον για τις οφειλές της εταιρείας, συμπεριλαμβανομένων των ασφαλιστικών, ακόμη και για οφειλές που υπήρχαν πριν την είσοδό τους. Η κατάρτιση πίνακα προσαρμοσμένου στην εταιρική μορφή βοηθά στον εντοπισμό κενών.

    Ευθύνη Διαχειριστή & Μελών ΔΣ

    Η ευθύνη του διαχειριστή ΙΚΕ ή των μελών ΔΣ ανώνυμης εταιρείας δεν περιορίζεται στις εταιρικές υποχρεώσεις. Εκτείνεται στις φορολογικές οφειλές, τις ασφαλιστικές εισφορές και τις υποχρεώσεις τήρησης της εργατικής νομοθεσίας. Ο νομικός έλεγχος αποτελεί, εκτός των άλλων, μέσο αυτοπροστασίας των διοικούντων, τούτο διότι η τεκμηρίωση δέουσας επιμέλειας αποτελεί βασικό εργαλείο άμυνας σε περίπτωση καταλογισμού ευθύνης.

    Πρόληψη Αντί Θεραπείας
    Η αξία του νομικού ελέγχου δεν συνίσταται μόνο στην αποφυγή προστίμων. Μια εταιρεία με τεκμηριωμένη εταιρική συμμόρφωση διαπραγματεύεται καλύτερα τους όρους τραπεζικού δανεισμού, ενισχύει τη θέση της σε δημόσιους διαγωνισμούς και παρουσιάζει αξιοπιστία σε πιθανούς επενδυτές ή στρατηγικούς εταίρους. Μια επιχείρηση με ορθά δομημένο και αυστηρά καθορισμένο εσωτερικό κανονισμό λειτουργίας, επιλύει ευκολότερα και ταχύτερα τυχόν εργατικά ή εργασιακά ζητήματα. Συνεπώς, ο νομικός έλεγχος πρέπει να αντιμετωπίζεται ως επένδυση και όχι ως κόστος.

    Ειδικά Για Startups

    Οι νεοφυείς επιχειρήσεις (startups) συχνά αντιμετωπίζουν τις νομικές υποχρεώσεις ως δευτερεύον ζήτημα. Ωστόσο, ο πρώτος νομικός έλεγχος πρέπει να γίνεται ήδη κατά τον πρώτο χρόνο λειτουργίας, ιδίως ως προς τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας (ανήκει πράγματι στην εταιρεία ο κώδικας;), τις συμβάσεις εμπιστευτικότητας με τρίτους, τη φορολογική συμμόρφωση και τις ρήτρες δέσμευσης (vesting) σε εξωεταιρικές συμφωνίες.

    Η ύπαρξη τεκμηριωμένης νομικής συμμόρφωσης αποτελεί, εξάλλου, προϋπόθεση σε κάθε γύρο χρηματοδότησης, τούτο διότι κανένας επενδυτής δεν τοποθετεί κεφάλαια σε εταιρεία χωρίς πρότερο νομικό έλεγχο.

    Κατάλογος Ελέγχου Ανά Τομέα

    Ο νομικός έλεγχος μπορεί να δομηθεί σε επτά ενότητες, ώστε να μην παραλείπεται κανένα πεδίο. Αυτές είναι:

    1. Εταιρικά (καταστατικό, Γ.Ε.ΜΗ., πρακτικά οργάνων),
    2. Εργατικά (συμβάσεις, ΕΡΓΑΝΗ, εσωτερικός κανονισμός),
    3. Ασφαλιστικά (e-ΕΦΚΑ, ΑΠΔ), (iv) φορολογικά (δηλώσεις, myDATA, ενημερότητα),
    4. Συμβάσεις (εμπορικές σχέσεις, NDA, ρήτρες),
    5. Δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα (GDPR) και
    6. Πνευματική ιδιοκτησία και ειδική κανονιστική συμμόρφωση (AML, NIS2, ESG).

    Το Δικηγορικό μας Γραφείο, για περισσότερα από 20 χρόνια εξειδικεύεται στο Εταιρικό και Εμπορικό Δίκαιο. Επικοινωνήστε μαζί μας για σας καθοδηγήσουμε και να σας συμβουλεύσουμε για τη συμμόρφωση σχετικά με τον ετήσιο νομικός έλεγχο τηςεπιχείρησής σας.

    Νέος Κώδικας Εργατικού Δικαίου (ΠΔ 62/2025) & Επιχειρήσεις

    Νέος Κώδικας Εργατικού Δικαίου & Εργατικό Δίκαιο 2026. Οι Αλλαγές Που Επε΄φεραν ΠΔ 62/2025, Ν. 5239/2025 & Ν. 5278/2026

    Το ΠΔ 62/2025, εισήχθη στην έννομη σφαίρα επιχειρώντας να δώσει λύση στο πρόβλημα της πολυνομίας της εργατικής νομοθεσίας στην Ελλάδα, της αποσπασματικότητας και των αλλεπάλληλων τροποποιήσεών της, που καθιστούσαν την εφαρμογή της ιδιαίτερα δυσχερή, τόσο για τις επιχειρήσεις όσο και για τους εργαζομένους.

    Η διασπορά των ρυθμίσεων σε δεκάδες νομοθετήματα (από τον Ν. 2112/1920 για τις απολύσεις έως τον Ν. 4808/2021 για την τηλεργασία) δημιουργούσε αβεβαιότητα, ερμηνευτικά κενά και δικαστικές διαφορές.

    Μέσα σε διάστημα μόλις οκτώ μηνών (από τον Ιούλιο 2025 ως τον Φεβρουάριο 2026), τρία νομοθετήματα αναδιαμόρφωσαν ριζικά το νομικό πλαίσιο.

    • ΠΔ 62/2025 (ΦΕΚ Α΄ 121/11.7.2025), «Κώδικας Εργατικού Δικαίου», κωδικοποιεί σε ενιαίο κείμενο 588 άρθρων το ατομικό και συλλογικό εργατικό δίκαιο καθώς και τη νομοθεσία για την υγεία και ασφάλεια στην εργασία, καταργώντας τον προηγούμενο Κώδικα Ατομικού Εργατικού Δικαίου (ΠΔ 80/2022).
    • Ν. 5239/2025 (ΦΕΚ Α΄ 178/17.10.2025), «Δίκαιη Εργασία για Όλους», τροποποιεί ουσιωδώς τον Κώδικα εισάγοντας ρυθμίσεις για απλοποίηση προσλήψεων, εκσυγχρονισμό εργατικών διατάξεων, ψηφιοποίηση διαδικασιών και ενίσχυση εργαζομένων.
    • Ν. 5278/2026 (ΦΕΚ Α΄ 22/16.2.2026), «Εθνική Κοινωνική Συμφωνία για την ενίσχυση των Συλλογικών Συμβάσεων Εργασίας», ενισχύει τον ρόλο των συλλογικών διαπραγματεύσεων τροποποιώντας τα άρθρα του Βιβλίου Δευτέρου του Κώδικα.

    Το παρόν άρθρο αναλύει τις βασικές αλλαγές που επιφέρει κάθε νομοθέτημα, παραθέτει συγκριτικούς πίνακες και εξετάζει τα κρίσιμα ζητήματα υπό το πρίσμα της νομολογίας.

    Η Κωδικοποίηση με το ΠΔ 62/2025

    Ο Κώδικας Εργατικού Δικαίου (εφεξής “ΚΕΔ”) αποτελεί την πρώτη ενοποίηση ατομικού και συλλογικού εργατικού δικαίου σε ενιαίο, συστηματικό κείμενο.

    Η κωδικοποίηση ενσωμάτωσε πληθώρα προγενέστερων νομοθετημάτων, μεταξύ των οποίων τον Ν. 4808/2021 (για τη βία και παρενόχληση, την τηλεργασία και την ψηφιακή κάρτα), τον Ν. 3850/2010 (για την υγεία και ασφάλεια), τον Ν. 1876/1990 (για τις συλλογικές συμβάσεις), τον Ν. 2112/1920 και τον Ν. 3198/1955 (για την καταγγελία σύμβασης εργασίας).

    Ως προς τη δομή, ο ΚΕΔ απαρτίζεται από τρία Βιβλία:

    ΒιβλίοΑντικείμενοΆρθρα
    ΠρώτοΑτομικό Εργατικό Δίκαιο (σύμβαση εργασίας, ίση μεταχείριση, αποδοχές, χρόνος εργασίας, άδειες, καταγγελία)1 έως 367
    ΔεύτεροΔίκαιο Συλλογικών Εργασιακών Σχέσεων (συνδικαλιστικές οργανώσεις, συλλογικές συμβάσεις, απεργία, κανονισμοί εργασίας)368 έως 490
    ΤρίτοΔίκαιο Προστασίας Υγείας και Ασφάλειας, Εποπτεία Εργασίας (ιατρός εργασίας, τεχνικός ασφαλείας, εργατικά ατυχήματα, ψηφιακή οργάνωση)491 έως 586

    Η κωδικοποίηση του ΠΔ 62/2025 δεν εισήγαγε νέες ουσιαστικές ρυθμίσεις αλλά αποτύπωσε συστηματικά τις υφιστάμενες διατάξεις. Τούτο διότι σκοπός του ΠΔ 62/2025 ήταν αποκλειστικά η ενοποίηση και η συστηματοποίηση, ώστε ο Κώδικας να αποτελέσει σημείο αναφοράς τόσο για την ερμηνεία και εφαρμογή όσο και για μελλοντικές τροποποιήσεις. Κρίσιμη πρακτική συνέπεια είναι ότι οι αριθμοί άρθρων άλλαξαν πλήρως.

    Επομένως, κάθε παραπομπή σε παλαιότερους νόμους (π.χ. Ν. 4808/2021, Ν. 3850/2010, Ν. 1876/1990) πρέπει πλέον να αντιστοιχηθεί με τα νέα άρθρα του ΚΕΔ. Για τη διευκόλυνση αυτή, στο τέλος του Κώδικα περιλαμβάνονται αναλυτικοί πίνακες αντιστοιχίας μεταξύ κωδικοποιηθεισών και κωδικοποιητικών διατάξεων.

    Στο πεδίο της μονομερούς βλαπτικής μεταβολής, η νομολογία εξακολουθεί να εφαρμόζεται ενιαία. Κατά την ΑΠ 269/2020, η οικειοθελής αποχώρηση προϋποθέτει σαφή και ανενδοίαστη δήλωση βούλησης του εργαζομένου.

    Όταν προηγείται μονομερής βλαπτική μεταβολή των όρων εργασίας, η αποχώρηση του μισθωτού δεν χαρακτηρίζεται ως οικειοθελής αλλά εξομοιώνεται με καταγγελία εκ μέρους του εργοδότη. Η ρύθμιση αυτή κωδικοποιήθηκε στα άρθρα 332 επ. ΚΕΔ και ενισχύθηκε περαιτέρω με τον Ν. 5239/2025, όπως αναλύεται παρακάτω.

    Ο Ν. 5239/2025 «Δίκαιη Εργασία για Όλους»

    Ο Ν. 5239/2025 αποτελεί την πρώτη ουσιαστική τροποποίηση του νέου Κώδικα και εισάγει αλλαγές σε οκτώ βασικούς άξονες. Ειδικότερα:

    Απλοποίηση Προσλήψεων

    Η αναγγελία πρόσληψης ολοκληρώνεται πλέον με την υποβολή ενός μόνο εγγράφου (Ψηφιακή Αναγγελία Έναρξης Εργασίας), αντί των τεσσάρων που απαιτούνταν προηγουμένως. Παράλληλα, δημιουργείται ψηφιακό αρχείο εργαζομένου μέσω του Πληροφοριακού Συστήματος ΕΡΓΑΝΗ ΙΙ και εισάγεται εφαρμογή τύπου «myErgani» τόσο για εργαζομένους όσο και για εργοδότες.

    Επιπλέον, θεσπίζεται διαδικασία «Ταχείας Πρόσληψης» για την κάλυψη επειγουσών αναγκών επιχειρήσεων. Συνεπώς, η γραφειοκρατία μειώνεται δραστικά, γεγονός που αφορά ιδίως τις μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις.

    Βία και Παρενόχληση στην Εργασία

    Με το άρθρο 3 του Ν. 5239/2025, τροποποιείται το άρθρο 62 ΚΕΔ, ώστε να συγχωνεύονται σε ενιαία πολιτική, οι δύο μέχρι πρότινος ξεχωριστές υποχρεώσεις της επιχείρησης (πρόληψη βίας και παρενόχλησης και διαχείριση εσωτερικών καταγγελιών).

    Η ενοποίηση αυτή απλοποιεί τη συμμόρφωση, καθώς η επιχείρηση υιοθετεί πλέον μία ενιαία πολιτική αντί δύο.

    Χρόνος εργασίας, υπερωρία και διευθύνοντες υπάλληλοι

    Ο Ν. 5239/2025 εισάγει τρεις κρίσιμες μεταβολές στον χρόνο εργασίας.

    • Πρώτον, επεκτείνεται η δυνατότητα απασχόλησης έως 13 ωρών ημερησίως (που ίσχυε ήδη για εργαζόμενους σε δύο εργοδότες) και στην περίπτωση απασχόλησης σε έναν μόνο εργοδότη, υπό τον αυστηρό περιορισμό τήρησης όλων των ορίων ανάπαυσης.
    • Δεύτερον, επιτρέπεται πλέον η υπερωριακή απασχόληση και στο καθεστώς εκ περιτροπής εργασίας, με καταβολή των νόμιμων προσαυξήσεων (40%).
    • Τρίτον, διευρύνεται η διευθέτηση του χρόνου εργασίας, με δυνατότητα τετραήμερης εργασίας καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους (π.χ. για γονείς), γεγονός που αποτελεί σημαντική καινοτομία υπέρ της ισορροπίας επαγγελματικής και οικογενειακής ζωής.

    Σε σχέση με τις αποδοχές υπερωρίας, ο νόμος ακολουθει τη σταθερή νομολογία. Ειδικότερα, η ΑΠ 288/2018 έχει κρίνει ότι η εργασία πέραν του οκταώρου σε πενθήμερο σύστημα, ακόμη και κατά τα Σάββατα ή τις Κυριακές, συνιστά υπερωριακή απασχόληση και γεννά αξίωση πρόσθετης αμοιβής.

    Επιπροσθέτως, ο νέος νόμος προβλέπει ότι οι προσαυξήσεις υπερεργασίας, υπερωρίας, νυχτερινών και αργιών απαλλάσσονται πλέον από ασφαλιστικές εισφορές, ρύθμιση που επεκτείνεται και σε προσαυξήσεις που χορηγούνται οικειοθελώς από τον εργοδότη ή προβλέπονται από Συλλογικές Συμβάσεις Εργασίας (ΣΣΕ).

    Οικειοθελής Αποχώρηση και Μονομερής Βλαπτική Μεταβολή

    Η αναγγελία οικειοθελούς αποχώρησης υποβάλλεται πλέον ηλεκτρονικά στο ΠΣ ΕΡΓΑΝΗ ΙΙ μέσω ψηφιακά βεβαιωμένου εγγράφου, αποκλειστικά από τον εργαζόμενο. Η αλλαγή αυτή αποκλείει πρακτικές εργοδοτών που, στο παρελθόν, ανήγγελλαν μονομερώς «οικειοθελή αποχώρηση» χωρίς τη γνώση ή τη βούληση του εργαζομένου.

    Παράλληλα, αποσαφηνίζεται νομοθετικά η έννοια της μονομερούς βλαπτικής μεταβολής (άρθρο 332 ΚΕΔ, όπως τροποποιήθηκε με το άρθρο 15 Ν. 5239/2025). Κατά την ΑΠ 860/2024, η καταγγελία σύμβασης εργασίας αορίστου χρόνου θεωρείται έγκυρη μόνον εφόσον:

    • γίνει εγγράφως και
    • καταβληθεί η οφειλόμενη αποζημίωση ταυτόχρονα ή αυθημερόν.

    Κάθε καθυστέρηση, ακόμη και ολίγων ημερών, συνεπάγεται ακυρότητα, εκτός αν οφείλεται σε συγγνωστή πλάνη. Η ρύθμιση αυτή διατηρείται αμετάβλητη και μετά τον Ν. 5239/2025.

    Ψηφιακή Κάρτα Εργασίας

    Εισάγεται η ευέλικτη προσέλευση εργαζομένων, η οποία επιτρέπει ελαστικότητα στη σήμανση της ψηφιακής κάρτας εντός ορισμένου χρονικού παραθύρου. Επιπλέον, θεσπίζεται ο «χρόνος προετοιμασίας», δηλαδή ο χρόνος που ο εργαζόμενος αφιερώνει σε ετοιμασία πριν ή μετά την εργασία του, ο οποίος πλέον αναγνωρίζεται ρητά ως χρονικό σημείο σήμανσης.

    Τέλος, καταργείται η υποχρέωση τήρησης στον χώρο εργασίας εντύπων όπως το βιβλίο αδειών, ο πίνακας προσωπικού και τα εκκαθαριστικά, καθώς τα στοιχεία αυτά τηρούνται πλέον ψηφιακά στο ΕΡΓΑΝΗ ΙΙ. Αξίζει να σημειωθεί ότι πλέον οι εργαζόμενοι αποκτούν πρόσβαση σε όλα τα στοιχεία της εργασιακής τους σχέσης μέσω της εφαρμογής myErgani.

    Υγεία και Ασφάλεια στην Εργασία

    Σημαντικές αλλαγές επέρχονται και στο Βιβλίο Τρίτο του ΚΕΔ.

    Ειδικότερα, ενισχύεται ο ρόλος των Επιτροπών Υγείας και Ασφάλειας Εργαζομένων (ΕΥΑΕ), μεταξύ άλλων με τη θεσμοθέτηση εκτάκτων συνεδριάσεων. Εισάγεται ρητή αναφορά στις συνθήκες εργασίας εργαζομένων με αναπηρία ή χρόνια πάθηση, αναγνωρίζοντας την υποχρέωση του εργοδότη να λαμβάνει κατάλληλα μέτρα πρόληψης και προστασίας.

    Παράλληλα, τροποποιείται το πλαίσιο διάγνωσης και αναγγελίας επαγγελματικών ασθενειών, ενώ διαφοροποιείται η υποχρέωση αναγγελίας εργατικών ατυχημάτων στις αστυνομικές αρχές, η οποία πλέον περιορίζεται μόνο σε περιπτώσεις σοβαρού τραυματισμού (δηλαδή τραυματισμού που απαιτεί νοσηλεία) ή θανάτου.

    Τέλος, με το άρθρο 41 Ν. 5239/2025 προβλέπεται η δημιουργία του Ολοκληρωμένου Πληροφοριακού Συστήματος «ΗΡΙΔΑΝΟΣ» για την ψηφιακή διαχείριση θεμάτων υγείας και ασφάλειας στην εργασία.

    Μητρότητα και Γονεϊκή Προστασία

    Η ρύθμιση της ετήσιας άδειας αναδιαμορφώνεται με μεγαλύτερη ευελιξία στην κατάτμησή της, ενώ η προστασία μητρότητας επεκτείνεται στις εργαζόμενες που υιοθετούν ή αναλαμβάνουν ως ανάδοχες τέκνο έως 8 ετών.

    Πρόκειται για μια ρύθμιση εξαιρετικής πρακτικής σημασίας, καθώς μέχρι πρότινος οι υιοθετούσες και ανάδοχες μητέρες δεν απολάμβαναν ισότιμη προστασία. Το επίδομα γονικής άδειας καθίσταται αφορολόγητο, ανεκχώρητο και ακατάσχετο, ενώ δεν προσμετράται στο οικογενειακό εισόδημα.

    Περαιτέρω, το επίδομα κυοφορίας και λοχείας επεκτείνεται και στις περιπτώσεις απασχόλησης σε περισσότερους του ενός εργοδότες, καλύπτοντας ένα κενό που ταλαιπωρούσε εργαζόμενες με πολλαπλή απασχόληση.

    Πίνακας Βασικών Αλλαγών (ΠΔ 62/2025 → Ν. 5239/2025)

    ΘέμαΠροηγούμενο καθεστώς (ΠΔ 62/2025)Νέα ρύθμιση (Ν. 5239/2025)
    Αναγγελία πρόσληψηςΥποβολή τεσσάρων ξεχωριστών εντύπων στο ΕΡΓΑΝΗΈνα ενιαίο έγγραφο (Ψηφιακή Αναγγελία Έναρξης Εργασίας)
    Πολιτικές βίας και παρενόχλησηςΔύο ξεχωριστές πολιτικές (πρόληψη + εσωτερικές καταγγελίες)Μία ενιαία πολιτική (άρθρο 62 ΚΕΔ, τροπ. άρθ. 3 Ν. 5239/2025)
    Εκ περιτροπής εργασίαΔεν επιτρεπόταν υπερωρίαΕπιτρέπεται υπερωρία με προσαύξηση 40%
    Ημερήσιο ωράριο (1 εργοδότης)Μέχρι 10 ώρες (8 + 2 υπερεργασία/υπερωρία)Μέχρι 13 ώρες υπό αυστηρούς περιορισμούς ανάπαυσης
    Τετραήμερη εργασίαΔεν προβλεπόταν ρητάΔυνατότητα τετραημέρου καθ’ όλο το έτος (διευθέτηση χρόνου)
    Οικειοθελής αποχώρησηΑναγγελία υπογραφόμενη από εργοδότη και εργαζόμενοΗλεκτρονική αναγγελία αποκλειστικά από τον εργαζόμενο
    Τήρηση εντύπωνΥποχρεωτική τήρηση στον χώρο εργασίας (βιβλίο αδειών, πίνακας προσωπικού)Κατάργηση υποχρέωσης (πλήρης ψηφιοποίηση μέσω ΕΡΓΑΝΗ ΙΙ)
    Ασφαλιστικές εισφορές σε προσαυξήσειςΑπαλλαγή μόνο για νόμιμες προσαυξήσειςΑπαλλαγή και για προσαυξήσεις ΣΣΕ ή οικειοθελείς παροχές εργοδότη
    Μητρότητα (υιοθεσία/αναδοχή)Προστασία αποκλειστικά για φυσική μητέραΕπέκταση σε υιοθετούσες και ανάδοχες μητέρες (τέκνα έως 8 ετών)

    Ο Ν. 5278/2026 και η Ενίσχυση των Συλλογικών Διαπραγματεύσεων

    Ο Ν. 5278/2026 τροποποιεί αποκλειστικά το Βιβλίο Δεύτερο του ΚΕΔ (Δίκαιο Συλλογικών Εργασιακών Σχέσεων), υλοποιώντας τη νομοθετική κατοχύρωση της Εθνικής Κοινωνικής Συμφωνίας.

    Πρόκειται για σημαντική μεταρρύθμιση στο πεδίο του συλλογικού εργατικού δικαίου, καθώς αποσκοπεί στην αναβίωση των συλλογικών διαπραγματεύσεων και στη διεύρυνση του αριθμού των εργαζομένων που καλύπτονται από κλαδικές ΣΣΕ. Οι βασικές ρυθμίσεις εστιάζουν σε πέντε σημεία. Συγκεκριμένα:

    • Πρώτον, εισάγεται η επικουρική αρμοδιότητα της τριτοβάθμιας συνδικαλιστικής οργάνωσης ΓΣΕΕ να συνυπογράφει κλαδικές ΣΣΕ, κατόπιν πρόσκλησης πρωτοβάθμιας ή δευτεροβάθμιας οργάνωσης (άρθρο 3, τροποποίηση άρθρου 396 ΚΕΔ). Η ρύθμιση αποσκοπεί στην κάλυψη κενών σε κλάδους όπου δεν υπάρχει ισχυρή κλαδική συνδικαλιστική εκπροσώπηση.
    • Δεύτερον, οι κλαδικές ΣΣΕ περιέχουν υποχρεωτικά αναφορά σε Κωδικούς Αριθμούς Δραστηριότητας (ΚΑΔ), ώστε να προσδιορίζεται σαφώς το πεδίο εφαρμογής τους (άρθρο 4, προσθήκη παρ. 5 στο άρθρο 401 ΚΕΔ). Η ρύθμιση αυτή επιλύει ένα διαχρονικό πρόβλημα, καθώς στο παρελθόν η ασαφής οριοθέτηση του πεδίου εφαρμογής κλαδικών συμβάσεων δημιουργούσε αβεβαιότητα για τις επιχειρήσεις ως προς το αν δεσμεύονται από συγκεκριμένη ΣΣΕ.
    • Τρίτον, ενισχύεται η μετενέργεια κανονιστικών όρων ΣΣΕ (άρθρο 8, τροποποίηση άρθρου 402 ΚΕΔ), δηλαδή η δεσμευτική ισχύς των όρων ακόμη και μετά τη λήξη της σύμβασης.
    • Τέταρτον, διευκολύνεται η επέκταση ΣΣΕ (άρθρο 9, τροποποίηση άρθρου 404 ΚΕΔ), ρύθμιση που δύναται να αυξήσει σημαντικά τον αριθμό των εργαζομένων που καλύπτονται από κλαδικές συμβάσεις.
    • Πέμπτον, μεταρρυθμίζεται ο Οργανισμός Μεσολάβησης και Διαιτησίας (ΟΜΕΔ). Συγκεκριμένα, ενισχύεται ο έλεγχος παραδεκτού αιτήσεων μεσολάβησης και διαιτησίας (άρθρα 10 έως 12), ενώ συστήνεται νέα Επιτροπή Ελέγχου Παραδεκτού (άρθρο 414Α ΚΕΔ). Αξιοσημείωτη είναι η πρόβλεψη ότι, αν η συνδικαλιστική οργάνωση δεν εγγραφεί ή δεν τηρεί επικαιροποιημένα τα στοιχεία της στο Γενικό Μητρώο Συνδικαλιστικών Οργανώσεων Εργαζομένων (ΓΕΜΗΣΟΕ), αναστέλλονται τα δικαιώματά της να αιτηθεί επέκταση ΣΣΕ ή να προσφύγει σε μεσολάβηση και διαιτησία.

    Πίνακας Αλλαγών Ν. 5278/2026 (Συλλογικό Εργατικό Δίκαιο)

    ΘέμαΠροηγούμενο καθεστώςΝέα ρύθμιση (Ν. 5278/2026)
    Σύναψη κλαδικών ΣΣΕΜόνο πρωτοβάθμιες ή δευτεροβάθμιες οργανώσειςΔυνατότητα συνυπογραφής και από τη ΓΣΕΕ (επικουρικά)
    Πεδίο εφαρμογής ΣΣΕΓενική αναφορά κλάδουΥποχρεωτική αναφορά σε ΚΑΔ
    Μετενέργεια όρων ΣΣΕΜετενέργεια μόνο μισθολογικών όρωνΜετενέργεια όλων των κανονιστικών όρων
    Επέκταση ΣΣΕΑυστηρά κριτήρια (δυσχερής στην πράξη)Απλοποίηση κριτηρίων (ευκολότερη εφαρμογή)
    ΟΜΕΔΧωρίς ειδικό έλεγχο παραδεκτούΣύσταση Επιτροπής Ελέγχου Παραδεκτού (άρθρο 414Α ΚΕΔ)
    Μη εγγραφή στο ΓΕΜΗΣΟΕΧωρίς ρητή κύρωσηΑναστολή δικαιωμάτων επέκτασης ΣΣΕ και προσφυγής σε ΟΜΕΔ

    Νομολογιακή Αποτίμηση

    Το νέο νομοθετικό πλαίσιο ενσωματώνει τη βασική νομολογία, όπως έχει διαμορφωθεί μέχρι και σήμερα. Κρίσιμη παραμένει η ΑΠ 375/2025, η οποία επιβεβαίωσε ότι η καταγγελία σύμβασης εργασίας αορίστου χρόνου θεωρείται έγκυρη εφόσον γίνει εγγράφως και καταβληθεί η οφειλόμενη αποζημίωση.

    Περαιτέρω, η ΟλΑΠ 3/2024, η πιο πρόσφατη ολομελειακή απόφαση επί εργατικών διαφορών, κατέστησε σαφές ότι η καταγγελία δεν μπορεί να θεωρηθεί καταχρηστική όταν βασίζεται σε πλημμελή εκτέλεση καθηκόντων ή παραβίαση συμβατικών υποχρεώσεων. Τούτο διότι σε αυτές τις περιπτώσεις κλονίζεται η σχέση εμπιστοσύνης μεταξύ εργοδότη και εργαζομένου.

    Αντιστρόφως, η ίδια απόφαση υπενθύμισε ότι ο εργαζόμενος φέρει το βάρος να αποδείξει τα συγκεκριμένα περιστατικά, εξαιτίας των οποίων η άσκηση του δικαιώματος καταγγελίας υπερβαίνει προφανώς τα όρια του άρθρου 281 ΑΚ. Η αρχή αυτή παραμένει πλήρως ισχύουσα και υπό τον νέο Κώδικα, δεδομένου ότι η κωδικοποίηση δεν μετέβαλε το ουσιαστικό περιεχόμενο των σχετικών διατάξεων.

    Επιπροσθέτως, η ΑΠ 830/2024 εισήγαγε αυστηρότερο πλαίσιο ελέγχου δεσμευτικών ρητρών σε συμβάσεις εργασίας, ιδίως ρητρών μη ανταγωνισμού και ρητρών επιστροφής δαπανών εκπαίδευσης, μέσω εφαρμογής των αρχών της αναλογικότητας (άρθρο 25 Συντάγματος) και της απαγόρευσης καταχρηστικής άσκησης δικαιώματος (281 ΑΚ).

    Πρακτικές Επισημάνσεις

    Αντιστοίχιση άρθρων

    Κάθε εσωτερικό έγγραφο επιχείρησης (σύμβαση εργασίας, κανονισμός εργασίας, πολιτική βίας και παρενόχλησης) που παραπέμπει σε παλαιότερες διατάξεις (Ν. 4808/2021, Ν. 3850/2010, Ν. 1876/1990), χρειάζεται επικαιροποίηση με τους νέους αριθμούς άρθρων του ΚΕΔ. Οι πίνακες αντιστοιχίας στο τέλος του ΠΔ 62/2025 αποτελούν το κατάλληλο εργαλείο.

    Ψηφιοποίηση διαδικασιών

    Η μετάβαση στο ΕΡΓΑΝΗ ΙΙ, η Ψηφιακή Αναγγελία Έναρξης Εργασίας και η εφαρμογή myErgani αλλάζουν ριζικά τον τρόπο διαχείρισης προσωπικού. Οι επιχειρήσεις που εξακολουθούν να τηρούν χειρόγραφα βιβλία αδειών ή πίνακες προσωπικού σε έντυπη μορφή θα πρέπει να μεταβούν άμεσα στις ψηφιακές διαδικασίες.

    Ενιαία πολιτική βίας και παρενόχλησης

    Οι επιχειρήσεις που διαθέτουν ήδη δύο ξεχωριστές πολιτικές (πρόληψη βίας και διαχείριση καταγγελιών), οφείλουν να τις συγχωνεύσουν σε μία ενιαία, σύμφωνα με το νέο άρθρο 62 ΚΕΔ. Το Υπουργείο Εργασίας έχει εκδώσει σχετικό υπόδειγμα πολιτικής κατ’ εξουσιοδότηση του άρθρου 69 ΚΕΔ (ΥΑ 95/2026).

    Αναγγελία οικειοθελούς αποχώρησης

    Μετά τον Ν. 5239/2025, η ηλεκτρονική αναγγελία οικειοθελούς αποχώρησης υποβάλλεται αποκλειστικά από τον εργαζόμενο μέσω ψηφιακά βεβαιωμένου εγγράφου. Ο εργοδότης δεν μπορεί πλέον να αναγγείλει μονομερώς «οικειοθελή αποχώρηση».

    Σε περίπτωση αμφισβήτησης, κρίσιμη είναι η αρχή που θέσπισε η ΑΠ 269/2020, σύμφωνα με την οποία, όταν προηγείται βλαπτική μεταβολή, η αποχώρηση εξομοιώνεται με καταγγελία εκ μέρους του εργοδότη.

    Συλλογικές συμβάσεις εργασίας (Ν. 5278/2026)

    Οι επιχειρήσεις που δεσμεύονται από κλαδικές ΣΣΕ θα πρέπει να παρακολουθούν τις εξελίξεις, καθώς η διευκόλυνση επέκτασης και η μετενέργεια όλων (και όχι μόνο των μισθολογικών) κανονιστικών όρων ενδέχεται να επεκτείνουν σημαντικά τις υποχρεώσεις τους. Ιδιαίτερη προσοχή απαιτεί ο υποχρεωτικός προσδιορισμός των ΚΑΔ στις κλαδικές ΣΣΕ.

    Οι επιχειρήσεις οφείλουν να ελέγξουν εάν οι ΚΑΔ τους εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής κάποιας κλαδικής σύμβασης, ιδίως σε περιπτώσεις που δραστηριοποιούνται σε περισσότερους κλάδους. Ταυτόχρονα, οι συνδικαλιστικές οργανώσεις οφείλουν να διατηρούν ενημερωμένα τα στοιχεία τους στο ΓΕΜΗΣΟΕ, διαφορετικά κινδυνεύουν με αναστολή κρίσιμων δικαιωμάτων τους.

    Υπερωρία σε εκ περιτροπής εργασία

    Η νέα δυνατότητα υπερωριακής απασχόλησης στο καθεστώς εκ περιτροπής εργασίας (με προσαύξηση 40%) απαιτεί προσοχή ως προς την τήρηση του 11ώρου ημερήσιας ανάπαυσης και του εβδομαδιαίου ορίου. Κάθε υπέρβαση εκθέτει τον εργοδότη σε κυρώσεις από την Επιθεώρηση Εργασίας.

    Υγεία και ασφάλεια

    Οι επιχειρήσεις θα πρέπει να επικαιροποιήσουν τις γραπτές εκτιμήσεις επαγγελματικού κινδύνου λαμβάνοντας υπόψη τις νέες υποχρεώσεις σχετικά με εργαζόμενους με αναπηρία ή χρόνια πάθηση.

    Η αναγγελία εργατικών ατυχημάτων στις αστυνομικές αρχές περιορίζεται πλέον στις περιπτώσεις σοβαρού τραυματισμού (που απαιτεί νοσηλεία) ή θανάτου, ενώ η αναγγελία στο ΟΠΣ ΣΕΠΕ εξακολουθεί να διέπεται από τα κριτήρια της Εγκυκλίου 441915/2023 της Επιθεώρησης Εργασίας.

    Το Δικηγορικό μας Γραφείο, για περισσότερα από 20 χρόνια εξειδικεύεται στο Εταιρικό και Εμπορικό Δίκαιο. Επικοινωνήστε μαζί μας για σας καθοδηγήσουμε και να σας συμβουλεύσουμε για τη συμμόρφωση σχετικά με τον GDPR.

    Εταιρικοί Μετασχηματισμοί & Φορολογική Ουδετερότητα

    Νομική υποστήριξη σε εταιρικούς μετασχηματισμούς και φορολογική ουδετερότητα - KSTLAW

    Ν. 5162/2024 & Εταιρικοί Μετασχηματισμοί – Φορολογική Ουδετερότητα

    Ο Ν. 5162/2024 εισήγαγε ένα ενιαίο και σύγχρονο φορολογικό πλαίσιο για τους εταιρικούς μετασχηματισμούς, αντικαθιστώντας το παλαιό κατακερματισμένο νομοθετικό τοπίο που δημιουργούσε ανασφάλεια δικαίου επί δεκαετίες.

    Το Μέρος Δ’ του νόμου (που εφαρμόζεται σε μετασχηματισμούς από τις 5 Δεκεμβρίου 2024), θεσπίζει φορολογικά κίνητρα για:

    Το νέο πλαίσιο εναρμονίζεται πλήρως με την Οδηγία 2009/133/ΕΚ του Συμβουλίου για το κοινό φορολογικό καθεστώς που εφαρμόζεται στις διασυνοριακές αναδιαρθρώσεις εντός ΕΕ.

    Η Αρχή της Φορολογικής Ουδετερότητας

    Η φορολογική ουδετερότητα αποτελεί τον ακρογωνιαίο λίθο του νέου νόμου. Η αρχή αυτή σημαίνει ότι ο μετασχηματισμός δεν «πυροδοτεί» φορολογικές υποχρεώσεις κατά τον χρόνο εκτέλεσής του.

    Τα περιουσιακά στοιχεία και οι υποχρεώσεις που μεταβιβάζονται λόγω καθολικής ή μερικής διαδοχής στη λήπτρια εταιρεία καταχωρούνται στα βιβλία της με την ίδια φορολογική αξία που είχαν αμέσως πριν τον μετασχηματισμό στα βιβλία της μεταβιβάζουσας.

    Τούτο σημαίνει ότι η υπεραξία που τυχόν ενυπάρχει κατά τον χρόνο του μετασχηματισμού δεν φορολογείται τότε, αλλά διατηρείται λανθάνουσα και φορολογείται σε μεταγενέστερο χρόνο, όταν πραγματοποιηθεί.

    Σε πρακτικό επίπεδο, ο μετασχηματισμός παρέχει: (i) απαλλαγή από φόρο υπεραξίας κατά τη μεταβίβαση περιουσιακών στοιχείων, (ii) απαλλαγή από φόρο μεταβίβασης ακινήτων που τυχόν συμπεριλαμβάνονται στα εισφερόμενα στοιχεία, (iii) μεταφορά φορολογικών ζημιών, αποθεματικών και προβλέψεων στη λήπτρια εταιρεία, και (iv) συνέχιση αποσβέσεων παγίων χωρίς διακοπή.

    Πεδίο εφαρμογής

    Το Μέρος Δ’ εφαρμόζεται σε μετασχηματισμούς στους οποίους συμμετέχουν αποκλειστικά επιχειρήσεις με φορολογική κατοικία στην Ελλάδα, υπαγόμενες στο ίδιο φορολογικό καθεστώς.

    Ρητώς καλύπτονται και διασυνοριακοί μετασχηματισμοί εντός ΕΕ, σε εναρμόνιση με την Οδηγία 2009/133/ΕΚ και την Οδηγία 2019/2121/ΕΕ για τις διασυνοριακές μετατροπές, συγχωνεύσεις και διασπάσεις.

    Βασική προϋπόθεση είναι να παραμείνουν τα εισφερόμενα περιουσιακά στοιχεία συνδεδεμένα με φορολογική εγκατάσταση στην Ελλάδα.

    Στοιχεία που «αποχωρούν» από την ελληνική φορολογική δικαιοδοσία δεν απολαμβάνουν της ουδετερότητας, τούτο διότι η αρχή αυτή προϋποθέτει τη διατήρηση του δικαιώματος φορολόγησης της λανθάνουσας υπεραξίας από το ελληνικό κράτος.

    Η Σχέση με τον Ν. 4601/2019 & το Προηγούμενο Πλαίσιο

    Πριν από τον Ν. 5162/2024, το φορολογικό σκέλος των μετασχηματισμών ρυθμιζόταν αποσπασματικά από παλαιότερες διατάξεις, κυρίως τους Ν. 2166/1993, Ν. 1297/1972 και Ν. 4172/2013 (ΚΦΕ).

    Ο Ν. 4601/2019 ρύθμισε ολοκληρωμένα το εταιρικό δίκαιο των μετασχηματισμών, αλλά το αντίστοιχο φορολογικό πλαίσιο παρέμενε κατακερματισμένο.

    Ο Ν. 5162/2024 ήρθε να καλύψει αυτό το κενό, δημιουργώντας έναν ενιαίο φορολογικό νόμο που αλληλοσυμπληρώνεται με τον Ν. 4601/2019.

    Η συνύπαρξη των δύο νόμων σημαίνει ότι ένας μετασχηματισμός εξετάζεται υπό δύο πρίσματα: το ΕΤΑΙΡΙΚΟ (Ν. 4601/2019, διαδικασία, αποφάσεις, εγκρίσεις ΚΛΠ) και το ΦΟΡΟΛΟΓΙΚΟ (Ν. 5162/2024, αξιολόγηση πράξης, φορολογική μεταχείριση, έλεγχος αντικαταχρηστικότητας).

    Οι Αντικαταχρηστικοί Κανόνες

    Η φορολογική ουδετερότητα δεν είναι απεριόριστη. Ο νομοθέτης έχει θεσπίσει σύστημα ελέγχου αντικαταχρηστικότητας σε δύο επίπεδα.

    Ειδικός αντικαταχρηστικός κανόνας (άρθρο 56 ΚΦΕ)

    Το άρθρο 56 του Ν. 4172/2013 εισάγει ειδικό αντικαταχρηστικό κανόνα για τους μετασχηματισμούς.

    Η φορολογική ουδετερότητα δεν χορηγείται όταν ο κύριος σκοπός της πράξης ή ένας από τους κύριους σκοπούς της είναι η φοροδιαφυγή ή η φοροαποφυγή.

    Το τεκμήριο αυτό ανατρέπεται αν ο επιχειρηματίας αποδείξει ότι ο μετασχηματισμός εξυπηρετεί βάσιμους εμπορικούς λόγους, όπως η αναδιάρθρωση ή η ορθολογικοποίηση των δραστηριοτήτων των συμμετεχουσών επιχειρήσεων.

    Γενικός αντικαταχρηστικός κανόνας (άρθρο 38 ΚΦΔ)

    Ο γενικός κανόνας απαγόρευσης καταχρήσεων του άρθρου 38 Ν. 4174/2013, που ενσωμάτωσε το άρθρο 6 της Οδηγίας 2016/1164/ΕΕ (ATAD), εφαρμόζεται επικουρικά.

    Ο ειδικός κανόνας του άρθρου 56 ΚΦΕ είναι ειδικότερος και υπερισχύει.

    Η Φορολογική Διοίκηση υποχρεούται, σύμφωνα με την Εγκύκλιο Ε.2167/2019, να εξετάζει συνολικά την εκάστοτε περίπτωση χωρίς να εφαρμόζει γενικά και προκαθορισμένα κριτήρια.

    Νομολογία ΔΕΕ

    Το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΔΕΕ) έχει διαμορφώσει σαφή νομολογία για την ερμηνεία του αντικαταχρηστικού κανόνα της Οδηγίας 2009/133/ΕΚ.

    Στην υπόθεση Leur-Bloem (C-28/95), το ΔΕΕ έκρινε ότι η άρνηση χορήγησης φορολογικών ωφελειών είναι επιτρεπτή μόνο όταν η σχεδιαζόμενη πράξη έχει ως αντικειμενικό σκοπό τη φοροδιαφυγή ή φοροαποφυγή.

    Επομένως, πράξεις με πολλαπλούς σκοπούς, εκ των οποίων μόνο ένας είναι η φορολογική ωφέλεια, δεν αποκλείονται αυτόματα.

    Σε συμπλήρωση αυτής της γραμμής, στην υπόθεση Foggia (C-126/10), το ΔΕΕ εξειδίκευσε ότι η αξιολόγηση του «βάσιμου εμπορικού λόγου» πρέπει να γίνεται στο σύνολό της, λαμβάνοντας υπόψη όλες τις συνθήκες της υπόθεσης.

    Η εξοικονόμηση διοικητικού κόστους μέσω απλοποίησης της εταιρικής δομής αποτελεί, καταρχήν, βάσιμο εμπορικό λόγο.

    Τέλος, στην υπόθεση Zwijnenburg (C-352/08), το ΔΕΕ διευκρίνισε ότι ο αντικαταχρηστικός κανόνας της Οδηγίας στοχεύει αποκλειστικά στη φοροαποφυγή φόρων εισοδήματος που καλύπτει η Οδηγία, και όχι άλλων φόρων.

    Η ελληνική φορολογική διοίκηση οφείλει να ερμηνεύει τον αντικαταχρηστικό κανόνα του άρθρου 56 ΚΦΕ σε πλήρη εναρμόνιση με αυτή τη νομολογία, τούτο διότι το άρθρο 56 αποτελεί ενσωμάτωση του άρθρου 15 της Οδηγίας 2009/133/ΕΚ.

    Η Εγκύκλιος Ε.2088/2025

    Η ΑΑΔΕ εξέδωσε τον Οκτώβριο 2025 την Εγκύκλιο Ε.2088/2025, παρέχοντας αναλυτικές ερμηνευτικές οδηγίες για τα άρθρα 47 – 56, 58 και 59 του Ν. 5162/2024.

    Η Εγκύκλιος διευκρινίζει τις προϋποθέσεις υπαγωγής στις διατάξεις φορολογικής ουδετερότητας, τη διαδικασία ελέγχου αντικαταχρηστικότητας και την αντιμετώπιση ειδικών περιπτώσεων, όπως η ασύμμετρη διάσπαση.

    Πρακτικά, η Εγκύκλιος λειτουργεί ως οδηγός ασφαλούς λιμένος για τις επιχειρήσεις που σχεδιάζουν μετασχηματισμό.

    Ασύμμετρη Διάσπαση – Το Νέο Εργαλείο

    Μεταξύ των καινοτομιών του Ν. 5162/2024 ξεχωρίζει η ρητή κατοχύρωση της ασύμμετρης διάσπασης ως μορφής εταιρικής αναδιοργάνωσης με φορολογική ουδετερότητα.

    Στην ασύμμετρη διάσπαση, τα εταιρικά μερίδια που λαμβάνουν οι μέτοχοι της διασπώμενης εταιρείας στις επωφελούμενες εταιρείες δεν αντιστοιχούν αναλογικά στα δικαιώματά τους στη διασπώμενη εταιρεία.

    Το εργαλείο αυτό επιτρέπει διαχωρισμούς κλάδων δραστηριότητας μεταξύ μετόχων με διαφορετικές στρατηγικές επιδιώξεις, χωρίς να αποτελεί φορολογικά επαχθή πράξη.

    Πρακτικές Επισημάνσεις
    Εφαρμοστέο δίκαιο

    Το Μέρος Δ’ εφαρμόζεται σε μετασχηματισμούς που ξεκίνησαν μετά τις 5 Δεκεμβρίου 2024.

    Μετασχηματισμοί που βρίσκονταν σε εξέλιξη πριν από αυτή την ημερομηνία διέπονται από τις προϊσχύουσες διατάξεις.

    Τεκμηρίωση βάσιμου εμπορικού λόγου

    Η επιχείρηση που επιδιώκει φορολογική ουδετερότητα οφείλει να τεκμηριώνει εγγράφως τους επιχειρηματικούς λόγους του μετασχηματισμού.

    Η τεκμηρίωση αυτή είναι κρίσιμη αν η Φορολογική Διοίκηση κινήσει έλεγχο αντικαταχρηστικότητας.

    Αναδιαρθρώσεις ομίλου, εξορθολογισμός εταιρικής δομής, συνένωση δραστηριοτήτων ή χωρισμός κλάδων για στρατηγικούς λόγους αποτελούν παραδεκτές αιτιολογίες.

    Φορολογική αξία εισφερόμενων στοιχείων

    Κατά τη σύνταξη του ισολογισμού μετασχηματισμού, η καταχώρηση στα βιβλία της λήπτριας εταιρείας γίνεται στη φορολογική αξία των στοιχείων κατά την ημερομηνία μετασχηματισμού, ανεξαρτήτως της εμπορικής αξίας τους.

    Η διαφορά αποτελεί λανθάνουσα υπεραξία που θα φορολογηθεί μελλοντικά.

    Μεταφορά ζημιών

    Οι φορολογικές ζημίες της μεταβιβάζουσας εταιρείας δεν μεταφέρονται αυτόματα στη λήπτρια.

    Τίθενται προϋποθέσεις που διευκρινίζονται στην Εγκύκλιο Ε.2088/2025, με αποτέλεσμα η ζημία να μη λειτουργεί ως ανεξέλεγκτο φορολογικό πλεονέκτημα.

    Ακίνητα στη διαδικασία μετασχηματισμού

    Η απαλλαγή από φόρο μεταβίβασης ακινήτων κατά τον μετασχηματισμό είναι δυνατή, αλλά ο σχεδιασμός πρέπει να λαμβάνει υπόψη τους αντικαταχρηστικούς κανόνες, ιδίως υπό το πρίσμα της νομολογίας ΔΕΕ, που αποκλείει τη χορήγηση οφέλους όταν η αποφυγή φόρου μεταβίβασης αποτελεί τον κύριο σκοπό της δομής.

    Διασυνοριακοί μετασχηματισμοί

    Η φορολογική ουδετερότητα εκτείνεται και σε διασυνοριακούς μετασχηματισμούς εντός ΕΕ, υπό την προϋπόθεση ότι τα εισφερόμενα στοιχεία παραμένουν συνδεδεμένα με μόνιμη εγκατάσταση στην Ελλάδα.

    Το Δικηγορικό μας Γραφείο, για περισσότερα από 20 χρόνια εξειδικεύεται στο Εταιρικό και Εμπορικό Δίκαιο. Επικοινωνήστε μαζί μας για σας καθοδηγήσουμε και να σας συμβουλεύσουμε σε κάθε θέμα σχετικά με τους εταιρικούς μετασχηματισμούς και τη φορολογική ουδετερότητα.

    GDPR & Επιχείρηση – Πρακτικός Οδηγός Συμμόρφωσης

    Νομική υποστήριξη σε ζητήματα GDPR & Επιχείρησης - KSTLAW

    Υποχρεώσεις Επιχειρήσεων για Προσωπικά Δεδομένα κατά τον ΓΚΠΔ και τον Ν. 4624/2019

    Η προστασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα αποτελεί πλέον βασική υποχρέωση κάθε επιχείρησης που δραστηριοποιείται στην Ελλάδα και στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

    Νομικό Πλαίσιο

    Τα κύρια νομοθετικά κείμενα που ρυθμίζουν το συγκεκριμένο θέμα, είναι τα εξής:

    Αρχές Επεξεργασίας Δεδομένων

    Ο ΓΚΠΔ θεμελιώνεται σε έξι βασικές αρχές (άρθρο 5), τις οποίες κάθε επιχείρηση οφείλει να τηρεί σε κάθε πράξη επεξεργασίας, ενώ οι αρχές αυτές λειτουργούν ως πυξίδα για κάθε απόφαση που αφορά προσωπικά δεδομένα.

    Η αρχή της νομιμότητας, αντικειμενικότητας και διαφάνειας απαιτεί τα δεδομένα να υποβάλλονται σε επεξεργασία με βάση νομική βάση, κατά τρόπο θεμιτό και με διαφάνεια ως προς τα υποκείμενα.

    Η αρχή του περιορισμού του σκοπού σημαίνει ότι τα δεδομένα συλλέγονται για καθορισμένους, ρητούς και νόμιμους σκοπούς και δεν υποβάλλονται σε περαιτέρω επεξεργασία ασυμβίβαστη με αυτούς.

    Η αρχή της ελαχιστοποίησης των δεδομένων επιβάλλει τη συλλογή μόνο των δεδομένων που είναι κατάλληλα, συναφή και περιορίζονται στο αναγκαίο. Η αρχή της ακρίβειας, η αρχή του περιορισμού της περιόδου αποθήκευσης και η αρχή της ακεραιότητας και εμπιστευτικότητας συμπληρώνουν το πλαίσιο.

    Ιδιαίτερη σημασία έχει η αρχή της λογοδοσίας (accountability, άρθρο 5 παρ. 2 ΓΚΠΔ), σύμφωνα με την οποία ο υπεύθυνος επεξεργασίας (controller) φέρει το βάρος απόδειξης της συμμόρφωσής του.

    Τούτο διότι δεν αρκεί η τυπική τήρηση των κανόνων. Η επιχείρηση πρέπει να μπορεί να αποδείξει, με τεκμηρίωση, ότι τηρεί τις αρχές του Κανονισμού.

    Εξάλλου, το Δικαστήριο της ΕΕ (ΔΕΕ), στην υπόθεση C-807/21 (Deutsche Wohnen, 5.12.2023), έκρινε ότι η επιβολή προστίμου σε νομικό πρόσωπο δεν προϋποθέτει τον εντοπισμό συγκεκριμένου φυσικού προσώπου που υπέπεσε στην παράβαση.

    Αρκεί η διαπίστωση ότι η επιχείρηση, ως υπεύθυνος επεξεργασίας, ενήργησε με δόλο ή έστω αμέλεια.

    Νομικές Βάσεις Επεξεργασίας

    Κάθε πράξη επεξεργασίας πρέπει να στηρίζεται σε μία τουλάχιστον από τις έξι νομικές βάσεις του άρθρου 6 ΓΚΠΔ. Οι τρεις βάσεις που αφορούν κατ’ εξοχήν τις επιχειρήσεις είναι:

    • η συγκατάθεση του υποκειμένου (άρθρο 6 παρ. 1 στοιχ. α’)
    • η αναγκαιότητα για την εκτέλεση σύμβασης (άρθρο 6 παρ. 1 στοιχ. β’) και
    • το έννομο συμφέρον του υπευθύνου επεξεργασίας (άρθρο 6 παρ. 1 στοιχ. στ’).

    Περαιτέρω, η συγκατάθεση πρέπει να είναι ελεύθερη, ρητή, ειδική και εν πλήρει γνώσει (άρθρο 7 ΓΚΠΔ).

    Στην πράξη, η συγκατάθεση δεν αποτελεί πάντοτε την καταλληλότερη βάση, ιδίως σε εργασιακό πλαίσιο, όπου η ανισορροπία δύναμης μεταξύ εργοδότη και εργαζομένου θέτει υπό αμφισβήτηση τον ελεύθερο χαρακτήρα της.

    Σε τέτοιες περιπτώσεις, η επεξεργασία στηρίζεται κατά κανόνα στην εκτέλεση της σύμβασης εργασίας ή στο έννομο συμφέρον, με τους περιορισμούς που θέτει η σχετική ανάλυση για την προστασία της ιδιωτικής ζωής των εργαζομένων.

    Τέλος, το έννομο συμφέρον προϋποθέτει στάθμιση μεταξύ των συμφερόντων της επιχείρησης και των δικαιωμάτων του υποκειμένου. Η στάθμιση αυτή πρέπει να τεκμηριώνεται εγγράφως (“legitimate interest assessment“) και να λαμβάνει υπόψη τη φύση των δεδομένων, τις εύλογες προσδοκίες του υποκειμένου και τα μέτρα προστασίας που εφαρμόζει η επιχείρηση.

    Ειδικές Κατηγορίες Δεδομένων

    Τα δεδομένα ειδικών κατηγοριών (ευαίσθητα δεδομένα – άρθρο 9 ΓΚΠΔ) περιλαμβάνουν, μεταξύ άλλων, δεδομένα υγείας, βιομετρικά δεδομένα, δεδομένα πολιτικών φρονημάτων και σεξουαλικού προσανατολισμού.

    Η επεξεργασία τους απαγορεύεται κατ’ αρχήν, εκτός αν συντρέχει μία από τις εξαιρέσεις του άρθρου 9 παρ. 2 ΓΚΠΔ.

    Επιπλέον, ο Ν. 4624/2019 (άρθρα 22 – 27) εισάγει πρόσθετες προϋποθέσεις για την επεξεργασία ευαίσθητων δεδομένων στην Ελλάδα, ιδίως ως προς τα γενετικά δεδομένα και τα δεδομένα υγείας στον ασφαλιστικό τομέα.

    Στην πράξη, πολλές επιχειρήσεις επεξεργάζονται ευαίσθητα δεδομένα χωρίς να το αντιλαμβάνονται.

    Ενδεικτικά, η λήψη βιομετρικών δεδομένων για έλεγχο πρόσβασης εργαζομένων ή η διαχείριση αναρρωτικών αδειών συνιστούν επεξεργασία ευαίσθητων δεδομένων που χρήζει ειδικής νομικής βάσης.

    Δικαιώματα Υποκειμένων

    Ο ΓΚΠΔ κατοχυρώνει δέσμη δικαιωμάτων υπέρ των φυσικών προσώπων (άρθρα 15-22), τα οποία η επιχείρηση πρέπει να ικανοποιεί εντός προθεσμίας ενός μηνός (με δυνατότητα παράτασης δύο ακόμη μηνών σε σύνθετες περιπτώσεις).

    Τα κυριότερα δικαιώματα περιλαμβάνουν το δικαίωμα πρόσβασης, διόρθωσης, διαγραφής («δικαίωμα στη λήθη»), περιορισμού της επεξεργασίας, φορητότητας δεδομένων και εναντίωσης.

    Το ΔΕΕ, στην υπόθεση C-154/21 (Österreichische Post, 12.1.2023), έκρινε ότι κατά την άσκηση του δικαιώματος πρόσβασης, το υποκείμενο δικαιούται να λάβει πληροφορίες για τους συγκεκριμένους αποδέκτες στους οποίους διαβιβάστηκαν τα δεδομένα του, και όχι απλώς τις κατηγορίες αποδεκτών.

    Η απόφαση αυτή έχει πρακτικές συνέπειες για τις επιχειρήσεις, οι οποίες οφείλουν να τηρούν αναλυτικά αρχεία διαβιβάσεων.

    Τέλος, η ΑΠΔΠΧ έχει επιβάλει πρόστιμα ύψους 220.000 ευρώ σε τράπεζα για σοβαρές καθυστερήσεις στην ικανοποίηση αιτημάτων πρόσβασης (ΑΠΔΠΧ 1/2025), καθιστώντας σαφές ότι η εμπρόθεσμη ανταπόκριση δεν αποτελεί απλή τυπική υποχρέωση.

    Υπεύθυνος Επεξεργασίας και Εκτελών

    Η διάκριση μεταξύ υπευθύνου επεξεργασίας (controller) και εκτελούντος την επεξεργασία (processor) αποτελεί θεμέλιο του ΓΚΠΔ, καθώς καθορίζει τις υποχρεώσεις και τις ευθύνες κάθε μέρους.

    Ο υπεύθυνος επεξεργασίας καθορίζει τους σκοπούς και τα μέσα της επεξεργασίας, ενώ ο εκτελών την επεξεργασία ενεργεί κατ’ εντολή του υπευθύνου.

    Στις σύγχρονες επιχειρηματικές σχέσεις, η διάκριση αυτή δεν είναι πάντοτε ευχερής.

    Το ΔΕΕ, στην υπόθεση C-683/21 (Nacionalinis visuomenės sveikatos centras, 5.12.2023), αποσαφήνισε ότι η ιδιότητα του από κοινού υπευθύνου επεξεργασίας (“joint controller“) μπορεί να προκύψει ακόμη και χωρίς τυπική συμφωνία ή κοινή απόφαση μεταξύ των μερών, αρκεί τα μέρη να ασκούν από κοινού επιρροή στην επεξεργασία.

    Παράλληλα, έκρινε ότι ο υπεύθυνος επεξεργασίας δεν ευθύνεται για πράξεις του εκτελούντος που γίνονται για ίδιους σκοπούς του τελευταίου, πέραν των εντολών του υπευθύνου.

    Σε τέτοιες περιπτώσεις, ο εκτελών καθίσταται ο ίδιος υπεύθυνος επεξεργασίας (άρθρο 28 παρ. 10 ΓΚΠΔ).

    Η σύμβαση επεξεργασίας (data processing agreement – DPA) μεταξύ υπευθύνου και εκτελούντος αποτελεί νομική υποχρέωση (άρθρο 28 παρ. 3 ΓΚΠΔ) και πρέπει να ρυθμίζει, τουλάχιστον, το αντικείμενο και τη διάρκεια της επεξεργασίας, τη φύση και τον σκοπό, τον τύπο δεδομένων, τα μέτρα ασφαλείας και τις υποχρεώσεις του εκτελούντος.

    Η σύναψη τέτοιων συμβάσεων είναι ιδιαίτερα κρίσιμη στις σχέσεις με παρόχους υπηρεσιών λογισμικού ως υπηρεσίας (SaaS), cloud hosting, μισθοδοσίας και εξωτερικών λογιστών.

    Υπεύθυνος Προστασίας Δεδομένων (DPO)

    Ο ορισμός Υπευθύνου Προστασίας Δεδομένων (Data Protection Officer, DPO) είναι υποχρεωτικός σε τρεις περιπτώσεις (άρθρο 37 ΓΚΠΔ):

    • Πρώτον, όταν η επεξεργασία διενεργείται από δημόσια αρχή ή φορέα.
    • Δεύτερον, όταν οι βασικές δραστηριότητες της επιχείρησης συνίστανται σε πράξεις επεξεργασίας που απαιτούν τακτική και συστηματική παρακολούθηση υποκειμένων σε μεγάλη κλίμακα.
    • Τρίτον, όταν οι βασικές δραστηριότητες συνίστανται στην επεξεργασία ειδικών κατηγοριών δεδομένων σε μεγάλη κλίμακα.

    Ο ρόλος του DPO είναι συμβουλευτικός και εποπτικός, χωρίς ο ίδιος να φέρει προσωπική ευθύνη για τη μη συμμόρφωση, ενώ ο Ν. 4624/2019 (άρθρο 6) εξειδικεύει τις προϋποθέσεις ορισμού DPO στους δημόσιους φορείς.

    Η ΑΠΔΠΧ έχει ήδη επιβάλει πρόστιμα σε δημόσιους φορείς για μη ορισμό DPO (ενδεικτικά, ΑΠΔΠΧ 43/2024, πρόστιμο 50.000 ευρώ σε Υπουργείο), γεγονός που υπογραμμίζει τη σημασία της υποχρέωσης αυτής.

    Ακόμη και στις περιπτώσεις που ο ορισμός DPO δεν είναι υποχρεωτικός, η ύπαρξη ενός ατόμου ή εξωτερικού συνεργάτη με αρμοδιότητα εποπτείας της συμμόρφωσης διευκολύνει σημαντικά τη λειτουργία της επιχείρησης.

    Εκτίμηση Αντικτύπου (DPIA)

    Η εκτίμηση αντικτύπου σχετικά με την προστασία δεδομένων (Data Protection Impact Assessment, DPIA) απαιτείται όταν μια μορφή επεξεργασίας ενδέχεται να δημιουργήσει υψηλό κίνδυνο για τα δικαιώματα και τις ελευθερίες φυσικών προσώπων (άρθρο 35 ΓΚΠΔ).

    Ενδεικτικές περιπτώσεις ανάγκης ύπαρξης εκτίμησης αντικτύπου για τη επιχείρηση είναι: (i) η συστηματική αξιολόγηση προσωπικών πτυχών (profiling), (ii) η μεγάλης κλίμακας επεξεργασία ευαίσθητων δεδομένων και (iii) η συστηματική παρακολούθηση δημόσια προσβάσιμων χώρων, όπως η βιντεοεπιτήρηση εργασιακών χώρων.

    Η ΑΠΔΠΧ έχει δημοσιεύσει κατάλογο με τα είδη πράξεων επεξεργασίας που υπόκεινται σε DPIA. Η παράλειψη διενέργειας DPIA, όταν αυτή απαιτείται, συνιστά αυτοτελή παράβαση του ΓΚΠΔ.

    Γνωστοποίηση Παραβιάσεων Δεδομένων

    Σε περίπτωση παραβίασης δεδομένων (“data breach“), ο υπεύθυνος επεξεργασίας υποχρεούται να γνωστοποιήσει το περιστατικό στην ΑΠΔΠΧ εντός 72 ωρών από τη στιγμή που λαμβάνει γνώση (άρθρο 33 ΓΚΠΔ), εκτός αν η παραβίαση δεν ενδέχεται να θέσει σε κίνδυνο τα δικαιώματα των υποκειμένων.

    Αν η παραβίαση ενέχει υψηλό κίνδυνο, ο υπεύθυνος πρέπει να ανακοινώσει το περιστατικό και στα ίδια τα υποκείμενα (άρθρο 34 ΓΚΠΔ).

    Το ΔΕΕ, στην υπόθεση C-340/21 (Natsionalna agentsia za prihodite, 14.12.2023), αποσαφήνισε τρία κρίσιμα ζητήματα σχετικά με την ευθύνη σε περίπτωση παραβίασης:

    • Πρώτον, η απλή διαπίστωση παραβίασης δεν αρκεί από μόνη της για να θεμελιώσει ευθύνη του υπευθύνου επεξεργασίας. Ο υπεύθυνος μπορεί να αποδείξει ότι έλαβε κατάλληλα τεχνικά και οργανωτικά μέτρα.
    • Δεύτερον, ο φόβος του υποκειμένου για πιθανή κατάχρηση των δεδομένων του μετά από κυβερνοεπίθεση μπορεί να συνιστά ηθική βλάβη (μη υλική ζημία) κατά το άρθρο 82 ΓΚΠΔ.
    • Τρίτον, το βάρος απόδειξης της καταλληλότητας των μέτρων ασφαλείας φέρει ο υπεύθυνος επεξεργασίας.

    Η παραπάνω απόφαση έχει μεγάλη πρακτική σημασία, καθώς διευρύνει τις περιπτώσεις αποζημίωσης και καθιστά επιτακτική την τήρηση απ΄ο τις επιχειρήσεις αυστηρών μέτρων κυβερνοασφάλειας.

    Αρχεία Δραστηριοτήτων Επεξεργασίας

    Κάθε επιχείρηση με περισσότερους από 250 εργαζομένους, καθώς και κάθε επιχείρηση ανεξαρτήτως μεγέθους που διενεργεί επεξεργασία η οποία ενδέχεται να δημιουργήσει κίνδυνο, είναι τακτική ή αφορά ευαίσθητα δεδομένα, υποχρεούται να τηρεί αρχεία δραστηριοτήτων επεξεργασίας (άρθρο 30 ΓΚΠΔ).

    Στην πράξη, η εξαίρεση αφορά ελάχιστες επιχειρήσεις, καθώς σχεδόν κάθε εταιρεία επεξεργάζεται δεδομένα εργαζομένων και πελατών τακτικά.

    Τα αρχεία πρέπει να περιλαμβάνουν, μεταξύ άλλων, τα στοιχεία του υπευθύνου επεξεργασίας, τους σκοπούς, τις κατηγορίες δεδομένων και υποκειμένων, τους αποδέκτες, τις προθεσμίες διαγραφής και τα μέτρα ασφαλείας.

    Διαβίβαση Δεδομένων σε Τρίτες Χώρες

    Η διαβίβαση προσωπικών δεδομένων εκτός ΕΕ/ΕΟΧ επιτρέπεται μόνο υπό τις προϋποθέσεις των άρθρων 44 – 49 ΓΚΠΔ.

    Οι κυριότεροι μηχανισμοί ελέγχου είναι (i) η απόφαση επάρκειας της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (άρθρο 45), (ii) οι τυποποιημένες συμβατικές ρήτρες (Standard Contractual Clauses, SCCs, άρθρο 46 παρ. 2 στοιχ. γ΄) και (iii) οι δεσμευτικοί εταιρικοί κανόνες (Binding Corporate Rules, BCRs, άρθρο 47).

    Μετά την απόφαση του ΔΕΕ στην υπόθεση Schrems II (C-311/18, 16.7.2020), κάθε διαβίβαση στηριζόμενη σε SCCs πρέπει να συνοδεύεται από εκτίμηση αντικτύπου της διαβίβασης (Transfer Impact Assessment, TIA), η οποία αξιολογεί αν η νομοθεσία της τρίτης χώρας παρέχει ουσιαστικά ισοδύναμη προστασία.

    Για τις ΗΠΑ, ισχύει πλέον το EU-US Data Privacy Framework (απόφαση επάρκειας της 10.7.2023), το οποίο παρέχει νομική βάση για τη διαβίβαση σε πιστοποιημένους αμερικανικούς οργανισμούς.

    Για τις επιχειρήσεις που χρησιμοποιούν υπηρεσίες cloud computing ή ηλεκτρονικού εμπορίου, η ταυτοποίηση του τόπου αποθήκευσης και επεξεργασίας των δεδομένων αποτελεί προϋπόθεση συμμόρφωσης.

    Κυρώσεις

    Ο ΓΚΠΔ προβλέπει δύο βαθμίδες διοικητικών προστίμων (άρθρο 83). Για παραβάσεις οργανωτικής φύσεως (π.χ. μη τήρηση αρχείων, μη ορισμός DPO), τα πρόστιμα ανέρχονται έως 10.000.000 ευρώ ή 2% του ετήσιου παγκόσμιου κύκλου εργασιών.

    Για παραβάσεις ουσιαστικής φύσεως (π.χ. επεξεργασία χωρίς νομική βάση, παραβίαση δικαιωμάτων υποκειμένων), τα πρόστιμα φθάνουν τα 20.000.000 ευρώ ή 4% του κύκλου εργασιών.

    Περαιτέρω, αξίζει να σημειωθεί ότι η ΑΠΔΠΧ εφαρμόζει ενεργά τις κυρώσεις. Ενδεικτικά, τα τελευταία έτη έχει επιβάλει πρόστιμο 210.000 ευρώ σε τράπεζα για επεξεργασία δεδομένων 23.259 πελατών χωρίς νόμιμη αιτία (ΑΠΔΠΧ 25/2023), πρόστιμο 400.000 ευρώ σε Υπουργείο για διαρροή εκλογικής λίστας (ΑΠΔΠΧ 16/2024) και πρόστιμα σε δημόσιους φορείς για μη ορισμό DPO.

    Η Ελλάδα κατατάσσεται μεταξύ των κρατών μελών με τη μεγαλύτερη δραστηριότητα επιβολής προστίμων GDPR ως προς τον αριθμό αποφάσεων.

    Πέραν των διοικητικών κυρώσεων, ο Ν. 4624/2019 (άρθρα 38 – 39) προβλέπει ποινικές κυρώσεις για σοβαρές παραβάσεις, ενώ η αστική ευθύνη (αποζημίωση κατά το άρθρο 82 ΓΚΠΔ) αποτελεί αυτοτελή βάση αξίωσης του θιγέντος.

    Πρακτικές Επισημάνσεις
    Χαρτογράφηση δεδομένων («data mapping»)

    Η πρώτη ενέργεια κάθε προγράμματος συμμόρφωσης είναι η καταγραφή όλων των κατηγοριών δεδομένων που συλλέγει, αποθηκεύει και διαβιβάζει η επιχείρηση. Χωρίς αυτή, κανένα μέτρο δεν μπορεί να εφαρμοστεί στοχευμένα.

    Πολιτικές απορρήτου

    Κάθε ιστοσελίδα, e-shop ή εφαρμογή, πρέπει να διαθέτει ενημερωμένη πολιτική απορρήτου που περιγράφει με σαφήνεια τους σκοπούς επεξεργασίας, τις νομικές βάσεις, τους αποδέκτες, τις περιόδους αποθήκευσης και τα δικαιώματα του υποκειμένου.

    Σύμβαση επεξεργασίας με τρίτους

    Κάθε εξωτερικός συνεργάτης που αποκτά πρόσβαση σε προσωπικά δεδομένα (λογιστής, πάροχος μισθοδοσίας, hosting, CRM, marketing tools) πρέπει να έχει υπογράψει σύμβαση επεξεργασίας (DPA) σύμφωνη με το άρθρο 28 ΓΚΠΔ.

    Πρωτόκολλο αντιμετώπισης παραβιάσεων.

    Η επιχείρηση πρέπει να έχει εκ των προτέρων σχέδιο δράσης (incident response plan) που καθορίζει ποιος ειδοποιεί, πώς αξιολογείται η σοβαρότητα και πώς γίνεται η γνωστοποίηση εντός 72 ωρών. Η απουσία πρωτοκόλλου σε περίπτωση παραβίασης πολλαπλασιάζει τις αρνητικές συνέπειες.

    Τεκμηρίωση και αρχή λογοδοσίας

    Η τήρηση αρχείων επεξεργασίας, εκτιμήσεων αντικτύπου, σταθμίσεων εννόμου συμφέροντος και αποδεικτικών συγκατάθεσης δεν αποτελεί γραφειοκρατική υπερβολή. Αποτελεί το μέσο με το οποίο η επιχείρηση αποδεικνύει τη συμμόρφωσή της σε περίπτωση ελέγχου.

    Εκπαίδευση προσωπικού

    Η πλειονότητα των παραβιάσεων οφείλεται σε ανθρώπινο σφάλμα. Η τακτική εκπαίδευση του προσωπικού σε θέματα προστασίας δεδομένων στον χώρο εργασίας και εμπιστευτικότητας αποτελεί μέτρο υψηλής απόδοσης και χαμηλού κόστους.

    Το Δικηγορικό μας Γραφείο, για περισσότερα από 20 χρόνια εξειδικεύεται στο Εταιρικό και Εμπορικό Δίκαιο. Επικοινωνήστε μαζί μας για σας καθοδηγήσουμε και να σας συμβουλεύσουμε για τη συμμόρφωση σχετικά με τον GDPR.

    Τηλεργασία & Επιχείρηση – Νομικό Πλαίσιο

    Νομική υποστήριξη σε ζητήματα Τηλεργασίας & Επιχείρησης. - KSTLAW

    Υποχρεώσεις Εργοδότη Στην Τηλεργασία (Ν. 4808/2021)

    Ο Ν. 4808/2021 εισήγαγε ένα ολοκληρωμένο πλαίσιο για την τηλεργασία στον ιδιωτικό τομέα, αντικαθιστώντας πλήρως το προηγούμενο καθεστώς του άρθρου 5 του Ν. 3846/2010.

    Τα βασικά νομοθετικά κείμενα που διέπουν σήμερα την τηλεργασία είναι τα εξής:

    Έννοια και Πεδίο Εφαρμογής

    Κατά το άρθρο 67 παρ. 1 του Ν. 4808/2021:

    τηλεργασία είναι η παροχή εξαρτημένης εργασίας εξ αποστάσεως με χρήση τεχνολογίας, στο πλαίσιο σύμβασης πλήρους, μερικής ή εκ περιτροπής απασχόλησης, η οποία θα μπορούσε να παρασχεθεί και από τις εγκαταστάσεις του εργοδότη.

    Επομένως, η διάταξη καλύπτει τόσο την αμιγή τηλεργασία (ο εργαζόμενος εργάζεται αποκλειστικά εξ αποστάσεως) όσο και το υβριδικό μοντέλο (εναλλαγή μεταξύ τηλεργασίας και φυσικής παρουσίας).

    Σημειώνεται ότι ο νομοθέτης δεν περιορίζει την τηλεργασία στην κατοικία του εργαζομένου. Η εργασία μπορεί να παρέχεται από οποιονδήποτε χώρο επιλέξει ο εργαζόμενος, εφόσον πληρούνται οι προϋποθέσεις ασφάλειας και προστασίας δεδομένων.

    Σύναψη και Τροποποίηση

    Η τηλεργασία μπορεί να συμφωνηθεί κατά την πρόσληψη, ως αρχικός όρος της σύμβασης εξαρτημένης εργασίας, ή και μεταγενέστερα, με τροποποίηση της υφιστάμενης σύμβασης.

    Μονομερής επιβολή τηλεργασίας από τον εργοδότη επιτρέπεται μόνο σε δύο εξαιρετικές περιστάσεις:

    Η πρώτη αφορά κίνδυνο δημόσιας υγείας, όπως συνέβη κατά την πανδημία COVID-19. Η δεύτερη αφορά έκτακτες συνθήκες, π.χ. φυσικές καταστροφές ή ακραία καιρικά φαινόμενα. Σε αμφότερες τις περιπτώσεις η μονομερής επιβολή ισχύει για όσο διαρκεί ο λόγος που την προκάλεσε.

    Αντιστρόφως, ο εργαζόμενος δικαιούται να ζητήσει τηλεργασία για λόγους υγείας, εφόσον υποβάλει σχετική ιατρική γνωμάτευση. Ο εργοδότης δεν υποχρεούται να υιοθετήσει το αίτημα, αλλά οφείλει να το εξετάσει και, σε περίπτωση απόρριψης, να αιτιολογήσει εγγράφως τους λόγους.

    Εξάλλου, εντός 8ημερών από την έναρξη της τηλεργασίας, ο εργοδότης υποχρεούται να γνωστοποιήσει εγγράφως στον εργαζόμενο τους πλήρεις όρους αυτής.

    Η σύμβαση τηλεργασίας ή η γνωστοποίησή της, περιλαμβάνει τουλάχιστον τον τόπο παροχής εργασίας, το ωράριο, τις ρυθμίσεις για το δικαίωμα αποσύνδεσης, τον παρεχόμενο εξοπλισμό, τα εργαλεία ελέγχου και παρακολούθησης, τα μέσα τεχνικής υποστήριξης, καθώς και τις δαπάνες τηλεργασίας.

    Υποχρεώσεις Εργοδότη για Κάλυψη Εξόδων

    Σϋμφωνα με το άρθρο 67 παρ. 4 ( το οποίο θέτει κανόνα αναγκαστικού δικαίου), ο εργοδότης αναλαμβάνει, σε κάθε περίπτωση, τα έξοδα που προκαλούνται στον εργαζόμενο λόγω τηλεργασίας, ιδίως (i) το κόστος εξοπλισμού, (ii) τα τηλεπικοινωνιακά έξοδα, (iii) το κόστος συντήρησης και (iv) τη δαπάνη χρήσης του οικιακού χώρου.

    Επιπλέον, η ΥΑ 98490/2021, που εκδόθηκε κατ’ εξουσιοδότηση του άρθρου 67 παρ. 4, καθόρισε τα ελάχιστα μηνιαία ποσά ως εξής:

    Για τη χρήση οικιακού χώρου εργασίας προβλέπεται ποσό δεκατριών (13) ευρώ, για τηλεπικοινωνίες δέκα (10) ευρώ και για συντήρηση εξοπλισμού πέντε (5) ευρώ. Τα ποσά αυτά δεν αποτελούν μισθό, δεν υπόκεινται σε φόρο εισοδήματος και ασφαλιστικές εισφορές, ενώ κατατίθενται με ξεχωριστή καταβολή στον λογαριασμό μισθοδοσίας του εργαζομένου, με την αιτιολογία «καταβολή δαπανών τηλεργασίας».

    Τέλος, σε περίπτωση που ο εργοδότης παρέχει τον εξοπλισμό, αναλαμβάνει και τις δαπάνες επισκευής ή αντικατάστασης. Αν ο εργαζόμενος χρησιμοποιεί δικό του εξοπλισμό, η σχετική δαπάνη μετακυλίεται στον εργοδότη.

    Δικαίωμα Αποσύνδεσης

    Το δικαίωμα αποσύνδεσης αποτελεί βασική καινοτομία του Ν. 4808/2021. Κατά το άρθρο 67 παρ. 8, ο τηλεργαζόμενος δικαιούται, μετά το πέρας του ωραρίου, να απέχει πλήρως από την παροχή εργασίας, να μην επικοινωνεί ψηφιακά και να μην απαντά σε τηλεφωνήματα, μηνύματα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου ή οποιαδήποτε μορφή επικοινωνίας εκτός ωραρίου και κατά τη διάρκεια νόμιμων αδειών.

    Η διάταξη επιβάλλει τρεις συγκεκριμένες υποχρεώσεις στον εργοδότη:

    • Πρώτον, απαγορεύεται ρητά η επιβολή οποιασδήποτε κύρωσης κατά εργαζομένου που ασκεί το δικαίωμα αποσύνδεσης.
    • Δεύτερον, ο εργοδότης υποχρεούται να λάβει τα τεχνικά και οργανωτικά μέσα ώστε να εξασφαλίζεται η πραγματική αποσύνδεση.
    • Τρίτον, τα μέσα αυτά αποτελούν υποχρεωτικό περιεχόμενο της σύμβασης τηλεργασίας.
    Ευρωπαϊκή Πρακτική

    Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ενέκρινε στις 21.1.2021 ψήφισμα 2019/2181(INL) με το οποίο ζήτησε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να προτείνει Οδηγία για το δικαίωμα αποσύνδεσης.

    Κατόπιν αυτού, η Επιτροπή εκκίνησε τον Μάρτιο 2024 διαβούλευση με τους κοινωνικούς εταίρους για πιθανή νομοθεσία στον τομέα αυτό. Πρόκειται για ρυθμιστική εξέλιξη που αναμένεται να επηρεάσει και τις εθνικές νομοθεσίες.

    Εξάλλου, σε σχέση με τον χρόνο εργασίας, κρίσιμη παραμένει η απόφαση του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΔΕΕ) στην υπόθεση C-55/18, CCOO κ. Deutsche Bank (14.5.2019), η οποία έκρινε ότι τα κράτη μέλη υποχρεούνται να επιβάλλουν στους εργοδότες τη δημιουργία αντικειμενικού, αξιόπιστου και προσβάσιμου συστήματος μέτρησης του ημερήσιου χρόνου εργασίας κάθε εργαζομένου.

    Η υποχρέωση αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία στην τηλεργασία, όπου τα όρια μεταξύ εργάσιμου και ελεύθερου χρόνου γίνονται δυσδιάκριτα.

    Περαιτέρω, η νομολογία του ΔΕΕ στις συνεκδικασθείσες υποθέσεις C-580/19, Stadt Offenbach am Main και C-344/19, Radiotelevizija Slovenija (9.3.2021) διευκρινίζει, επιπλέον, ότι ο χρόνος τηλετοιμότητας (“standby“), κατά τον οποίο ο εργαζόμενος πρέπει να είναι διαθέσιμος εντός σύντομου διαστήματος, μπορεί να χαρακτηριστεί ως χρόνος εργασίας, εφόσον οι περιορισμοί που επιβάλλονται είναι τέτοιοι ώστε να επηρεάζουν αντικειμενικά και ουσιωδώς τη δυνατότητα του εργαζομένου να διαθέσει ελεύθερα τον χρόνο του.

    Η κρίση αυτή έχει άμεση εφαρμογή στην τηλεργασία, ιδίως όταν ο εργοδότης αναμένει ταχεία ανταπόκριση εκτός ωραρίου.

    Προστασία Προσωπικών Δεδομένων

    Η τηλεργασία, εξ ορισμού, συνεπάγεται αυξημένη χρήση ψηφιακών εργαλείων, καθιστώντας κρίσιμη την προστασία της ιδιωτικής ζωής του εργαζομένου. Ο Ν. 4808/2021 θέτει αυστηρά όρια στη δυνατότητα ελέγχου του εργοδότη.

    Η βασική απαγόρευση αφορά τη χρήση κάμερας (βιντεοκλήσης ή webcam) ως μέσο ελέγχου της απόδοσης και της συμπεριφοράς του τηλεργαζομένου. Η χρήση κάμερας επιτρέπεται αποκλειστικά και μόνο για τηλεδιασκέψεις, εκπαίδευση και συνεργασία.

    Κάθε χρησιμοποίηση της κάμερας πέρα από τους σκοπούς αυτούς αντίκειται ευθέως στον νόμο.

    Ο εργοδότης υποχρεούται, πριν από τη χρήση οποιουδήποτε εργαλείου ψηφιακής παρακολούθησης, να ενημερώσει πλήρως και εγγράφως τον εργαζόμενο σχετικά με:

    • το είδος και τον σκοπό κάθε εργαλείου ελέγχου,
    • τον τρόπο λειτουργίας του,
    • τα δεδομένα που συλλέγονται και
    • τη διάρκεια αποθήκευσής τους.

    Η υποχρέωση αυτή αντλεί τη νομιμοποιητική της βάση τόσο από τις αρχές διαφάνειας του Γενικού Κανονισμού Προστασίας Δεδομένων (ΓΚΠΔ) (άρθρα 13-14), όσο και από τις ειδικότερες ρυθμίσεις του Ν. 4808/2021.

    Η Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα (ΑΠΔΠΧ), με τις Κατευθυντήριες Γραμμές 32/2021, τόνισε ότι η τηλεργασία και η «κινητή τεχνολογία» καθιστούν δυσδιάκριτα τα όρια μεταξύ ιδιωτικού βίου και εργασίας, συνεπαγόμενες μεγαλύτερη διείσδυση στον ιδιωτικό χώρο και χρόνο του εργαζομένου.

    Η ΑΠΔΠΧ υπενθυμίζει ότι (i) τα δεδομένα που τυγχάνουν επεξεργασίας πρέπει να περιορίζονται στα απολύτως αναγκαία για τον σκοπό της επεξεργασίας (αρχή ελαχιστοποίησης), (ii) ο εργοδότης οφείλει να διενεργεί εκτίμηση αντικτύπου (DPIA) πριν τη χρήση νέων τεχνολογιών παρακολούθησης και (iii) η εγκατάσταση λογισμικού ελέγχου στον εξοπλισμό του εργαζομένου πρέπει να τηρεί την αρχή της αναλογικότητας.

    Εξάλλου, και η νομολογία του ΕΔΔΑ αποτελεί κρίσιμο σημείο αναφοράς.

    Στην υπόθεση Bărbulescu κ. Ρουμανίας, το ΕΔΔΑ έκρινε ότι η παρακολούθηση της ηλεκτρονικής αλληλογραφίας εργαζομένου από τον εργοδότη συνιστά παραβίαση του άρθρου 8 της ΕΣΔΑ (δικαίωμα σεβασμού ιδιωτικής ζωής), εφόσον ο εργαζόμενος δεν είχε ενημερωθεί εκ των προτέρων για τη φύση και την έκταση της παρακολούθησης.

    Η απόφαση αυτή καθιέρωσε κριτήρια αξιολόγησης που εφαρμόζονται κατ’ αναλογία και στο περιβάλλον τηλεργασίας, ιδίως σε ό,τι αφορά τη χρήση λογισμικού καταγραφής ενεργειών, screenshots ή keystroke logging.

    Τέλος, τα ειδικότερα ζητήματα νομιμότητας βιντεοεπιτήρησης σε εργασιακούς χώρους, καθώς και οι οδηγίες για το λεγόμενο chilling effect των απενεργοποιημένων καμερών, ισχύουν παράλληλα με τα προαναφερόμενα.

    Υγεία και Ασφάλεια

    Ο εργοδότης φέρει πλήρη ευθύνη για την υγεία και ασφάλεια του τηλεργαζομένου, σύμφωνα με τα άρθρα 67-69 του Ν. 4808/2021 σε συνδυασμό με τις γενικές υποχρεώσεις του Ν. 3850/2010 περί υγιεινής και ασφάλειας. Τούτο διότι η μεταφορά του τόπου εργασίας δεν αναιρεί την ευθύνη του εργοδότη.

    Ειδικότερα, ο εργοδότης οφείλει:

    • να παρέχει γραπτές οδηγίες για τη διαμόρφωση κατάλληλου χώρου εργασίας (εργονομία, φωτισμός, αερισμός),
    • να αξιολογεί τους ψυχοκοινωνικούς κινδύνους που συνδέονται με την απομόνωση του τηλεργαζομένου και
    • να εφαρμόζει μέτρα πρόληψης ψηφιακής κόπωσης.

    Από την πλευρά του, ο εργαζόμενος οφείλει να συμμορφώνεται με τις οδηγίες ασφάλειας.

    Ωστόσο, ο εργοδότης δεν μπορεί να εισέλθει στην οικία του εργαζομένου για έλεγχο χωρίς τη ρητή συναίνεσή του, αφού κάτι τέτοιο θα συνιστούσε παραβίαση του δικαιώματος σεβασμού της κατοικίας (άρθρο 9 Συντ., άρθρο 8 ΕΣΔΑ).

    Επιστροφή σε Φυσική Παρουσία

    Η μετάβαση από τηλεργασία σε εργασία με φυσική παρουσία, μπορεί να πραγματοποιηθεί με δύο τρόπους: Ο πρώτος είναι η αμοιβαία συμφωνία εργοδότη και εργαζομένου και ο δεύτερος η μονομερής απόφαση του εργοδότη, εφόσον τηρηθεί εύλογη προθεσμία προειδοποίησης.

    Ο νόμος δεν ορίζει ρητά τη διάρκεια της «εύλογης προθεσμίας». Φαίνεται, ωστόσο, ότι η αξιολόγησή της γίνεται κατά περίπτωση, λαμβάνοντας υπόψη τη διάρκεια της τηλεργασίας, τυχόν μετεγκατάσταση του εργαζομένου, οικογενειακούς λόγους και τους όρους της αρχικής συμφωνίας.

    Όπου η τηλεργασία αποτελούσε αρχικό όρο της σύμβασης, η μονομερής ανάκλησή της ενδέχεται να ελεγχθεί ως μονομερής βλαπτική μεταβολή των όρων εργασίας, κατ’ εφαρμογή των γενικών αρχών του εργατικού δικαίου. Για τα κριτήρια του διευθυντικού δικαιώματος και της βλαπτικής μεταβολής υπάρχει πλούσια νομολογία.

    Απαγόρευση Διακρίσεων

    Το άρθρο 67 παρ. 10 θεσπίζει ρητή απαγόρευση δυσμενούς διάκρισης εις βάρος του τηλεργαζομένου.

    Ο τηλεργαζόμενος πρέπει να αντιμετωπίζεται ισότιμα με τον εργαζόμενο που παρέχει εργασία με φυσική παρουσία, ως προς την αξιολόγηση, την αμοιβή, την επαγγελματική εξέλιξη και την πρόσβαση σε εκπαίδευση και κατάρτιση.

    Η παραβίαση της παραπάνω απαγόρευσης δημιουργεί αστική ευθύνη του εργοδότη, ενώ σε ακραίες περιπτώσεις η συστηματική δυσμενής μεταχείριση μπορεί να θεμελιώσει σπουδαίο λόγο καταγγελίας της σύμβασης εργασίας εκ μέρους του εργαζομένου.

    Σύγκριση Παλαιού και Νέου Πλαισίου

    Ο Ν. 4808/2021 εισήγαγε ουσιαστικές βελτιώσεις σε σχέση με τον Ν. 3846/2010. Ο παλαιός νόμος αποτελούσε κυρίως ενσωμάτωση της Ευρωπαϊκής Συμφωνίας-Πλαίσιο του 2002 και ρύθμιζε μόνο τα βασικά σημεία, χωρίς λεπτομερείς κανόνες.

    Ο νέος νόμος προσθέτει, μεταξύ άλλων, το δικαίωμα αποσύνδεσης (που δεν υπήρχε στον Ν. 3846/2010), τη ρητή απαγόρευση χρήσης κάμερας για έλεγχο απόδοσης, τον καθορισμό ελάχιστων ποσών αποζημίωσης δαπανών μέσω Υπουργικής Απόφασης, την υποχρέωση εγγράφου πληροφόρησης εντός οκτώ ημερών και την ειδική προστασία κατά των διακρίσεων.

    Σημειωτέον, ότι αποφάσεις ελληνικών δικαστηρίων που εκδόθηκαν υπό το προηγούμενο καθεστώς (Ν. 3846/2010) εξακολουθούν να παρέχουν ερμηνευτική καθοδήγηση σε ό,τι αφορά γενικές αρχές, όπως τον εκούσιο χαρακτήρα της τηλεργασίας και τις υποχρεώσεις ενημέρωσης, εφόσον οι σχετικές ρυθμίσεις δεν αντίκεινται στο νέο πλαίσιο.

    Ρυθμιστικές Εξελίξεις σε Ευρωπαϊκό Επίπεδο

    Η ελληνική νομοθεσία εντάσσεται σε μια ευρύτερη ευρωπαϊκή τάση ρύθμισης της τηλεργασίας.

    Πέρα από το ψήφισμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου για το δικαίωμα αποσύνδεσης, όπως προαναφέρθηκε, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εκκίνησε τον Μάρτιο 2024 πρώτη φάση διαβούλευσης με τους κοινωνικούς εταίρους σχετικά με πιθανή δράση στον τομέα της τηλεργασίας και του δικαιώματος αποσύνδεσης.

    Χώρες όπως η Γαλλία, το Βέλγιο, η Πορτογαλία και η Ισπανία έχουν ήδη θεσπίσει ειδικές ρυθμίσεις. Οι εξελίξεις αυτές υποδηλώνουν ότι το νομοθετικό πλαίσιο πρόκειται να εξελιχθεί περαιτέρω τα επόμενα χρόνια.

    Πρακτικές Επισημάνσεις
    Γραπτή σύμβαση ή γνωστοποίηση εντός οκτώ ημερών.

    Κάθε συμφωνία τηλεργασίας πρέπει να αποδεικνύεται εγγράφως. Η γνωστοποίηση περιλαμβάνει ωράριο, εξοπλισμό, δαπάνες, δικαίωμα αποσύνδεσης και τυχόν μέσα ελέγχου. Η παράλειψη της γνωστοποίησης εκθέτει τον εργοδότη σε κυρώσεις.

    Κάλυψη δαπανών τηλεργασίας.

    Τα ελάχιστα ποσά ΥΑ 98490/2021 (13 + 10 + 5 ευρώ μηνιαίως) αποτελούν κατώτατα όρια. Η επιχείρηση μπορεί να συμφωνήσει υψηλότερα ποσά ή παροχή εξοπλισμού σε είδος. Η καταβολή γίνεται ξεχωριστά από τον μισθό.

    Πολιτική αποσύνδεσης.

    Η επιχείρηση οφείλει να διαμορφώσει πολιτική αποσύνδεσης, ενσωματώνοντάς τη στον εσωτερικό κανονισμό εργασίας ή στη σύμβαση τηλεργασίας. Η πολιτική πρέπει να ορίζει ώρες εκτός διαθεσιμότητας, μέσα επικοινωνίας και εξαιρέσεις μόνο για πραγματικά επείγοντα.

    Προστασία δεδομένων.

    Πριν την εγκατάσταση οποιουδήποτε λογισμικού ελέγχου σε εξοπλισμό τηλεργαζομένου, ο εργοδότης πρέπει (i) να ενημερώσει εγγράφως τον εργαζόμενο, (ii) να τεκμηριώσει τη νομική βάση επεξεργασίας κατά τον ΓΚΠΔ, (iii) να διενεργήσει εκτίμηση αντικτύπου (DPIA) αν συντρέχει υψηλός κίνδυνος και (iv) να μην χρησιμοποιεί κάμερα για έλεγχο απόδοσης σε καμία περίπτωση.

    Υγεία, ασφάλεια και ψυχοκοινωνικοί κίνδυνοι.

    Η υποχρέωση του εργοδότη δεν εξαντλείται στον φυσικό χώρο εργασίας. Στο πλαίσιο τηλεργασίας, η επιχείρηση πρέπει να αξιολογεί κινδύνους που σχετίζονται με εργονομία, κοινωνική απομόνωση και ψηφιακή κόπωση, και να παρέχει σχετική υποστήριξη.

    Επιστροφή σε φυσική παρουσία.

    Η μονομερής ανάκληση της τηλεργασίας δεν μπορεί να είναι αιφνιδιαστική. Η εύλογη προθεσμία πρέπει να λαμβάνει υπόψη τη διάρκεια τηλεργασίας, τυχόν μετεγκατάσταση και τις ιδιαίτερες ανάγκες του εργαζομένου. Σε περίπτωση αμφισβήτησης, η κρίση ανήκει στα δικαστήρια.

    Το Δικηγορικό μας Γραφείο, για περισσότερα από 15 χρόνια εξειδικεύεται στο Εταιρικό και Εμπορικό Δίκαιο. Επικοινωνήστε μαζί μας για σας καθοδηγήσουμε και να σας συμβουλεύσουμε για κάθε θέμα σχετικά με τις υποχρεώσεις του εργοδότη στην Τηλεργασία.

    Χρηματοδότηση Startups & Venture Capital – Νομικό Πλαίσιο

    Νομική υποστήριξη σε Χρηματοδότηση Startups & Venture Capital - KSTLAW

    Term Sheets, Συμφωνίες SAFE και Κρίσιμοι Νομικοί Όροι

    Η χρηματοδότηση Startups μέσω κεφαλαίου επιχειρηματικών συμμετοχών (“venture capital“) αποτελεί θεμελιώδες εργαλείο ανάπτυξης του οικοσυστήματος καινοτομίας.

    Στην Ελλάδα, η πρακτική αυτή βρίσκεται σε ραγδαία εξέλιξη, ωστόσο οι ιδρυτές (founders) συχνά διαπραγματεύονται όρους χρηματοδότησης, χωρίς την πλήρη κατανόηση των νομικών συνεπειών τους.

    Το βασικό νομικό πλαίσιο για τη χρηματοδότηση startups περιλαμβάνει:

    • Τον Ν. 4548/2018 για τις ανώνυμες εταιρείες (ιδίως άρθρα 25, 26, 38, 39, 71 και 109 έως 114)
    • Τον Ν. 4072/2012 για την Ιδιωτική Κεφαλαιουχική Εταιρεία (ΙΚΕ)
    • Τον Ν. 2367/1995 για τις Εταιρείες Κεφαλαίου Επιχειρηματικών Συμμετοχών (ΕΚΕΣ), όπως τροποποιήθηκε με τον Ν. 4608/2019
    • Τον Ν. 4920/2022 για τη συμμετοχική χρηματοδότηση (equity crowdfunding), ως εναλλακτική μορφή χρηματοδότησης σε πρώιμα στάδια
    • Τα άρθρα 166, 197 και 361 του Αστικού Κώδικα (προσύμφωνο, προσυμβατική ευθύνη και ελευθερία συμβάσεων)
    Η Έννοια του Κεφαλαίου Επιχειρηματικών Συμμετοχών

    Το Κεφάλαιο Επιχειρηματικών Συμμετοχών (“Venture Capital“) συνιστά μορφή χρηματοδότησης κατά την οποία ένας επενδυτής, είτε φυσικό πρόσωπο (επενδυτικός άγγελος) είτε Εταιρεία Κεφαλαίου Επιχειρηματικών Συμμετοχών (ΕΚΕΣ), εισφέρει κεφάλαιο σε μια startup με αντάλλαγμα μετοχικό μερίδιο (“equity“).

    Η επένδυση πραγματοποιείται κατά κανόνα σε γύρους χρηματοδότησης (pre-seed, seed, Series A κ.ο.κ.), καθένας από τους οποίους αντιστοιχεί σε διαφορετικό στάδιο ωριμότητας της εταιρείας.

    Στο ελληνικό δίκαιο, ο Ν. 2367/1995 ρυθμίζει ειδικά τις ΕΚΕΣ, που αποτελούν ανώνυμες εταιρείες με αυξημένο ελάχιστο μετοχικό κεφάλαιο, εποπτευόμενες από την Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς.

    Ωστόσο, στην πράξη μεγάλο μέρος των επενδύσεων venture capital πραγματοποιείται μέσω αλλοδαπών funds ή μέσω ατύπων δομών (angel investors, family offices κλπ), χωρίς να εμπίπτει υποχρεωτικά στο πεδίο εφαρμογής του ανωτέρω νόμου.

    Στάδια Χρηματοδότησης

    Η διαδικασία χρηματοδότησης εξελίσσεται κατά κανόνα σε τρία στάδια:

    • υπογραφή εγγράφου βασικών όρων (term sheet),
    • διενέργεια δέουσας επιμέλειας (due diligence) και
    • κατάρτιση οριστικών συμβάσεων, ιδίως μετοχικής συμφωνίας και τροποποίησης καταστατικού. Σε πρώιμα στάδια, η χρηματοδότηση μπορεί εναλλακτικά να πραγματοποιηθεί και μέσω απλούστερων εργαλείων, όπως η συμφωνία SAFE.
    Το Έγγραφο Βασικών Όρων (Term Sheet)
    Έννοια και Λειτουργία

    Το εγγραφο βασικών όρων (“term sheet“) αποτελεί το αρχικό έγγραφο στη διαδικασία χρηματοδότησης.

    Πρόκειται για συνοπτική καταγραφή των βασικών εμπορικών και νομικών όρων υπό τους οποίους ο επενδυτής προτίθεται να εισέλθει στην εταιρεία.

    Τυπικά, περιλαμβάνει την αποτίμηση (“valuation“), το ποσό επένδυσης, το ποσοστό συμμετοχής, τα δικαιώματα ψήφου, τους όρους ρευστοποίησης (“liquidation preference“) και τις ρήτρες προστασίας του επενδυτή.

    Νομική Φύση στο Ελληνικό Δίκαιο

    Κατά κανόνα, τα term sheets δεν αποτελούν δεσμευτικές συμβάσεις. Ορισμένες ρήτρες, ωστόσο, μπορούν να ορίζονται ρητά ως δεσμευτικές, ιδίως η ρήτρα αποκλειστικής διαπραγμάτευσης (exclusivity ή no-shop clause) και η ρήτρα εμπιστευτικότητας (confidentiality clause).

    Η νομική αντιμετώπιση των term sheets εξαρτάται από την ίδια τη δομή και τους συμβατικούς όρους του εγγράφου. Αν το term sheet περιέχει αρκούντως ορισμένους ουσιώδεις όρους και εκδηλώνεται βούληση δέσμευσης, αντιμετωπίζεται ως προσύμφωνο, κατά το άρθρο 166 ΑΚ, από το οποίο μπορεί να γεννάται και υποχρέωση κατάρτισης οριστικής σύμβασης.

    Τούτο διότι το προσύμφωνο, κατά πάγια νομολογία, αποτελεί σύμβαση δια μέσου της οποίας τα μέρη αναλαμβάνουν την υποχρέωση να καταρτίσουν ορισμένη σύμβαση στο μέλλον (ΑΠ 825/2019). Αντιθέτως, αν το έγγραφο ρητά αναφέρει ότι δεν αποτελεί δεσμευτική συμφωνία (“non-binding“), αποτελεί απλή δήλωση πρόθεσης (“letter of intent“) και δεν παράγει ενοχική δέσμευση, ή άλλα έννομα αποτελέσματα.

    Η διάκριση αυτή είναι κρίσιμη. Η υπογραφή term sheet με ρήτρα αποκλειστικότητας (no-shop) χωρίς χρονικό περιορισμό μπορεί να αποκλείσει τον ιδρυτή από εναλλακτικές διαπραγματεύσεις για απροσδιόριστο χρόνο.

    Αν ο επενδυτής τελικά αποσυρθεί, ενδέχεται να θεμελιωθεί ευθύνη βάσει του άρθρου 197 ΑΚ περί προσυμβατικής ευθύνης, εφόσον αποδειχθεί κακόπιστη διαπραγμάτευση (Ευθύνη Από Διαπραγματεύσεις).

    Κρίσιμοι Οικονομικοί Όροι

    Η αποτίμηση πριν από τη χρηματοδότηση (“pre-money valuation“) εκφράζει τη συμφωνημένη αξία της εταιρείας πριν από την εισφορά κεφαλαίου.

    Αν, λόγου χάρη, η αποτίμηση πριν από τη χρηματοδότηση ανέρχεται σε 2 εκατ. ευρώ και ο επενδυτής εισφέρει 500.000 ευρώ, η αποτίμηση μετά τη χρηματοδότηση (post-money valuation) ανέρχεται σε 2,5 εκατ. ευρώ και ο επενδυτής αποκτά μετοχικό μερίδιο 20%.

    Η αποτίμηση δεν ρυθμίζεται νομοθετικά ως υποχρεωτική διαδικασία και αποτελεί ελεύθερη εμπορική συμφωνία, με εξαίρεση τα κατώτερα όρια τιμής των εκδοθησόμενων μετοχών κατά την αύξηση μετοχικού κεφαλαίου (Ν. 4548/2018 – απαγόρευση έκδοσης μετοχών σε τιμή κατώτερη του αρτίου).

    Σύνηθες σφάλμα κατά τη διαπραγμάτευση αποτελεί η σύγχυση μεταξύ αποτίμησης πριν και μετά τη χρηματοδότηση.

    Αν ο ιδρυτής θεωρεί ότι η αποτίμηση 2 εκατ. ευρώ αφορά post-money αξία, ενώ ο επενδυτής εννοεί pre-money, η διαφορά στο μετοχικό μερίδιο μπορεί να ανέρχεται σε αρκετές ποσοστιαίες μονάδες, γεγονός που γίνεται ιδιαίτερα “επώδυνο” σε μεταγενέστερους γύρους χρηματοδότησης λόγω σωρευτικής απομείωσης (“dilution“).

    Πέρα από την αποτίμηση, το term sheet ρυθμίζει συνήθως και τη σύνθεση του διοικητικού συμβουλίου μετά την επένδυση. Οι επενδυτές venture capital ζητούν κατά κανόνα τουλάχιστον μία έδρα στο ΔΣ ή, εναλλακτικά, δικαίωμα παρατηρητή (observer right).

    Επιπρόσθετα, ορισμένες αποφάσεις, όπως η αλλαγή επιχειρηματικού σχεδίου, η έκδοση νέων μετοχών ή η ανάληψη δανειακών υποχρεώσεων άνω ορισμένου ποσού, υπάγονται σε ρήτρα αρνησικυρίας (veto right) του επενδυτή.

    Οι ρήτρες αυτές, στο ελληνικό δίκαιο, πρέπει να εναρμονίζονται με τις διατάξεις περί εταιρικής διακυβέρνησης του Ν. 4548/2018.

    Ειδικότερα, οι αποκλειστικές αρμοδιότητες της Γενικής Συνέλευσης (άρθρο 117 Ν. 4548/2018) δεν μπορούν να μεταβιβαστούν de facto σε μέτοχο μέσω ρήτρας αρνησικυρίας, ως επίσης και κάθε σχετική ρύθμιση πρέπει να σέβεται τα όρια μεταξύ αρμοδιοτήτων ΓΣ και ΔΣ.

    Πέρα από τους παραπάνω όρους, το term sheet περιλαμβάνει συχνά πρόβλεψη για “αποθεματικό δικαιωμάτων προαίρεσης” (option pool ή ESOP reserve).

    Πρόκειται για ένα ποσοστό μετοχικού κεφαλαίου (συνήθως 10% έως 15%) που δεσμεύεται για μελλοντική παροχή κινήτρων σε εργαζομένους και στελέχη μέσω δικαιωμάτων προαίρεσης μετοχών (άρθρα 109 έως 114 Ν. 4548/2018).

    Κρίσιμο σημείο διαπραγμάτευσης για τον founder αποτελεί το αν το αποθεματικό αυτό υπολογίζεται εντός της αποτίμησης πριν τη χρηματοδότηση (pre-money), περίπτωση που αυξάνει σημαντικά την απομείωση (dilution) των ιδρυτών, ή αν θα δημιουργηθεί μετά τη χρηματοδότηση.

    Η Συμφωνία SAFE
    Έννοια και Μηχανισμός

    Η Απλή Συμφωνία για Μελλοντικό Μετοχικό Κεφάλαιο (“Simple Agreement for Future Equity” – SAFE) αποτελεί εργαλείο χρηματοδότησης που εισήχθη το 2013 από τον αμερικανικό startup accelerator “Y Combinator”.

    Μέσω της συμφωνίας SAFE, ο επενδυτής εισφέρει κεφάλαιο στη startup χωρίς άμεση έκδοση μετοχών.

    Το δικαίωμα μετατροπής σε μετοχές ενεργοποιείται σε μελλοντικό γεγονός (triggering event), κατά κανόνα τον επόμενο τιμολογημένο γύρο χρηματοδότησης (priced round).

    Σε αντίθεση με το μετατρέψιμο ομολογιακό δάνειο (convertible note), η συμφωνία SAFE δεν αποτελεί δανειακή σχέση, δεν είναι τοκοφόρα, δεν έχει ημερομηνία λήξης και δεν δημιουργεί υποχρέωση αποπληρωμής.

    Οι δύο βασικές παράμετροί της είναι:

    • το ανώτατο όριο αποτίμησης (valuation cap), δηλαδή η μέγιστη αποτίμηση βάσει της οποίας θα μετατραπεί η εισφορά σε μετοχές, και
    • η έκπτωση μετατροπής (discount rate), δηλαδή ένα ποσοστό μείωσης της τιμής μετοχής σε σχέση με τους νέους επενδυτές στον επόμενο γύρο. Κατά τη μετατροπή, ο πρώιμος επενδυτής λαμβάνει μετοχές βάσει της χαμηλότερης εκ των δύο τιμών.
    Νομική Αντιμετώπιση στο Ελληνικό Δίκαιο

    Η συμφωνία SAFE δεν ρυθμίζεται ρητά από την ελληνική νομοθεσία. Αποτελεί, κατά τη συμβατική ελευθερία του άρθρου 361 ΑΚ, ιδιόρρυθμη άτυπη σύμβαση (sui generis). Δεν εντάσσεται στις κατηγορίες του δανείου (άρθρα 806 επ. ΑΚ) ούτε της εταιρικής εισφοράς, διότι δεν μεταβάλλει αμέσως τη μετοχική σύνθεση.

    Η πιο συγγενής μορφή χρηματοδότησης στο ελληνικό εταιρικό δίκαιο είναι το μετατρέψιμο ομολογιακό δάνειο (convertible bond), που ρυθμίζεται από το άρθρο 71 Ν. 4548/2018.

    Κατά τη διάταξη αυτή, η γενική συνέλευση μπορεί να αποφασίζει με αυξημένη απαρτία και πλειοψηφία την έκδοση ομολογιακού δανείου που χορηγεί στους ομολογιούχους δικαίωμα μετατροπής των ομολογιών τους σε μετοχές. Με τη μετατροπή επέρχεται αυτοδίκαια αύξηση του μετοχικού κεφαλαίου, ενώ δεν ισχύουν οι διατάξεις για το δικαίωμα προτίμησης των υφιστάμενων μετόχων.

    Υπάρχουν ωστόσο ουσιώδεις διαφορές. Το μετατρέψιμο ομολογιακό δάνειο αποτελεί μορφή δανεισμού, φέρει τόκο, έχει ημερομηνία λήξης και μπορεί να εκδοθεί αποκλειστικά από ανώνυμη εταιρεία.

    Η πρακτική σημασία αυτής της διάκρισης αφορά κυρίως τρία σημεία:

    • στη συμφωνία SAFE δεν υπάρχει κίνδυνος αθέτησης αποπληρωμής (default),
    • η λογιστική αντιμετώπιση διαφέρει, καθώς κατά τα ΕΛΠ η συμφωνία SAFE δεν εμφανίζεται κατ’ ανάγκην ως υποχρέωση στον ισολογισμό (ενώ κατά τα ΔΠΧΑ ενδέχεται να ταξινομηθεί ως χρηματοοικονομική υποχρέωση) και
    • η συμφωνία SAFE μπορεί να χρησιμοποιηθεί και σε ΙΚΕ, ενώ τα μετατρέψιμα ομολογιακά δάνεια αφορούν αποκλειστικά ΑΕ.

    Στην πράξη, οι ελληνικές startups που χρησιμοποιούν συμφωνίες SAFE συνήθως υπάγουν τη σύμβαση στο δίκαιο των ΗΠΑ, ακολουθώντας τα πρότυπα του Y Combinator.

    Αν η σύμβαση υπάγεται σε ελληνικό δίκαιο, απαιτείται ιδιαίτερη μέριμνα ώστε ο μηχανισμός μετατροπής να είναι συμβατός με τις διατάξεις περί αύξησης μετοχικού κεφαλαίου (άρθρα 23 έως 28 Ν. 4548/2018 για ΑΕ ή άρθρο 84 Ν. 4072/2012 για ΙΚΕ).

    Πρέπει επίσης να ρυθμίζονται ρητά τα γεγονότα ενεργοποίησης (triggering events), δηλαδή τι ακριβώς συμβαίνει σε περίπτωση γύρου χρηματοδότησης, πώλησης εταιρείας, λύσης κλπ.

    Πρακτικό Παράδειγμα Μετατροπής SAFE

    Ας υποτεθεί ότι ένας επενδυτής εισφέρει 100.000 ευρώ μέσω συμφωνίας SAFE με ανώτατο όριο αποτίμησης (valuation cap) 1 εκατ. ευρώ και έκπτωση μετατροπής (discount) 20%. Στον επόμενο γύρο χρηματοδότησης, η εταιρεία αποτιμάται σε 2 εκατ. ευρώ (pre-money) και η τιμή μετοχής για τους νέους επενδυτές ανέρχεται σε 10 ευρώ.

    Ο κάτοχος της συμφωνίας SAFE θα μετατρέψει βάσει της χαμηλότερης εκ δύο τιμών: είτε η τιμή βάσει του ανωτάτου ορίου αποτίμησης, δηλαδή 5 ευρώ ανά μετοχή (1.000.000 / 200.000 μετοχές), είτε η τιμή μετά την εφαρμογή της έκπτωσης, δηλαδή 8 ευρώ ανά μετοχή (10 × 80%).

    Στο παράδειγμα αυτό, η χαμηλότερη τιμή (5 ευρώ) δίνει στον πρώιμο επενδυτή 20.000 μετοχές αντί 10.000 που θα αποκτούσε ένας νέος επενδυτής με το ίδιο ποσό, αντανακλώντας και επιβραβεύοντας τον αυξημένο κίνδυνο της πρώιμης εισφοράς.

    Κρίσιμοι Όροι Χρηματοδότησης
    Ρήτρα Κατά της Απομείωσης (Anti-Dilution)

    Η ρήτρα κατά της απομείωσης (“Anti-Dilution“) αποσκοπεί στην προστασία του πρώιμου επενδυτή σε περίπτωση μεταγενέστερου γύρου χρηματοδότησης σε χαμηλότερη αποτίμηση (down round). Υπάρχουν δύο βασικές μορφές:

    • Η μέθοδος πλήρους αναστροφής (full ratchet), κατά την οποία η τιμή μετατροπής του επενδυτή μειώνεται στη νέα χαμηλότερη τιμή και
    • η μέθοδος σταθμισμένου μέσου όρου (weighted average), που λαμβάνει υπόψη τόσο τον αριθμό όσο και την τιμή των νέων μετοχών.

    με τη δεύτερη να θεωρείται πιο ισορροπημένη.

    Η μέθοδος σταθμισμένου μέσου όρου διακρίνεται περαιτέρω σε ευρείας βάσης (broad-based), η οποία συνυπολογίζει δικαιώματα προαίρεσης (options) και λοιπά μετατρέψιμα δικαιώματα και σε στενής βάσης (narrow-based), η οποία λαμβάνει υπόψη μόνο τις εκδοθείσες μετοχές. Η ευρείας βάσης είναι ευνοϊκότερη για τους ιδρυτές.

    Στο ελληνικό δίκαιο, η ρήτρα αυτή δεν ρυθμίζεται ρητά, αλλά μπορεί να ενσωματωθεί στο καταστατικό υπό τη μορφή ειδικών δικαιωμάτων προνομιούχων μετοχών (άρθρο 38 Ν. 4548/2018) ή μέσω εξωεταιρικής συμφωνίας μετόχων (shareholders’ agreement).

    Προνομιακή Ρευστοποίηση (Liquidation Preference)

    Η ρήτρα προνομιακής ρευστοποίησης (“liquidation preference“) ορίζει τη σειρά κατανομής του τιμήματος σε περίπτωση πώλησης ή εκκαθάρισης της εταιρείας. Κατά την πλέον διαδεδομένη μορφή (1x non-participating), ο επενδυτής εισπράττει πρώτα το ποσό της εισφοράς του.

    Αν το τίμημα δεν επαρκεί, οι ιδρυτές δεν λαμβάνουν τίποτα. Στην πιο επιθετική παραλλαγή (participating preferred), ο επενδυτής λαμβάνει πρώτα το ποσό της εισφοράς του και στη συνέχεια συμμετέχει αναλογικά στο υπόλοιπο τίμημα.

    Στο ελληνικό εταιρικό δίκαιο, η εν λόγω ρήτρα υλοποιείται μέσω των προνομιούχων μετοχών (άρθρο 38 Ν. 4548/2018), το οποίο ρητά επιτρέπει τον ορισμό του ειδικού προνομίου της προνομιακής απόδοσης της εισφοράς κατά τη λύση της εταιρείας. Κατά τη πώληση, η ρύθμιση μπορεί επίσης να επιτευχθεί μέσω εξωεταιρικής συμφωνίας μετόχων.

    Η ανάλυση κατανομής τιμήματος (“waterfall analysis“) αποτελεί κρίσιμο εργαλείο αξιολόγησης. Πρόκειται για προσομοίωση που δείχνει πόσα θα λάβει κάθε κατηγορία μετοχών (κοινές, προνομιούχες) σε διαφορετικά σενάρια τιμήματος εξόδου.

    Χωρίς αυτήν, οι ιδρυτές αδυνατούν να αντιληφθούν την πραγματική οικονομική επίπτωση ρητρών τύπου participating preferred.

    Ρήτρες Σταδιακής Κατοχύρωσης (Vesting) και Αποχώρησης (Leaver Provisions)

    Οι ρήτρες σταδιακής κατοχύρωσης (vesting) καθορίζουν ότι οι μετοχές των ιδρυτών δεσμεύονται σταδιακά κατά τη διάρκεια ορισμένης περιόδου, συνήθως τέσσερα έτη με αρχική περίοδο αναμονής (cliff) ενός έτους. Ο σκοπός της ρήτρας είναι η ευθυγράμμιση κινήτρων.

    Αν ο ιδρυτής αποχωρήσει πρόωρα, η εταιρεία ή οι υπόλοιποι εταίροι δικαιούνται να εξαγοράσουν τις μη κατοχυρωμένες (unvested) μετοχές.

    Η διάκριση μεταξύ καλόπιστης αποχώρησης (good leaver) και κακόπιστης αποχώρησης (bad leaver) ρυθμίζει την τιμή εξαγοράς. Ο καλόπιστα αποχωρών (π.χ. λόγω θανάτου, ασθένειας, καταγγελίας με σπουδαίο λόγο) εξαγοράζεται κατά κανόνα σε εύλογη αγοραία αξία, ενώ ο κακόπιστα αποχωρών (π.χ. λόγω ανταγωνιστικής δραστηριότητας, σοβαρής παράβασης) εξαγοράζεται σε ονομαστική αξία.

    Νομικά, η ρύθμιση αυτή υλοποιείται μέσω εξαγοράσιμων μετοχών (άρθρο 39 Ν. 4548/2018) ή μέσω εξωεταιρικής συμφωνίας μετόχων.

    Ρήτρες Μεταβίβασης: Drag-Along, Tag-Along και Δικαίωμα Πρώτης Προσφοράς

    Οι ρήτρες drag-along και tag-along αποτελούν κομβικούς όρους σε κάθε χρηματοδότηση venture capital. Η πρώτη επιτρέπει στην πλειοψηφία να υποχρεώσει τη μειοψηφία να πωλήσει τις μετοχές της σε τρίτο, ενώ η δεύτερη παρέχει στη μειοψηφία το δικαίωμα να συμμετάσχει στην πώληση υπό τους ίδιους όρους.

    Συμπληρωματικά, το δικαίωμα πρώτης προσφοράς (right of first refusal ή ROFR) επιτρέπει στους υφιστάμενους μετόχους να αποκτήσουν κατά προτεραιότητα τις μεταβιβαζόμενες μετοχές πριν αυτές προσφερθούν σε τρίτους.

    Δέουσα Επιμέλεια (Due Diligence) πριν την Επένδυση

    Μετά την υπογραφή του term sheet, ο επενδυτής διενεργεί δέουσα επιμέλεια (due diligence), δηλαδή συστηματικό νομικό, οικονομικό και φορολογικό έλεγχο της εταιρείας.

    Στο πλαίσιο αυτό εξετάζονται, μεταξύ άλλων, η εταιρική δομή και τα καταστατικά έγγραφα, οι συμβάσεις εργασίας και συνεργασίας, τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας (ιδίως αν ο πηγαίος κώδικας ανήκει στην εταιρεία ή στους ιδρυτές προσωπικά), οι φορολογικές υποχρεώσεις και τυχόν εκκρεμείς δικαστικές διαφορές.

    Για Startups, ιδιαίτερη σημασία έχει η εξακρίβωση ότι η πνευματική ιδιοκτησία επί του λογισμικού ή της τεχνολογίας έχει μεταβιβαστεί νομίμως στην εταιρεία. Η ανυπαρξία σχετικών συμβάσεων εκχώρησης, ιδίως αν οι ιδρυτές ανέπτυξαν το προϊόν πριν τη σύσταση, αποτελεί συχνό εύρημα ελέγχου που μπορεί να θέσει σε κίνδυνο ολόκληρη τη χρηματοδότηση.

    Εταιρική Δομή και Χρηματοδότηση
    Επιλογή Εταιρικής Μορφής

    Η επιλογή εταιρικής μορφής αποτελεί κρίσιμη απόφαση για τη μελλοντική χρηματοδότηση. Η ΙΚΕ (Ν. 4072/2012) αποτελεί το πιο δημοφιλές εταιρικό σχήμα για Startups λόγω της ευελιξίας και του χαμηλού κόστους σύστασης. Ωστόσο, όταν η εταιρεία φτάσει σε γύρους χρηματοδότησης Series A και πέρα, οι θεσμικοί επενδυτές κατά κανόνα απαιτούν μετατροπή σε ΑΕ.

    Τούτο διότι μόνο η ΑΕ προσφέρει: (i) κατηγορίες μετοχών, κοινές, προνομιούχες και εξαγοράσιμες, (ii) δυνατότητα έκδοσης μετατρέψιμων ομολογιακών δανείων (άρθρο 71 Ν. 4548/2018), (iii) προγράμματα δικαιωμάτων προαίρεσης μετοχών (stock options, άρθρα 109 έως 114 Ν. 4548/2018), και (iv) δομημένο δικαίωμα προτίμησης (άρθρο 26 Ν. 4548/2018).

    Η Εξωεταιρική Συμφωνία Μετόχων

    Πέρα από το καταστατικό, η εξωεταιρική συμφωνία μετόχων (“shareholders’ agreement – SHA“) αποτελεί τον πυρήνα της ρύθμισης των σχέσεων μεταξύ ιδρυτών και επενδυτών.

    Πρόκειται για ιδιωτική σύμβαση, κατά κανόνα εμπιστευτική, που ρυθμίζει θέματα όπως drag-along / tag-along, κατά της απομείωσης (anti-dilution), δικαιώματα πρώτης προσφοράς, σταδιακή κατοχύρωση (vesting), δικαιώματα πληροφόρησης, σύνθεση Διοικητικού Συμβουλίου και δικαιώματα αρνησικυρίας (veto rights) σε κρίσιμες αποφάσεις.

    Κρίσιμο ζήτημα αποτελεί η διάκριση μεταξύ ενοχικής και εταιρικής ισχύος των ρητρών. Η εξωεταιρική συμφωνία δεσμεύει μόνο τα μέρη της (ενοχική ισχύς) και δεν είναι αντιτάξιμη σε τρίτους, αντίθετα με τις καταστατικές ρυθμίσεις που δημοσιεύονται στο ΓΕΜΗ.

    Επομένως, ορισμένοι κρίσιμοι όροι, ιδίως τα δικαιώματα των προνομιούχων μετοχών και οι ρήτρες κατά της απομείωσης, πρέπει να ενσωματώνονται στο καταστατικό για να αποκτήσουν ισχύ έναντι πάντων.

    Στη διεθνή πρακτική venture capital, η εξωεταιρική συμφωνία μετόχων ρυθμίζει επίσης τα δικαιώματα πληροφόρησης (information rights) του επενδυτή, δηλαδή την υποχρέωση της εταιρείας να παρέχει περιοδικά οικονομικές καταστάσεις, μηνιαίες αναφορές και πρόσβαση στα λογιστικά βιβλία.

    Η συμφωνία μπορεί επίσης να περιλαμβάνει ρήτρα συμμετοχής σε μελλοντικούς γύρους (pay-to-play provision), βάσει της οποίας ο επενδυτής υποχρεούται να συμμετάσχει σε μελλοντικούς γύρους χρηματοδότησης για να διατηρήσει τα προνόμιά του.

    Πρακτικές Επισημάνσεις – Checklist
    Αποτίμηση pre-money vs post-money

    Κάθε term sheet πρέπει να διευκρινίζει ρητά αν η αναφερόμενη αποτίμηση αφορά αξία πριν ή μετά τη χρηματοδότηση. Ελλιπής ρύθμιση οδηγεί σε απόκλιση αρκετών ποσοστιαίων μονάδων στο τελικό μετοχικό ποσοστό.

    Ρήτρα αποκλειστικότητας (no-shop)

    Η εύλογη διάρκεια κυμαίνεται μεταξύ 30 και 90 ημερών, πάντα με ρήτρα αυτόματης λήξης (sunset clause).

    Συμφωνία SAFE υπό ελληνικό δίκαιο

    Αν η σύμβαση διέπεται από ελληνικό δίκαιο, πρέπει να ρυθμίζονται ρητά τα γεγονότα ενεργοποίησης (triggering events), η συμβατότητα του μηχανισμού μετατροπής με τις διαδικασίες αύξησης κεφαλαίου, ως επίσης και τι συμβαίνει αν δεν πραγματοποιηθεί ποτέ γύρος χρηματοδότησης.

    Liquidation preference και anti-dilution

    Η ρήτρα 1x non-participating θεωρείται εύλογη σε seed και Series A, ενώ η μέθοδος ευρείας βάσης σταθμισμένου μέσου όρου (broad-based weighted average) αποτελεί τη διεθνή πρακτική κατά της απομείωσης. Πριν αποδεχθεί ρήτρα τύπου participating preferred ή full ratchet, ο ιδρυτής πρέπει να εκπονήσει ανάλυση κατανομής τιμήματος (waterfall analysis) σε πολλαπλά σενάρια εξόδου.

    Αποθεματικό δικαιωμάτων προαίρεσης (option pool)

    Αν το αποθεματικό υπολογίζεται εντός της αποτίμησης πριν τη χρηματοδότηση (pre-money), η απομείωση βαρύνει αποκλειστικά τους ιδρυτές. Η διαπραγμάτευση του τρόπου υπολογισμού είναι εξίσου κρίσιμη με την ίδια την αποτίμηση.

    Εταιρική μορφή και έγκαιρος σχεδιασμός

    Αν η στρατηγική εξόδου περιλαμβάνει θεσμικό επενδυτή, η μετατροπή από ΙΚΕ σε ΑΕ πρέπει να προγραμματίζεται εγκαίρως, καθώς μετατρέψιμο ομολογιακό δάνειο, προνομιούχες μετοχές και δικαιώματα προαίρεσης μετοχών είναι διαθέσιμα αποκλειστικά στη μορφή της ΑΕ.

    Ενσωμάτωση κρίσιμων όρων στο καταστατικό

    Η εξωεταιρική συμφωνία μετόχων δεν αντικαθιστά το καταστατικό. Όροι που αφορούν δικαιώματα προνομιούχων μετοχών, ρήτρες Anti-Dilution ή περιορισμούς μεταβίβασης πρέπει να ενσωματώνονται και στο καταστατικό, ώστε να είναι αντιτάξιμοι σε τρίτους.

    Φορολογικές συνέπειες

    Η χρηματοδότηση μέσω συμφωνίας SAFE ή μετατρέψιμων ομολογιών ενδέχεται να έχει διαφορετικές φορολογικές συνέπειες από την άμεση εισφορά κεφαλαίου. Κρίσιμα σημεία αποτελούν η φορολογική αντιμετώπιση κατά τη μετατροπή σε μετοχές, η δυνητική υποχρέωση φόρου συγκέντρωσης κεφαλαίου, καθώς και η φορολόγηση δικαιωμάτων προαίρεσης μετοχών ως εισόδημα από μισθωτές υπηρεσίες ή ως υπεραξία.

    Δέουσα επιμέλεια (due diligence), προετοιμασία εκ των προτέρων

    Η νομική και οικονομική ετοιμότητα πριν από τον γύρο χρηματοδότησης επιταχύνει τη διαδικασία και ενισχύει τη διαπραγματευτική θέση. Κρίσιμα σημεία αφορούν την τακτοποίηση δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας, την ύπαρξη ενημερωμένων οικονομικών καταστάσεων και την καθαρότητα του μετοχολογίου.

    Το Δικηγορικό μας Γραφείο, για περισσότερα από 15 χρόνια εξειδικεύεται στο Εταιρικό και Εμπορικό Δίκαιο. Επικοινωνήστε μαζί μας για σας καθοδηγήσουμε και να σας συμβουλεύσουμε για κάθε θέμα σχετικά με την χρηματοδότηση startup μέσω venture capital.

    Εξαγορά Εταιρείας: Due Diligence Για Αγοραστή Και Πωλητή

    Νομική υποστήριξη σε Εξαγορά Εταιρείας & Due Diligence Για Αγοραστή Και Πωλητή- KSTLAW

    Δέουσα Επιμέλεια (Due Diligence) & Εξαγορά Εταιρείας: Share Deal, Asset Deal και Νομική Προστασία Αγοραστή & Πωλητή

    Η δέουσα επιμέλεια ή «έλεγχος καταλληλόλητας» («due diligence»), αποτελεί το θεμέλιο κάθε εταιρικής εξαγοράς ή συγχώνευσης.

    Αποσκοπεί στην ολοκληρωμένη αξιολόγηση του νομικού, φορολογικού, εργατικού και τεχνολογικού προφίλ της υπό εξαγορά εταιρείας, ώστε αφενός ο αγοραστής να γνωρίζει ακριβώς τι αγοράζει, αφετέρου ο πωλητής να μην αιφνιδιαστεί από αξιώσεις μετά την ολοκλήρωση της συμφωνίας.

    Το βασικό νομοθετικό πλαίσιο είναι:

    Νομική Φύση και Σκοπός της Δέουσας Επιμέλειας

    Η διαδικασία δέουσας επιμέλειας δεν προβλέπεται ρητά ως υποχρεωτικό νομικό βήμα στην ελληνική νομοθεσία. Η σημασία της, ωστόσο, απορρέει έμμεσα από πλήθος διατάξεων και, φυσικά, την επιχειρηματική προσέγγιση και πρακτική.

    Ειδικότερα, ο Ν. 4548/2018 επιβάλλει υποχρεώσεις διαφάνειας στη διοίκηση ανωνύμων εταιρειών, ενώ ο γενικός κανόνας καλής πίστης κατά το άρθρο 288 ΑΚ ερμηνεύεται ευρέως ώστε να καλύπτει και το προσυμβατικό στάδιο της διαπραγμάτευσης.

    Εξάλλου, κατά πάγια νομολογία, στις διαπραγματεύσεις για τη σύναψη σύμβασης τα μέρη οφείλουν αμοιβαία να συμπεριφέρονται σύμφωνα με την καλή πίστη και τα συναλλακτικά ήθη, ενώ εκείνος που υπαίτια προξενήσει ζημία στον αντισυμβαλλόμενό του υποχρεούται να την ανορθώσει, ακόμη και αν η σύμβαση δεν καταρτίστηκε (ΑΠ 741/2018).

    Παράλληλα, ο Ν. 4601/2019 για τους εταιρικούς μετασχηματισμούς θεσπίζει ειδικές υποχρεώσεις πληροφόρησης και ελέγχου στις περιπτώσεις συγχώνευσης και διάσπασης.

    Στην πράξη, η δέουσα επιμέλεια λαμβάνει χώρα σε δύο βασικές περιπτώσεις:

    • στην εξαγορά μετοχών ή μεριδίων («share deal»), όπου ο αγοραστής αποκτά ποσοστό στο κεφάλαιο της εταιρείας και, επομε΄νως, αναλαμβάνει τις υφιστάμενες υποχρεώσεις της, και
    • στην εξαγορά περιουσιακών στοιχείων («asset deal»), όπου μεταβιβάζεται επιλεκτικά η επιχείρηση ή επιμέρους στοιχεία της.

    Η διάκριση αυτή έχει καθοριστική σημασία για τον τρόπο και το βάθος του ελέγχου.

    Η Σύμβαση Εμπιστευτικότητας (NDA) ως Πρώτο Βήμα

    Πριν αρχίσει οποιαδήποτε ανταλλαγή εγγράφων και πληροφοριών, τα μέρη συνάπτουν σύμβαση εμπιστευτικότητας (εχεμύθειας) – Non-Disclosure Agreement (NDA). Η σύμβαση αυτή δεσμεύει τον αγοραστή να μη χρησιμοποιήσει ή αποκαλύψει εμπιστευτικές πληροφορίες που αποκτά κατά τον έλεγχο, και διέπεται από τον Ν. 4679/2020 (ενσωμάτωση της Οδηγίας 2016/943/ΕΕ για την προστασία εμπορικών απορρήτων).

    Η σύμβαση εμπιστευτικότητας πρέπει να προσδιορίζει με σαφήνεια: (i) την έκταση των εμπιστευτικών πληροφοριών, (ii) τους επιτρεπόμενους αποδέκτες (π.χ. δικηγόρους, ορκωτούς λογιστές), (iii) τη διάρκεια της υποχρέωσης εμπιστευτικότητας και (iv) τις κυρώσεις σε περίπτωση παραβίασης. Αμφιβολίες ως προς την έκταση της υποχρέωσης επιλύονται υπέρ της ευρύτερης προστασίας.

    Νομικός Έλεγχος (Legal Due Diligence)
    Εταιρική Κατάσταση

    Ο έλεγχος ξεκινά από τον φάκελο σύστασης και το ιστορικό της εταιρείας στο Γ.Ε.ΜΗ. (ενδεικτικά: καταστατικό, τροποποιήσεις, εκπρόσωποι, πρακτικά Γενικών Συνελεύσεων και Διοικητικού Συμβουλίου, κλπ).

    Ειδικά σε εξαγορά μετοχών ΑΕ, εξετάζεται εάν η μεταβίβαση ορισμένων κατηγοριών μετοχών απαιτεί έγκριση του ΔΣ ή της ΓΣ (δικαιώματα προτίμησης, δεσμευμένες μετοχές κατ’άρθρο 41 Ν. 4548/2018 κλπ).

    Σε ό,τι αφορά τον τύπο μεταβίβασης μετοχών ΑΕ, η νομολογία του ΑΠ έχει κρίνει ότι ο επιβαλλόμενος έγγραφος τύπος για τη μεταβίβαση μετοχών δεν είναι συστατικός αλλά αποδεικτικός.

    Τούτο σημαίνει ότι η ακυρότητα για μη τήρησή του ισχύει μόνο έναντι των φορολογικών αρχών, χωρίς να θίγει τις σχέσεις μεταξύ των συμβαλλόμενων μερών.

    Επομένως, ο αγοραστής οφείλει σε κάθε περίπτωση να μεριμνήσει για την σχετική εγγραφή στο βιβλίο μετόχων, εφόσον αυτή αποτελεί προϋπόθεση νομιμοποίησής του έναντι της εταιρείας (άρθρο 41 παρ. 6 Ν. 4548/2018).

    Υφιστάμενες Συμβάσεις

    Εξετάζεται το σύνολο των συμβατικών σχέσεων, ήτοι συμβάσεις με πελάτες και προμηθευτές, συμβάσεις μίσθωσης ακινήτων (ιδίως ρήτρες καταγγελίας σε περίπτωση αλλαγής του ελέγχου της εταιρείας), συμβάσεις αντιπροσωπείας και διανομής, δάνεια, εγγυήσεις κλπ.

    Ιδιαίτερη προσοχή απαιτεί ο εντοπισμός ρητρών αλλαγής ελέγχου («change of control clauses»), οι οποίες μπορούν να προκαλέσουν λύση ή τροποποίηση σύμβασης μόλις ολοκληρωθεί η εξαγορά.

    Τέλος, πρέπει να ελεγχθεί η τυχόν ύπαρξη συμβάσεων με συνδεδεμένα μέρη και να εξεταστεί η νομιμότητά τους (προηγούμενη απόφαση ΔΣ ή ΓΣ, δημοσιότητα κλπ).

    Εκκρεμείς Διαφορές και Αγωγές

    Ελέγχεται η ύπαρξη εκκρεμών δικαστικών διαφορών, διαιτησιών ή απαιτήσεων τρίτων. Σημαντικός κίνδυνος συνιστά η ύπαρξη αγωγών που δεν απεικονίζονται στους ισολογισμούς. Πρόκειται για τις λεγόμενες ενδεχόμενες υποχρεώσεις («contingent liabilities»).

    Επίσης ελέγχεται η ύπαρξη τυχόν κατασχέσεων, υποθηκών και βαρών επί περιουσιακών στοιχείων της μεταβιβαζόμενης επιχείρησης τόσο στο Κτηματολόγιο όσο και στο Υποθηκοφυλακείο.

    Χρέη Επιχείρησης στη Μεταβίβαση

    Ιδιαίτερα στην εξαγορά περιουσιακών στοιχείων («asset deal»), εφαρμόζεται το άρθρο 479 ΑΚ, δηλαδή ο αποκτών την επιχείρηση ευθύνεται αλληλεγγύως με τον μεταβιβάζοντα για τα χρέη που σχετίζονται με αυτή, εφόσον ο γενεσιουργός λόγος υπήρχε κατά τον χρόνο μεταβίβασης.

    Κατά πάγια νομολογία, η ανωτέρω διάταξη καθιερώνει την αναγκαστική εκ του νόμου σωρευτική αναδοχή χρεών, κατά την έννοια του άρθρου 477 ΑΚ, δημιουργώντας παθητική εις ολόκληρον ενοχή μεταξύ του μεταβιβάζοντος και του αποκτώντος (ΑΠ 1530/2022).

    Εξάλλου, έχει κριθεί ότι αρκεί να μεταβιβάζεται ο «πυρήνας» της επιχείρησης και όχι αναγκαστικά το σύνολό της. Επομένως, η καταγραφή των χρεών αποτελεί κρίσιμο βήμα κάθε ελέγχου.

    Εργατικός Έλεγχος (Labour Due Diligence)
    Καταγραφή και Νομιμότητα Εργασιακών Σχέσεων

    Ελέγχεται η νομιμότητα και το περιεχόμενο κάθε εργασιακής σύμβασης, αόριστης ή ορισμένης διάρκειας, πλήρους ή μερικής απασχόλησης, ή/και σύμβασης έργου (άρθρο 681 ΑΚ).

    Ιδιαίτερης σημασίας είναι η έρευνα της πιθανότητας σχέσεων που εμφανίζονται ως ανεξάρτητης συνεργασίας ή έργου, να υποκρύπτουν στην πράξη σχέση εξαρτημένης εργασίας. Και τούτο διότι η τυχόν δικαστική αναγνώριση αυτών των σχέσεων μετά την εξαγορά, δημιουργεί σημαντικές οικονομικές υποχρεώσεις για τον αγοραστή.

    Ομοίως, σε περίπτωση εργασιακής σχέσης μετόχου, αυτή πρέπει να ελεγχθεί με τα κριτήρια για τις συμβάσεις συνδεδεμένων μερών, κατά τα ανωτέρω.

    Εκκρεμείς Εργατικές Αξιώσεις

    Εξετάζεται η ύπαρξη εκκρεμών αγωγών πρώην υπαλλήλων ή αγωγών για καταβολή δεδουλευμένων αποδοχών. Επαληθεύεται η ορθότητα υπολογισμού αποζημίωσης απόλυσης και η τήρηση των προθεσμιών έγγραφης γνωστοποίησης (άρθρο 1 Ν. 2112/1920).

    Επίσης, ελέγχεται η συμμόρφωση με τις διατάξεις περί τηλεργασίας κατά τον Ν. 4808/2021 (άρθρα 67–71), ιδίως για εταιρείες που διατηρούν υβριδικό μοντέλο εργασίας.

    Ασφαλιστικές Εισφορές

    Ζητείται πρόσφατο αποδεικτικό ασφαλιστικής ενημερότητας από τον e-ΕΦΚΑ. Ελέγχονται επίσης τυχόν ανεξόφλητα πρόστιμα, αχρεωστήτως καταβληθείσες εισφορές ή συμψηφισμοί που ενδέχεται να αποτελούν κρυφές υποχρεώσεις (hidden liabilities) και, συνήθως, ανακαλύπτονται μόνο μετά την ολοκλήρωση της εξαγοράς.

    Συλλογικές Συμβάσεις Εργασίας

    Εξετάζεται εάν η εταιρεία δεσμεύεται από κλαδικές ή επιχειρησιακές συλλογικές συμβάσεις εργασίας (ΣΣΕ), καθώς η εφαρμογή τους εξακολουθεί να ισχύει και μετά την αλλαγή ιδιοκτησίας. Βελτιωμένοι εργασιακοί όροι που έχουν ενσωματωθεί στις ατομικές συμβάσεις εξακολουθούν να ισχύουν ακόμη και μετά τη λήξη της ΣΣΕ.

    Φορολογικός Έλεγχος (Tax Due Diligence)
    Εκκρεμείς Φορολογικές Υποχρεώσεις

    Ελέγχεται η ύπαρξη εκκρεμών φορολογικών ελέγχων από την ΑΑΔΕ, δικαστικών φορολογικών διαφορών, καθώς και τυχόν βεβαιωμένων οφειλών. Λαμβάνεται υπόψη ότι η παραγραφή φορολογικών αξιώσεων είναι κατ’ αρχήν πενταετής, ενώ επεκτείνεται σε δέκα έτη υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, ιδίως για δηλώσεις με ανακριβή στοιχεία κατά το άρθρο 36 παρ. 3 Ν. 4174/2013 (Κώδικας Φορολογικής Διαδικασίας).

    Μεταφερόμενες Ζημίες

    Οι μεταφερόμενες ζημίες αποτελούν, σε αρκετές περιπτώσεις, κρυφή αξία για τον αγοραστή. Τούτο διότι:

    • Επιτρέπουν τον Συμψηφισμό με Μελλοντικά Κέρδη: Οι μεταφερόμενες ζημίες επιτρέπουν στον αγοραστή να συμψηφίσει τις ζημίες παρελθουσών χρήσεων της αποκτηθείσας εταιρείας με τα μελλοντικά της κέρδη, μειώνοντας ή μηδενίζοντας με τον τρόπο αυτό τον φόρο εισοδήματος που θα κληθεί να πληρώσει ο νέος ιδιοκτήτης.
    • Αυξάνουν Της Ταμειακές Ροές: Μειώνοντας τη φορολογική επιβάρυνση, ο αγοραστής αυξάνει τις καθαρές ταμειακές ροές (after-tax cash flows) μετά την εξαγορά, γεγονός που καθιστά την επένδυση πιο αποδοτική.

    Κατά το άρθρο 27 Ν. 4172/2013 (Κώδικας Φορολογίας Εισοδήματος), ζημίες μεταφέρονται για συμψηφισμό με επιχειρηματικά κέρδη διαδοχικά στα επόμενα πέντε φορολογικά έτη. Πρέπει να ελέγχεται, ωστόσο, η νομιμότητα της μεταφοράς τους.

    ΦΠΑ & Ενδοομιλικές Συναλλαγές

    Επαληθεύεται η κατάσταση ΦΠΑ της εταιρείας, η ορθή κατηγοριοποίηση εισοδημάτων και δαπανών, καθώς και ο χειρισμός ενδοομιλικών συναλλαγών (transfer pricing).

    Φορολογική Ουδετερότητα Σε Εταιρικούς Μετασχηματισμούς

    Όταν η εξαγορά υλοποιείται μέσω συγχώνευσης ή διάσπασης, εξετάζεται εάν πληρούνται οι προϋποθέσεις εφαρμογής του Ν. 5162/2024 για τη φορολογική ουδετερότητα εταιρικών μετασχηματισμών, ώστε η αναδιοργάνωση να μην επισύρει φορολογική επιβάρυνση κατά τη φάση εκτέλεσής της.

    Έλεγχος Πνευματικής Ιδιοκτησίας (IP Due Diligence)
    Εμπορικά Σήματα

    Ελέγχεται η κατοχύρωση των εμπορικών σημάτων στον ΟΒΙ ή στο EUIPO, η αντιστοίχισή τους με τα εμπορευόμενα προϊόντα ή υπηρεσίες και η έγκαρη ανανέωσή τους. Εξετάζεται, επίσης, εάν εκκρεμούν ανακοπές ή αγωγές (από κίνδυνο σύγχυσης) που μπορούν να αμφισβητήσουν την αποκλειστικότητα χρήσης τους μετά την εξαγορά.

    Λογισμικό, Βάσεις Δεδομένων & Εμπορικά Απόρρητα

    Για εταιρείες τεχνολογίας ή ηλεκτρονικού εμπορίου, κρίσιμος είναι ο έλεγχος αδειών χρήσης λογισμικού (ανοιχτού κώδικα ή ιδιόκτητου), η προστασία βάσεων δεδομένων, καθώς και η ύπαρξη εμπορικού απορρήτου κατά τον Ν. 4679/2020.

    Ειδικότερα, εξετάζεται εάν ο πηγαίος κώδικας (source code) ανήκει στην εταιρεία ή υπόκειται σε αδειοδότηση τρίτου, καθώς αυτό είναι κρίσιμο για να ταξινομηθεί ως πάγιο στοιχείο ή ως υποχρέωση.

    Εσωτερικές Δεσμεύσεις Στελεχών

    Ελέγχεται εάν βασικά στελέχη και εργαζόμενοι έχουν υπογράψει δεσμευτικές ρήτρες εμπιστευτικότητας και μη ανταγωνισμού.

    Η απουσία τέτοιων ρητρών εκθέτει την εταιρεία σε κίνδυνο απώλειας πελατολογίου ή τεχνογνωσίας, αμέσως μετά από αποχώρηση βασικού στελέχους η οποία είναι συχνή σε αλλαγή ιδιοκτησιακού καθεστώτος.

    Ο Έλεγχος Από Την Πλευρά Του Πωλητή (Vendor Due Diligence)

    Ο πωλητής που προετοιμάζεται ενεργητικά για δέουσα επιμέλεια αποκτά σαφές πλεονέκτημα στη διαπραγμάτευση. Η προετοιμασία περιλαμβάνει την οργάνωση της σχετικής τεκμηρίωσης σε ψηφιακό χώρο δεδομένων (data room – SharePoint), τον εντοπισμό και την ενδεχόμενη διευθέτηση ζητημάτων (πριν αυτά ανακαλυφθούν από τον αγοραστή), καθώς και τη διαμόρφωση ρεαλιστικών δηλώσεων και εγγυήσεων (representations and warranties) που αντικατοπτρίζουν την πραγματική κατάσταση της εταιρείας.

    Ο πωλητής οφείλει να γνωστοποιήσει κάθε ουσιώδες γεγονός που επηρεάζει την αξία της εταιρείας. Η εσκεμμένη απόκρυψη ουσιώδους πληροφορίας μπορεί να ακυρώσει την πώληση και να θεμελιώσει αγωγή αποζημίωσης βάσει απάτης (άρθρο 147 ΑΚ) ή πλάνης (άρθρα 140 επ. ΑΚ).

    Ακόμη και ανεπαρκής γνωστοποίηση (δλδ χωρίς πρόθεση εξαπάτησης), μπορεί να οδηγήσει σε αστική ευθύνη, εάν ο αγοραστής αποδείξει ότι, αν γνώριζε, δεν θα συνήπτε την ίδια συμφωνία ή θα τη συνήπτε υπό διαφορετικούς όρους.

    Πρακτικές Επισημάνσεις & Checklist
    Για τον Αγοραστή
    Σύναψη NDA

    Πριν από οποιαδήποτε ανταλλαγή πληροφοριών, πρέπει να υπογραφεί σύμβαση εμπιστευτικότητας η οποία θα καλύπτει τους αποδέκτες, τη διάρκεια και τις κυρώσεις παραβίασης.

    Εταιρική νομιμότητα

    Έλεγχος καταστατικού, βιβλίου μετόχων, πρακτικών ΓΣ/ΔΣ μέσω Γ.Ε.ΜΗ. και εξέταση τυχόν περιορισμών στη μεταβίβαση μετοχών.

    Ρήτρες αλλαγής ελέγχου

    Εντοπισμός τυχόν ρητρών αλλαγής ελέγχου (change of control) σε υφιστάμενες συμβάσεις που δύνανται να λυθούν αυτοδικαίως με την ολοκλήρωση της εξαγοράς.

    Φορολογική ενημερότητα

    Αποδεικτικό φορολογικής ενημερότητας και έλεγχος ανοιχτών φορολογικών ελέγχων από την ΑΑΔΕ, λαμβάνοντας υπόψη το χρόνο παραγραφής.

    Ασφαλιστική ενημερότητα

    Αποδεικτικό ασφαλιστικής ενημερότητας e-ΕΦΚΑ και ξεχωριστή επαλήθευση παλαιών οφειλών στο ΚΕΑΟ.

    Εργατικές σχέσεις

    Ανάλυση συμβάσεων εργασίας, εντοπισμός «καλυμμένων» σχέσεων εξαρτημένης εργασίας, εκκρεμείς αξιώσεις και δεσμεύσεις ΣΣΕ.

    Εμπράγματα βάρη

    Έλεγχος κτηματολογίου και υποθηκοφυλακείου για βάρη επί ακινήτων.

    Πνευματική ιδιοκτησία

    Επαλήθευση κατοχύρωσης εμπορικών σημάτων, αδειών λογισμικού, κυριότητας πηγαίου κώδικα και εμπορικών απορρήτων.

    Μεταφερόμενες ζημίες

    Εκτίμηση φορολογικών ζημιών που δύνανται να συμψηφιστούν με μελλοντικά κέρδη κατά τον ΚΦΕ.

    Χρέη επιχείρησης

    Αξιολόγηση κρυφών υποχρεώσεων, ιδίως στο asset deal, λαμβάνοντας υπόψη την αναδοχή χρεών κατά το άρθρο 479 ΑΚ.

    Δηλώσεις και εγγυήσεις

    Διαπραγμάτευση ρητρών, δηλώσεων και εγγυήσεων (representations & warranties) στη σύμβαση εξαγοράς.

    Για τον Πωλητή
    Data room

    Οργάνωση ψηφιακού χώρου δεδομένων (data room) με πλήρη, ενημερωμένη και δομημένη τεκμηρίωση.

    Αυτοέλεγχος

    Εντοπισμός και διευθέτηση ζητημάτων πριν τον εξωτερικό έλεγχο, ώστε να αποφεύγονται εκπλήξεις στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων.

    Εργασιακές σχέσεις

    Διασφάλιση ότι όλες οι εργασιακές σχέσεις έχουν σωστά καταρτισμένες συμβάσεις και δεν υπάρχουν εκκρεμότητες.

    Ασφαλιστικές υποχρεώσεις

    Ενημέρωση για παλαιές οφειλές e-ΕΦΚΑ και ΚΕΑΟ και τακτοποίησή τους πριν τον έλεγχο.

    Πνευματική ιδιοκτησία

    Επαλήθευση της εγκυρότητας και της χρονικής ισχύος των κατατεθειμένων σημάτων και των λοιπών αδειών πνευματικής ιδιοκτησίας.

    Υποχρέωση γνωστοποίησης

    Γνωστοποίηση κάθε ουσιώδους γεγονότος προς αποφυγή ευθύνης από απόκρυψη.

    Εγγυήσεις

    Διαπραγμάτευση χρονικού περιορισμού εγγυήσεων στη σύμβαση εξαγοράς, ώστε η ευθύνη του πωλητή να μην είναι αόριστης διάρκειας.

    Το Δικηγορικό μας Γραφείο, για περισσότερα από 15 χρόνια εξειδικεύεται στο Εταιρικό και Εμπορικό Δίκαιο. Επικοινωνήστε μαζί μας για σας καθοδηγήσουμε και να σας συμβουλεύσουμε για το Due Diligence αγοραστή και πωλητή σε εξαγορά εταιρείας.