Προστασία Πληροφοριοδοτών (Whistleblowing) & Επιχείρηση

Η αποκάλυψη παρανομιών ή παρατυπιών εντός μιας εταιρείας ή επιχείρησης (“Whistleblowing”) αποτελεί κρίσιμο εργαλείο διαφάνειας και καλής εταιρικής διακυβέρνησης.

Ωστόσο, τα πρόσωπα που αποφασίζουν να αναφέρουν παραβατικές συμπεριφορές αντιμετωπίζουν συχνά αντίποινα, από απόλυση μέχρι κοινωνική απομόνωση στον εργασιακό χώρο.

Για τον λόγο αυτό, η Ευρωπαϊκή Ένωση θέσπισε ενιαίο πλαίσιο προστασίας των πληροφοριοδοτών δημοσίου συμφέροντος (whistleblowers), το οποίο ενσωματώθηκε στην και ελληνική έννομη τάξη.

Τα βασικά νομοθετικά κείμενα που διέπουν σήμερα την προστασία των πληροφοριοδοτών είναι τα εξής:

• Οδηγία (ΕΕ) 2019/1937 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 23ης Οκτωβρίου 2019, σχετικά με την προστασία των προσώπων που αναφέρουν παραβιάσεις του δικαίου της Ένωσης
• Ν. 4990/2022 με τον οποίο ενσωματώθηκε η Οδηγία στο ελληνικό δίκαιο
• Ν. 5095/2024 (άρθρο 20), ο οποίος διεύρυνε το πεδίο εφαρμογής του Ν. 4990/2022 ώστε να καλύπτει και παραβιάσεις εθνικού δικαίου (αδικήματα δωροδοκίας και εμπορίας επιρροής – Άρθρο 237Α ΠΚ)

Σκοπός & Πεδίο Εφαρμογής

Ο Ν. 4990/2022 θεσπίζει ένα ολοκληρωμένο σύστημα εσωτερικής και εξωτερικής αναφοράς παραβιάσεων, με παράλληλη προστασία των αναφερόντων προσώπων από κάθε μορφή αντεκδίκησης.

Ο νόμος αφορά παραβιάσεις σε συγκεκριμένους τομείς του ενωσιακού δικαίου, μεταξύ των οποίων:

• οι δημόσιες συμβάσεις,
• οι χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες,
• η πρόληψη νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες,
• η ασφάλεια προϊόντων και τροφίμων, η προστασία του περιβάλλοντος,
• η δημόσια υγεία,
• η προστασία καταναλωτών,
• η προστασία προσωπικών δεδομένων και
• ο ανταγωνισμός.

Σημαντική εξέλιξη αποτέλεσε η τροποποίηση με τον Ν. 5095/2024 (άρθρο 20), η οποία ένταξε στο πεδίο εφαρμογής του νόμου και παραβιάσεις εθνικού δικαίου, ιδίως τα αδικήματα δωροδοκίας και εμπορίας επιρροής.

Εμπορία επιρροής: Όποιος ζητεί ή λαμβάνει, άμεσα ή μέσω τρίτου, οποιασδήποτε φύσης ωφέλημα, για τον εαυτό του ή για άλλον, ή αποδέχεται την υπόσχεση παροχής τέτοιου ωφελήματος ως αντάλλαγμα για αθέμιτη επιρροή την οποία ισχυρίζεται ή επιβεβαιώνει, ψευδώς ή αληθώς, ότι μπορεί να ασκήσει σε κάποιο από τα πρόσωπα που αναφέρονται στα άρθρα 159, 235 παρ. 1 και 237 παρ. 1, ώστε αυτά να προβούν σε πράξη ή παράλειψη που ανάγεται στην άσκηση των καθηκόντων τους.

Η παραπάνω εξέλιξη κατέστησε τον Ν. 4990/2022 ευρύτερο στο πεδίο εφαρμογής του σε σχέση με αυτό που αρχικά προέβλεπε η Οδηγία (ΕΕ) 2019/1937.

Ποιοι Προστατεύονται

Το προσωπικό πεδίο εφαρμογής του Ν. 4990/2022 είναι ιδιαιτέρως ευρύ. Προστατεύεται κάθε πρόσωπο που αποκτά πληροφορίες σχετικά με παραβιάσεις στο πλαίσιο εργασιακής σχέσης, ανεξαρτήτως τύπου.

Τούτο σημαίνει ότι δυνητικός πληροφοριοδότης μπορεί να είναι:

• εργαζόμενος με σύμβαση εξαρτημένης εργασίας (πλήρους ή μερικής απασχόλησης, ορισμένου ή αορίστου χρόνου),
• μέτοχος,
• μέλος διοικητικού οργάνου,
• εθελοντής,
• ασκούμενος, αλλά και
• πρόσωπα που δεν έχουν ακόμη αναλάβει τα καθήκοντά τους ή
• η σχέση εργασίας τους έχει λήξει.

Επιπροσθέτως, η προστασία επεκτείνεται σε πρόσωπα που συνδέονται με τον αναφέροντα, όπως συνάδελφοι ή συγγενείς, εφόσον ενδέχεται να υποστούν αντίποινα λόγω αυτής της σύνδεσης.

Δίαυλοι Αναφοράς

Ο νόμος θεσπίζει τρεις βαθμίδες αναφοράς, χωρίς ωστόσο να επιβάλλει αυστηρή ιεράρχηση μεταξύ τους.

Εσωτερικός Δίαυλος

Φορείς του ιδιωτικού τομέα που απασχολούν πάνω από πενήντα (50) εργαζομένους υποχρεούνται να θεσπίσουν εσωτερικό δίαυλο αναφοράς. Κεντρικό πρόσωπο στη λειτουργία αυτού του διαύλου αποτελεί ο Υπεύθυνος Παραλαβής και Παρακολούθησης Αναφορών (“Υ.Π.Π.Α.”), ο οποίος μπορεί να είναι εργαζόμενος του φορέα ή τρίτο πρόσωπο (π.χ. εξωτερικός νομικός σύμβουλος ή εταιρεία κανονιστικής συμμόρφωσης).

Ο Υ.Π.Π.Α. αναφέρεται απευθείας στο ανώτατο διοικητικό όργανο του φορέα (άρθρο 9 παρ. 7 Ν. 4990/2022).

Η αναφορά μπορεί να υποβληθεί γραπτώς, προφορικώς, μέσω ηλεκτρονικής πλατφόρμας ή τηλεφωνικώς.

Μετά την παραλαβή, ο Υ.Π.Π.Α. οφείλει να επιβεβαιώσει τη λήψη εντός επτά (7) ημερών και να ενημερώσει τον αναφέροντα για τις ενέργειες παρακολούθησης εντός τριών (3) μηνών.

Εξωτερικός Δίαυλος

Αρμόδιος εξωτερικός δίαυλος στην Ελλάδα ορίστηκε η Εθνική Αρχή Διαφάνειας (Ε.Α.Δ.), η οποία λειτουργεί ηλεκτρονική πλατφόρμα υποβολής αναφορών.

Ο πληροφοριοδότης δύναται να προσφύγει απευθείας στον εξωτερικό δίαυλο, χωρίς να υποχρεούται να εξαντλήσει πρώτα τον εσωτερικό.

Δημόσια Αποκάλυψη

Ως τελευταίο μέσο, ο νόμος αναγνωρίζει και τη δημόσια αποκάλυψη (π.χ. μέσω μέσων ενημέρωσης), υπό αυστηρότερες προϋποθέσεις.

 Ο πληροφοριοδότης προστατεύεται εφόσον:

• υπέβαλε πρώτα εσωτερική ή εξωτερική αναφορά χωρίς να λάβει ανταπόκριση εντός των νόμιμων προθεσμιών, ή
• έχει βάσιμους λόγους να πιστεύει ότι η παραβίαση συνιστά άμεσο ή εμφανή κίνδυνο για το δημόσιο συμφέρον.

Εμπιστευτικότητα & Προσωπικά Δεδομένα

Η ταυτότητα του αναφέροντος προστατεύεται αυστηρά. Δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα και πληροφορίες που οδηγούν, άμεσα ή έμμεσα, στην ταυτοποίησή του δεν αποκαλύπτονται σε κανένα πρόσωπο πέραν των εξουσιοδοτημένων μελών του προσωπικού, εκτός αν συγκατατεθεί ρητώς ο αναφέρων (άρθρο 14 Ν. 4990/2022).

Ο νόμος, μάλιστα, προβλέπει ότι ο υπεύθυνος επεξεργασίας δύναται να παραλείπει την ενημέρωση του αναφερόμενου προσώπου, εφόσον τούτο απαιτείται για την αποτροπή παρεμπόδισης ή παρακώλυσης της έρευνας.

Ο νόμος δεν ρυθμίζει ρητώς το ζήτημα των ανώνυμων αναφορών, αφήνοντας τη σχετική διακριτική ευχέρεια στους φορείς. Ωστόσο, πρόσωπα που υπέβαλαν αρχικά ανώνυμη αναφορά απολαμβάνουν πλήρους προστασίας εφόσον στη συνέχεια ταυτοποιηθούν και υποστούν αντίποινα.

Απαγόρευση Αντιποίνων

Η απαγόρευση αντιποίνων αποτελεί τον πυρήνα της νομοθετικής προστασίας. Το άρθρο 17 του Ν. 4990/2022 απαριθμεί ενδεικτικά μορφές αντιποίνων, μεταξύ των οποίων:

• η απόλυση,
• ο υποβιβασμός,
• η δυσμενής μετάθεση,
• η μεταβολή όρων εργασίας,
• η παρενόχληση,
• η μη ανανέωση σύμβασης,
• η αρνητική αξιολόγηση απόδοσης,
• η ακύρωση άδειας ή εκπαίδευσης, καθώς και
• η πρόωρη λήξη ή ακύρωση σύμβασης αγαθών ή υπηρεσιών.

Ειδικά ως προς την καταγγελία σύμβασης εργασίας, το άρθρο 20 ορίζει ρητά ότι η απόλυση πληροφοριοδότη λόγω αναφοράς είναι άκυρη, με όλες τις προβλεπόμενες συνέπειες (μισθοί υπερημερίας, αξίωση επαναπρόσληψης). Ομοίως, άκυρα θεωρούνται και τα λοιπά αντίποινα που ελήφθησαν κατά παράβαση των ανωτέρω απαγορεύσεων.

Αντιστροφή Βάρους Απόδειξης

Ιδιαίτερη πρακτική σημασία έχει η αντιστροφή του βάρους απόδειξης (άρθρο 21 Ν. 4990/2022).

Εφόσον ο πληροφοριοδότης αποδεικνύει ότι :

• προέβη σε αναφορά ή δημόσια αποκάλυψη και
• υπέστη βλάβη,

τεκμαίρεται ότι η βλάβη αυτή επιβλήθηκε ως αντίποινο.

Κατά συνέπεια, ο αναφερόμενος (εργοδότης ή φορέας) φέρει πλέον το βάρος να αποδείξει ότι το βλαπτικό μέτρο ήταν αντικειμενικά δικαιολογημένο και δεν συνδέεται με την αναφορά.

Πρόκειται για μαχητό τεκμήριο, το οποίο ενισχύει σημαντικά τη θέση του πληροφοριοδότη σε τυχόν δικαστική αντιδικία.

Σχέση Εμπιστευτικότητας & Αναφοράς Στον Εργασιακό Χώρο

Στην πράξη ανακύπτει συχνά η ένταση μεταξύ της υποχρέωσης πίστης του εργαζομένου προς τον εργοδότη και του δικαιώματος αναφοράς παραβατικών συμπεριφορών.

Η παλαιότερη θέση, επηρεασμένη από τη γερμανική έννομη τάξη, ότι η υποχρέωση εχεμύθειας καλύπτει ακόμα και παράνομες πρακτικές του εργοδότη, είναι πλέον ξεπερασμένη.

Η υποχρέωση πίστης δεν αποτελεί από μόνη της επαρκή λόγο μη καταγγελίας παρανομιών. Τούτο διότι ο εργαζόμενος υποχρεούται σε εχεμύθεια μόνο ως προς τα νόμιμα επιχειρηματικά απόρρητα, για τα οποία ο εργοδότης έχει δικαιολογημένο και άξιο προστασίας συμφέρον.

Η ίδια η Οδηγία (ΕΕ) 2019/1937 (σκέψη 91) αναφέρει ρητά ότι οι αναφέροντες δεν φέρουν ευθύνη για την πρόσβαση ή την επεξεργασία πληροφοριών που αναφέρονται, εφόσον η πρόσβαση αυτή δεν συνιστά αυτοτελώς ποινικό αδίκημα.

Ευρωπαϊκή Νομολογία

Πριν ακόμη θεσπιστεί η Οδηγία 2019/1937, η νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων (ΕΔΔΑ) είχε ήδη αναγνωρίσει ότι η προστασία των πληροφοριοδοτών εντάσσεται στο πεδίο του άρθρου 10 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ελευθερία έκφρασης).

Στην υπόθεση Guja κατά Μολδαβίας (αρ. 14277/04, Τμήμα Μείζονος Σύνθεσης, 12.2.2008), το ΕΔΔΑ διαμόρφωσε έξι κριτήρια για την αξιολόγηση του εύλογου μιας αποκάλυψης:

1. η ύπαρξη εναλλακτικών διαύλων αναφοράς,
2. το δημόσιο συμφέρον που εξυπηρετεί η αποκάλυψη,
3. η αυθεντικότητα των πληροφοριών,
4. η ζημία στον εργοδότη,
5. η καλή πίστη του αναφέροντος και
6. η αναλογικότητα της κύρωσης – Κρίθηκε ότι η απόλυση υπαλλήλου που αποκάλυψε πολιτικές πιέσεις στη δικαιοσύνη παραβίαζε το άρθρο 10, τονίζοντας ότι οι αυστηρές κυρώσεις προκαλούν αποτρεπτικό αποτέλεσμα (chilling effect) στους λοιπούς εργαζόμενους.

Σε μεταγενέστερη απόφαση στην ίδια υπόθεση (Guja κατά Μολδαβίας αρ. 2, αρ. 1085/10, 27.2.2018), το ΕΔΔΑ επιβεβαίωσε ότι η εικονική επαναπρόσληψη ακολουθούμενη από νέα απόλυση συνιστά συνέχεια αντιποίνων, καταδεικνύοντας ότι η προστασία των πληροφοριοδοτών δεν εξαντλείται στη μία δικαστική κρίση αλλά παράγει διαρκή δέσμευση.

Κυρώσεις

Ο Ν. 4990/2022 προβλέπει κυρώσεις τόσο κατά φυσικών προσώπων όσο και κατά νομικών οντοτήτων που παρεμποδίζουν ή ματαιώνουν αναφορές, λαμβάνουν αντίποινα κατά πληροφοριοδοτών ή παραβιάζουν την εμπιστευτικότητα.

Οι κυρώσεις περιλαμβάνουν διοικητικά πρόστιμα, πειθαρχικές ποινές για δημόσιους λειτουργούς, καθώς και αστικές αξιώσεις αποζημίωσης υπέρ του θιγόμενου πληροφοριοδότη.

Παράλληλα, κυρώσεις προβλέπονται και για τον πληροφοριοδότη που εν γνώσει του υποβάλλει ψευδή αναφορά.

Ο μηχανισμός αυτός αποσκοπεί στην αποτροπή καταχρηστικών αναφορών που θα μπορούσαν να πλήξουν αδικαιολόγητα τον αναφερόμενο ή τον φορέα.

Πρακτικές Επισημάνσεις

Υποχρέωση Θέσπισης Εσωτερικού Διαύλου 

Κάθε επιχείρηση με πάνω από 50 εργαζομένους οφείλει να ορίσει Υ.Π.Π.Α. και να λειτουργεί εσωτερικό δίαυλο αναφοράς.

Η μη συμμόρφωση εκθέτει τον φορέα σε διοικητικές κυρώσεις και αποδυναμώνει τη θέση του σε τυχόν δικαστική αντιδικία, τούτο διότι η απουσία εσωτερικού διαύλου δικαιολογεί την απευθείας εξωτερική ή δημόσια αναφορά.

Επιλογή Και Ανεξαρτησία Υ.Π.Π.Α.

Ο Υ.Π.Π.Α. πρέπει να αναφέρεται απευθείας στο ανώτατο διοικητικό όργανο και να λειτουργεί ανεξάρτητα από τη γραμμή διοίκησης. Η ανάθεση σε εξωτερικό σύμβουλο (π.χ. δικηγόρο, εταιρεία κανονιστικής συμμόρφωσης) ενισχύει την αμεροληψία.

Προσωπικά Δεδομένα Και GDPR

Η διαχείριση αναφορών εμπίπτει στον Κανονισμό (ΕΕ) 2016/679 (GDPR). Ο φορέας οφείλει να διενεργεί εκτίμηση αντικτύπου (DPIA), να λαμβάνει μέτρα ψευδωνυμοποίησης και να διασφαλίζει ότι μόνο εξουσιοδοτημένα πρόσωπα έχουν πρόσβαση στα δεδομένα της αναφοράς.

Εκπαίδευση Προσωπικού

Οι εργαζόμενοι πρέπει να ενημερώνονται για την ύπαρξη του εσωτερικού διαύλου, τις προϋποθέσεις υποβολής αναφοράς και τα μέτρα προστασίας. Η εκπαίδευση αυτή μπορεί να ενταχθεί στις υφιστάμενες δράσεις κανονιστικής συμμόρφωσης (compliance) του φορέα.

Σχέση Με Σύμβαση Εμπιστευτικότητας (NDA)

Τυχόν συμβατικές ρήτρες εμπιστευτικότητας ή μη αποκάλυψης δεν αποκλείουν τη νόμιμη αναφορά. Αντίθετα, ρήτρα που απαγορεύει στον εργαζόμενο να υποβάλει αναφορά κατά τον Ν. 4990/2022 θα μπορούσε να κριθεί ως αντιβαίνουσα σε αναγκαστικό δίκαιο και, συνεπώς, άκυρη.

Ανώνυμες Αναφορές

Ο νόμος δεν υποχρεώνει τους φορείς να αποδέχονται ανώνυμες αναφορές. Ωστόσο, η αποδοχή τους συνιστάται ως καλή πρακτική, ιδίως σε περιβάλλοντα με αυξημένο κίνδυνο αντεκδίκησης.

Τήρηση Προθεσμιών

Η αδυναμία ανταπόκρισης στις νόμιμες προθεσμίες (7 ημέρες για επιβεβαίωση παραλαβής, 3 μήνες για ενημέρωση) δεν αποτελεί απλή τυπική παράλειψη.

Αντιθέτως, δικαιολογεί τον πληροφοριοδότη να προχωρήσει σε εξωτερική αναφορά ή δημόσια αποκάλυψη, διατηρώντας πλήρη προστασία.

Το Δικηγορικό μας Γραφείο, για περισσότερα από 15 χρόνια εξειδικεύεται στο Εταιρικό και Εμπορικό Δίκαιο. Επικοινωνήστε μαζί μας για σας καθοδηγήσουμε και να σας συμβουλεύσουμε σε κάθε θέμα σχετικά με την Προστασία Πληροφοριοδοτών (Whistleblowing).