Διαφωνίες Εταίρων ΙΚΕ & Μηχανισμοί Επίλυσης

Εταιρικές Διαφωνίες Σε ΙΚΕ: Αποχώρηση, Αποκλεισμός & Οι Λύσεις – Διέξοδοι Των Εταίρων

Η Ιδιωτική Κεφαλαιουχική Εταιρεία (ΙΚΕ) αποτελεί τον δημοφιλέστερο εταιρικό τύπο για μικρομεσαίες επιχειρήσεις και startups στην Ελλάδα. Η ευελιξία της, ωστόσο, δεν αποτρέπει τις εσωτερικές διαφωνίες. Αντιθέτως, η σύμπτωση της ιδιότητας εταίρου και διαχειριστή, η ανυπαρξία εποπτικού οργάνου και η στενή προσωπική σχέση μεταξύ ιδρυτών δημιουργούν συχνά εύφλεκτο περιβάλλον.

Τα μοτίβα επαναλαμβάνονται με αξιοσημείωτη ομοιομορφία: Απόκρυψη πληροφοριών από τον διαχειριστή, παράλληλη ανταγωνιστική δραστηριότητα, αδιαφορία ή αποχή απο εταιρικές υποχρεώσεις, άρνηση διανομής κερδών, καθυστέρηση τροποποίησης καταστατικού ΄η σύγκλησης Γενικών Συνελεύσεων, αμφισβήτηση αποτίμησης, μπλοκάρισμα εξαγορών κοκ.

Πίσω από κάθε μία από αυτές τις καταστάσεις υπάρχει συγκεκριμένο νομικ’η πρόβλεψη, νομολογία και μηχανισμός αντιμετώπισης.

Ο Ν. 4072/2012 ρυθμίζει την ΙΚΕ με κεντρικό άξονα τη γενική αρχή της διατήρησης της επιχείρησης. Τούτο σημαίνει ότι ο νομοθέτης προτιμά λύσεις που διασώζουν την εταιρεία (αποκλεισμός ή αποχώρηση εταίρου) έναντι λύσεων που την διαλύουν (δικαστική λύση και εκκαθάριση).

Στο παρόν άρθρο εξετάζονται αναλυτικά όλοι οι μηχανισμοί που έχει στη διάθεσή του ο εταίρος ΙΚΕ που βρίσκεται σε αδιέξοδο.

Λήψη Αποφάσεων, Πλειοψηφίες & Αδιέξοδο

Η συνέλευση των εταίρων αποτελεί το ανώτατο όργανο της ΙΚΕ.

Η πλειοψηφία υπολογίζεται επί του συνολικού αριθμού εταιρικών μεριδίων, ανεξαρτήτως παρόντων. Οι αποφάσεις της συνέλευσης, ωστόσο, δεσμεύουν τους απόντες ή τους διαφωνούντες εταίρους.

Ενέργεια / Απόφαση	Πλειοψηφία	Νομική βάση
Τρέχουσες αποφάσεις (ισολογισμός, διανομή κερδών, ανάκληση διαχειριστή κλπ)	Απόλυτη (>50% μεριδίων)	Άρθρο 72 §4
Τροποποίηση καταστατικού	2/3 μεριδίων	Άρθρο 72 §5 σε συνδυασμό με 68 §2 περ. α΄
Αύξηση ή μείωση κεφαλαίου	2/3 μεριδίων	Άρθρο 72 §5 σε συνδυασμό με 68 §2 περ. α΄
Μετατροπή και συγχώνευση της εταιρείας.	2/3 μεριδίων	Άρθρο 72 §5 σε συνδυασμό με 68 §2 περ. στ΄
Λύση εταιρείας	2/3 μεριδίων	Άρθρο 72 §5 σε συνδυασμό με 68 §2 περ. ε΄
Απόφαση αποκλεισμού εταίρου	Λοιποί εταίροι	Άρθρο 72 §5 σε συνδυασμό με 68 §2 περ. δ΄

Το καταστατικό μπορεί να αυξάνει τα ποσοστά ή να ορίζει ομοφωνία.

Στην πράξη, αυτό δημιουργεί αδιέξοδο (“deadlock“), δηλαδή κατάσταση παράλυσης κατά την οποία κανένα μέρος δεν μπορεί να επιβάλει τη θέλησή του.

Τούτο εμφανίζεται ιδίως σε:

• ΙΚΕ με δύο εταίρους ισομερούς συμμετοχής (50-50),
• σε εταιρείες περισσότερων εταίρων όπου ο ένας, ως διαχειριστής, αρνείται ή καθυστερεί σκόπιμα να εκτελέσει τις αποφάσεις των άλλων ή και τις παρεμποδίζει, και
• σε εταιρείες όπου η πλειοψηφία κατέχει πάνω από 2/3 αλλά ο διαχειριστής, παρότι μειοψηφία, ελέγχει πρακτικά τον τραπεζικό λογαριασμό, τους εταιρικούς κωδικούς (Taxis , Γ.Ε.ΜΗ. κλπ) και τις ψηφιακές υποδομές.

Στην τελευταία περίπτωση, η νομική πλειοψηφία συχνά δεν αρκεί, χωρίς δικαστική παρέμβαση.

Υποχρέωση Πίστης & Απαγόρευση Ανταγωνισμού

Μία από τις σοβαρότερες μορφές εταιρικής κρίσης αφορά την παραβίαση της υποχρέωσης πίστης, δηλαδή της υποχρέωσης κάθε εταίρου, ιδίως του διαχειριστή, να ενεργεί προς το συμφέρον της εταιρείας και όχι προς ίδιο όφελος.

Η υποχρέωση αυτή απορρέει τόσο από τη γενική αρχή της καλής πίστης (288 ΑΚ) όσο και, ευθέως, από το άρθρο 65 Ν. 4072/2012, το οποίο ορίζει ότι ο διαχειριστής ΙΚΕ οφείλει να απέχει από κάθε ανταγωνιστική δραστηριότητα σε βάρος της εταιρείας.

Η απαγόρευση καλύπτει τη συμμετοχή σε ανταγωνιστική εταιρεία (ευθέως ή εκ πλαγίου), τη σύσταση ανταγωνιστικής επιχείρησης και τη μετοχική συμμετοχή σε ανταγωνιστή με ουσιαστική επιρροή.

Η νομολογία του Αρείου Πάγου (ΑΠ 207/2019) έκρινε ότι “επιθετικές” πράξεις (όπως κατάσχεση σε ακίνητο της εταιρείας, παρεμβάσεις στις εταιρικές εγκαταστάσεις, καταγγελία στο ΣΔΟΕ για σοβαρές παραβάσεις οι οποίες δεν επιβεβαιώθηκαν), παραβιάζουν την υποχρέωση πίστης και εχεμύθειας εταίρου και αποτελούν σπουδαίο λόγο που θεμελιώνει δικαίωμα αποκλεισμού του από την εταιρεία.

Ειδικά η ανταγωνιστική συμμετοχή δεν επιφέρει αυτοδίκαιη αποβολή, αλλά αποτελεί μόνον την αναγκαία προϋπόθεση.

Ο αποκλεισμός πρέπει να επιδιωχθεί δικαστικά. Παράλληλα, η εταιρεία διατηρεί αξίωση αποζημίωσης (άρθρο 67 §1) για κάθε ζημία που η ανταγωνιστική δραστηριότητα προκάλεσε στην εταιρεία.

Λογοδοσία Διαχειριστή & Δικαίωμα Πληροφόρησης

Ο διαχειριστής ΙΚΕ υπέχει υποχρέωση λογοδοσίας. Η υποχρέωση περιλαμβάνει:

• την παροχή πληροφοριών για την πορεία των εταιρικών υποθέσεων,
• την πρόσβαση στα εταιρικά βιβλία, και
• τη σύνταξη ετήσιων οικονομικών καταστάσεων.

Κάθε εταίρος δικαιούται να εξετάζει τα βιβλία και τα έγγραφα της εταιρείας και να λαμβάνει αντίγραφα αυτών. Η άρνηση ή η παρεμπόδιση της λογοδοσίας αποτελεί σοβαρή παραβίαση εταιρικής υποχρέωσης.

Στην πράξη, η απόκρυψη πληροφοριών (μη αποκάλυψη παράλληλων δραστηριοτήτων, αποσιώπηση προτάσεων εξαγοράς, παρεμπόδιση πρόσβασης σε λογιστικά στοιχεία κλπ) αποτελεί μία από τις κυριότερες αιτίες κλονισμού εμπιστοσύνης.

Ο θιγόμενος εταίρος δικαιούται να ζητήσει δικαστικά λογοδοσία (άρθρο 303 ΑΚ σε συνδυασμό με 473 επ. ΚΠολΔ) ή ακόμη και ασφαλιστικά μέτρα για πρόσβαση στα εταιρικά στοιχεία.

Δικαίωμα Στα Κέρδη & Κατάχρηση Πλειοψηφίας

Κάθε εταίρος ΙΚΕ δικαιούται στα καθαρά κέρδη κατ’ αναλογία των μεριδίων του. Η διανομή αποφασίζεται με απόλυτη πλειοψηφία, μετά αφαίρεση τακτικού αποθεματικού (5%), ενώ μπορεί να αποφασιστεί και προμέρισμα ή προσωρινή απόληψη (προκαταβολή) κερδών.

Στην πράξη, η αδικαιολόγητη μη διανομή ή η καθυστέρηση καταβολής μερισμάτων αποτελεί συχνό μέσο πίεσης.

Ιδίως όταν η μη διανομή αποσκοπεί στον εξαναγκασμό εταίρου να μεταβιβάσει τα μερίδιά του σε χαμηλή τιμή, μπορεί να στοιχειοθετηθεί κατάχρηση πλειοψηφίας (281 ΑΚ).

Η επανειλημμένη άρνηση διανομής μπορεί να αποτελέσει σπουδαίο λόγο αποχώρησης (άρθρο 92). Η αξίωση καταβολής μερισμάτων, ωστόσο, γεννάται μόνο μετά τη λήψη σχετικής απόφασης από τη συνέλευση.

Ελαττωματικές Αποφάσεις Εταίρων

Αν η συνέλευση λάβει απόφαση κατά παράβαση του νόμου ή του καταστατικού, κάθε εταίρος δικαιούται να ζητήσει δικαστικά την ακύρωσή της (άρθρο 74 Ν. 4072/2012).

Η αίτηση υποβάλλεται εντός αποκλειστικής προθεσμίας μέσα σε προθεσμία τεσσάρων (4) μηνών από την καταχώρισή της στο βιβλίο πρακτικών αν πρόκειται για απόφαση της συνέλευσης που λήφθηκε “με τρόπο που δεν είναι σύμφωνος με το νόμο ή το καταστατικό ή κατά κατάχρηση της εξουσίας της πλειοψηφίας“.

Αν πρόκειται για απόφαση της συνέλευσης των εταίρων που είναι αντίθετη στο νόμο ή το καταστατικό η ακυρότητα αναγνωρίζεται από το δικαστήριο ύστερα από αίτηση που υποβάλλεται από κάθε πρόσωπο το οποίο έχει έννομο συμφέρον, εντός προθεσμίας έξι (6) μηνών από την καταχώριση της απόφασης στο βιβλίο πρακτικών.

Εξάλλου, σε περίπτωση που με τροποποίηση του καταστατικού ο σκοπός της εταιρείας καθίσταται παράνομος ή αντικείμενος στη δημόσια τάξη, καθώς και όταν από την απόφαση προκύπτει διαρκής παράβαση διατάξεων αναγκαστικού δικαίου, η προβολή της ακυρότητας δεν υπόκειται σε προθεσμία.

Ομοίως, η προβολή της ακυρότητας δεν υπόκειται σε προθεσμία, αν αφορά σε απόφαση που αποτυπώνεται σε έγγραφο, χωρίς να συντρέχουν οι προϋποθέσεις του άρθρου 73 ή που είναι αντίθετη στο νόμο ή το καταστατικό.

Αντικατάσταση Διαχειριστή

Η ανάκληση του διαχειριστή αποφασίζεται με απόλυτη πλειοψηφία (άρθρο 64 Ν. 4072/2012). Σε περίπτωση σπουδαίου λόγου, η ανάκληση ζητείται δικαστικά. Η ευθύνη του διαχειριστή (άρθρο 67 §1) καλύπτει παραβάσεις νόμου, καταστατικού, αποφάσεων εταίρων και κάθε διαχειριστικό πταίσμα.

Ιδιαίτερο πρόβλημα ανακύπτει στην πρακτική εκτέλεση της ανάκλησης. Ακόμη και αν η συνέλευση αποφασίσει αλλαγή διαχειριστή, ο ανακληθείς ελέγχει συχνά τον τραπεζικό λογαριασμό, τις ψηφιακές υπογραφές, τα passwords για Taxis και e-banking, τα κλειδιά των εγκαταστάσεων και τους κωδικούς Γ.Ε.ΜΗ.

Αν αρνηθεί να παραδώσει, η εκτέλεση της απόφασης απαιτεί (i) καταχώριση του νέου διαχειριστή στο Γ.Ε.ΜΗ., (ii) ενημέρωση τράπεζας με πρακτικό συνέλευσης, (iii) ενδεχομένως ασφαλιστικά μέτρα για την παράδοση εταιρικών στοιχείων.

Εκούσια Αποχώρηση Εταίρου

Ο εταίρος ΙΚΕ δικαιούται να αποχωρήσει από την εταιρεία υπό δύο διακριτές προϋποθέσεις, σύμφωνα με το άρθρο 92 Ν. 4072/2012.

• Η πρώτη είναι η αποχώρηση βάσει καταστατικής πρόβλεψης (άρθρο 92 §2). Αν το καταστατικό προβλέπει δικαίωμα αποχώρησης (“exit clause”), ο εταίρος ακολουθεί τη διαδικασία που ορίζεται σε αυτό. Τούτο αποτελεί ιδανική ρύθμιση, η οποία ωστόσο απαιτεί προνοητικότητα κατά τη σύνταξη του καταστατικού και σπανίως εντοπίζεται σε ΙΚΕ που συστάθηκαν με πρότυπο καταστατικό.
• Η δεύτερη είναι η αποχώρηση για σπουδαίο λόγο, μέσω δικαστικής απόφασης (άρθρο 92 §1). Σπουδαίο λόγο μπορεί να συνιστά, μεταξύ άλλων, η κατάχρηση πλειοψηφίας, η σύγκρουση συμφερόντων μεταξύ εταίρων, η αθέτηση εταιρικών υποχρεώσεων, η επανειλημμένη μη διανομή κερδών ή η αδυναμία εκπλήρωσης εξωκεφαλαιακής εισφοράς λόγω ασθένειας.

Μετά την αποχώρηση, ο εταίρος δικαιούται την αξία της συμμετοχής του, η οποία προσδιορίζεται κατά τον χρόνο αποχώρησης.

Ο προσδιορισμός της αξίας αποτελεί, στην πράξη, σημείο σφοδρής αντιπαράθεσης, ιδίως σε εταιρείες τεχνολογίας όπου η αξία βασίζεται κυρίως σε άυλα στοιχεία (πελατολόγιο, λογισμικό, φήμη).

Ο διαχειριστής ακυρώνει τα μερίδια του αποχωρήσαντος και μειώνει αναλόγως το κεφάλαιο, με καταχώριση στο Γ.Ε.ΜΗ. (άρθρο 92 §4).

Αποκλεισμός (Εκδίωξη) Εταίρου

Ο αποκλεισμός εταίρου αποτελεί τον αντίποδα της εκούσιας αποχώρησης και ρυθμίζεται στο άρθρο 93 Ν. 4072/2012.

Το άρθρο ορίζει ότι, αν υπάρχει σπουδαίος λόγος, το δικαστήριο μπορεί, μετά από αίτηση κάθε διαχειριστή ή εταίρου, να αποκλείσει εταίρο, εφόσον προηγηθεί σχετική απόφαση των λοιπών εταίρων (κατά το άρθρο 72 §4). Η αίτηση πρέπει να υποβληθεί εντός εξήντα (60) ημερών από τη λήψη της απόφασης.

Κατά τη νομολογία του Αρείου Πάγου, ο σπουδαίος λόγος αποκλεισμού εταίρου συντρέχει ανεξαρτήτως υπαιτιότητας και αξιολογείται αντικειμενικά, με βάση τις επιπτώσεις στη λειτουργία της εταιρείας. Η κρίση γίνεται κατά περίπτωση, σε συνάρτηση με τη μονιμότητα και τη σοβαρότητα της κατάστασης.

Περιστατικά που κρίθηκαν ως σπουδαίος λόγος περιλαμβάνουν :

• τις διαρκείς και ανυπέρβλητες διαφωνίες μεταξύ εταίρων,
• τον κλονισμό της εμπιστοσύνης,
• τη σύσταση ανταγωνιστικής εταιρείας,
• την κακή διαχείριση,
• την απόκρυψη εταιρικών πληροφοριών, καθώς και
• τη συστηματική παρεμπόδιση της λειτουργίας της επιχείρησης.

Ιδιαιτέρως σημαντική είναι η πρόβλεψη του άρθρου 93 §2, σύμφωνα με την οποία το δικαστήριο μπορεί να εκδίδει προσωρινή διαταγή με ασφαλιστικά μέτρα, συμπεριλαμβανομένης της αναστολής του δικαιώματος ψήφου του υπό αποκλεισμό εταίρου. Η δυνατότητα αυτή αποσκοπεί στην αποτροπή περαιτέρω ζημίας κατά τη διάρκεια της εκκρεμοδικίας.

Προϋπόθεση του αποκλεισμού είναι η τελεσιδικία της δικαστικής απόφασης και η καταβολή στον αποκλειόμενο εταίρο της πλήρους αξίας των μεριδίων του. Μετά τον αποκλεισμό, ο διαχειριστής ακυρώνει τα μερίδια κατ’ ανάλογη εφαρμογή του άρθρου 92 §4.

Ασφαλιστικά Μέτρα Σε Εταιρικές Διαφορές

Τα ασφαλιστικά μέτρα (682 επ. ΚΠολΔ) αποτελούν κρίσιμο εργαλείο, ιδίως όταν η εταιρική λειτουργία κινδυνεύει άμεσα. Πέραν της αναστολής ψήφου (93 §2), τα γενικά μέτρα επιτρέπουν τον διορισμό προσωρινής διοίκησης, τη δικαστική μεσεγγύηση, τη ρύθμιση πρόσβασης σε βιβλία και την απαγόρευση εκτέλεσης αποφάσεων.

Η αίτηση ασφαλιστικών μέτρων εκδικάζεται κατά κανόνα από το Μονομελές Πρωτοδικείο της έδρας της εταιρείας. Ο αιτών πρέπει να πιθανολογεί επικείμενο κίνδυνο ή επείγουσα περίπτωση, καθώς και τη βασιμότητα του δικαιώματός του.

Ενδεικτικά,

• η ανυπαρξία πράξεων διαχείρησης
• η μεταφορά κεφαλαίων σε προσωπικούς λογαριασμούς του διαχειριστή,
• η αλλοίωση λογιστικών στοιχείων,
• η επικείμενη σύναψη δυσμενών συμβάσεων ή
• η μεταφορά πελατών σε ανταγωνιστική δραστηριότητα

μπορούν να θεμελιώσουν το κατεπείγον για την αίτηση ασφαλιστικών μέτρων.

Πρέπει, ωστόσο, να υπογραμμιστεί ότι τα ασφαλιστικά μέτρα δεν επιλύουν οριστικά τη διαφορά. Αποσκοπούν στην προσωρινή ρύθμιση της κατάστασης, μέχρι την έκδοση οριστικής δικαστικής απόφασης.

Αποτίμηση Μεριδίων

Κάθε μορφή εξόδου (αποχώρηση, αποκλεισμός, πώληση) καταλήγει στο ίδιο ερώτημα, δηλαδή πόσο αξίζουν τα μερίδια. Ο Ν. 4072/2012 αναφέρει “Ο εξερχόμενος εταίρος δικαιούται να λάβει την πλήρη αξία των μεριδίων του” (άρθρο 92) αλλά δεν ορίζει μέθοδο αποτίμησης.

Στην πράξη, οι κύριες μέθοδοι είναι

• η λογιστική αξία,
• η αποτίμηση βάσει πολλαπλασιαστών κερδών ή εσόδων (EBITDA multiples), και
• η αποτίμηση βάσει προεξοφλημένων ταμειακών ροών (Discounted Cash Flow).

Η διαφορά μεταξύ τους μπορεί να είναι τεράστια, ιδίως σε εταιρείες τεχνολογίας ή υπηρεσιών, όπου η αξία βασίζεται κυρίως σε άυλα στοιχεία (πελατολόγιο, λογισμικό, φήμη).

Αν τα μέρη δεν συμφωνήσουν, η αξία προσδιορίζεται δικαστικά, συνήθως μετά από πραγματογνωμοσύνη. Τούτο σημαίνει κόστος (αμοιβή πραγματογνώμονα), χρόνο και αβεβαιότητα.

Ένα πρόσθετο ρίσκο αφορά τη χειραγώγηση της αξίας. Αν ο διαχειριστής ελέγχει τα λογιστικά, μπορεί να “φουσκώσει” δαπάνες ή να υποεκτιμήσει έσοδα ώστε η εταιρεία να φαίνεται λιγότερο κερδοφόρα.

Η πρόβλεψη μηχανισμού αποτίμησης στο καταστατικό (π.χ. ορισμός ανεξάρτητου εκτιμητή, τύπος αποτίμησης) ρυθμίζει αυτή τη διαφωνία εκ των προτέρων.

Φορολογικές Συνέπειες Εξόδου

Η μεταβίβαση εταιρικών μεριδίων ΙΚΕ υπόκειται σε φόρο υπεραξίας 15% επί της διαφοράς μεταξύ τιμής πώλησης και τιμής κτήσης (άρθρο 42 Ν. 4172/2013, ΚΦΕ).

Αν η τιμή κτήσης δεν μπορεί να προσδιοριστεί, θεωρείται μηδενική, γεγονός που αυξάνει σημαντικά τη φορολογική επιβάρυνση.

Τα φορολογικά ζητήματα μεταβίβασης μεριδίων πρέπει να αξιολογηθούν πριν από κάθε συμφωνία, ιδίως σε περιπτώσεις όπου η αξία της εταιρείας έχει αυξηθεί σημαντικά από τη σύσταση. Η φορολογική συμβουλή είναι απαραίτητη σε κάθε σχεδιασμό εξόδου.

Ποινικές Διαστάσεις Εταιρικών Διαφωνιών

Πολλές εταιρικές διαφωνίες έχουν και ποινική διάσταση. Ενδεικτικά, η υπεξαίρεση εταιρικών κεφαλαίων (375 ΠΚ), η απιστία κατά της εταιρείας (390 ΠΚ), η πλαστογραφία εταιρικών εγγράφων (216 ΠΚ) και η φοροδιαφυγή κλπ μπορούν να θεμελιώσουν ποινική ευθύνη.

Η υποβολή μηνυτήριας αναφοράς δεν δίνει λύση στο εταιρικό πρόβλημα αλλά, σε τέτοιες περιπτώσεις, ο δράστης οφείλει να λογοδοτήσει στον ποινικό Δικαστή ενώ, παράλληλα, η ποινική δίωξη λειτουργεί ως μοχλός πίεσης και ενισχύει τη θέση του θιγόμενου εταίρου στη δικαστική ή εξωδικαστική επίλυση.

Συμφωνίες Εταίρων (Shareholders’ Agreements) και Καταστατικό

Ένα συχνά παραμελούμενο ζήτημα στις εταιρικές διαφωνίες αφορά τη σχέση μεταξύ του καταστατικού και τυχόν εξωεταιρικών συμφωνιών μεταξύ εταίρων.

Η συμφωνία εταίρων (shareholders’ agreement) αποτελεί σύμβαση αστικού δικαίου που δεσμεύει τα μέρη ενοχικά, δηλαδή δημιουργεί υποχρεώσεις μεταξύ των συμβαλλομένων, αλλά δεν έχει εταιρική ισχύ.

Τούτο σημαίνει ότι αν η συμφωνία εταίρων ορίζει κατανομή μεριδίων, δικαιώματα ψήφου ή μηχανισμούς εξόδου διαφορετικούς από αυτούς που αποτυπώνονται στο καταστατικό, ισχύει η καταστατική πρόβλεψη έναντι τρίτων και έναντι της εταιρείας.

Η παραβίαση της συμφωνίας εταίρων μπορεί να θεμελιώσει αξίωση αποζημίωσης κατά του παραβάτη, αλλά δεν ακυρώνει τις εταιρικές αποφάσεις που λήφθηκαν σύμφωνα με το καταστατικό. Για τον λόγο αυτόν, η γραπτή αποτύπωση κάθε ουσιώδους συμφωνίας στο καταστατικό αποτελεί το κρίσιμο στοιχείο.

Ασυμφωνία Καταστατικού Και Πραγματικής Κατανομής

Πολλές startups λειτουργούν βάσει ατύπων συμφωνιών (“συμφωνήσαμε ίσα μερίδια αλλά στο καταστατικό γράφει 60-30-10“), χωρίς αυτές να αποτυπώνονται στο καταστατικό.

Αν προκύψει διαφωνία, ισχύει η τυπική κατανομή μεριδίων για ψηφοφορία, διανομή κερδών και κάθε εταιρική απόφαση. Η άτυπη συμφωνία (εαν μπορεί να αποδειχθεί), ενδεχομένως θεμελιώνει ενοχική αξίωση αποζημίωσης, αλλά δεν μεταβάλλει τα εταιρικά δικαιώματα.

Η τροποποίηση του καταστατικού για αποτύπωση της πραγματικής κατανομής απαιτεί πλειοψηφία 2/3 μεριδίων, γεγονός που δημιουργεί αδιέξοδο αν ο “ευνοημένος” εταίρος αρνηθεί.

Μεταβίβαση Μεριδίων Ως Διέξοδος

Η μεταβίβαση μεριδίων είναι κατ’ αρχήν ελεύθερη (άρθρο 83 Ν. 4072/2012), αλλά το καταστατικό μπορεί να εισάγει δικαίωμα προτίμησης (“right of first refusal”) υπέρ λοιπών εταίρων (άρθρο 84 §2 και 86).

Στην πράξη, η πώληση αποτελεί τον ταχύτερο τρόπο εξωδικαστικής επίλυσης εταιρικών διαφωνιών. Ένας εταίρος μπορεί να πωλήσει τα μερίδιά του στον άλλο ή σε τρίτο, αποφεύγοντας τη χρονοβόρα δικαστική οδό.

Η μεταβίβαση απαιτεί τροποποίηση καταστατικού και καταχώριση στο Γ.Ε.ΜΗ. Η αποτίμηση της αξίας των μεριδίων αποτελεί, ωστόσο, σημείο αντιπαράθεσης.

Όπως προαναφέρθηκε, η πρόβλεψη μηχανισμού αποτίμησης στο καταστατικό (π.χ. ορισμός ανεξάρτητου εκτιμητή, τύπος αποτίμησης) ρυθμίζει αυτή τη διαφωνία εκ των προτέρων.

Διαμεσολάβηση

Η διαμεσολάβηση σε εμπορικές διαφορές ρυθμίζεται από τον Ν. 4640/2019, ο οποίος καθιέρωσε υποχρεωτική αρχική συνεδρία (Υ.Α.Σ.) πριν από κάθε δικαστική προσφυγή σε εμπορικές υποθέσεις εφόσον το αντικείμενο της εμπορικής διαφοράς είναι πάνω από 30.000 Ευρώ ή σε διαφορά εξ εμπορικής συμβάσεως στην οποία σύμβαση υπάρχει Ρήτρα Διαμεσολάβησης.

Η διαμεσολάβηση παρουσιάζει σημαντικά πλεονεκτήματα στις εταιρικές διαφορές:

• Πρώτον, η εμπιστευτικότητα. Σε αντίθεση με τη δικαστική διαδικασία, η διαμεσολάβηση διεξάγεται μεταξύ τωβ μερών και του διαμεσολαβητή μόνο, γεγονός κρίσιμο για τη φήμη της εταιρείας.
• Δεύτερον, η ταχύτητα. Η δικαστική εκδίκαση αιτήσεων εκούσιας δικαιοδοσίας μπορεί να διαρκέσει μήνες ή ακόμη και χρόνια, ενώ η διαμεσολάβηση ολοκληρώνεται κατά κανόνα σε μία ή δύο συνεδρίες.
• Τρίτον, η ευελιξία. Ο διαμεσολαβητής μπορεί να προτείνει λύσεις που δεν θα ήταν δυνατές σε δικαστική απόφαση, όπως σταδιακή μεταβίβαση μεριδίων με πίστωση τιμήματος ή μεταβατική περίοδο διαχείρισης.

Αν τα μέρη καταλήξουν σε συμφωνία, αυτή αποτυπώνεται σε πρακτικό διαμεσολάβησης, το οποίο, μετά την κατάθεσή του στο Πρωτοδικείο, αποτελεί εκτελεστό τίτλο.

Σε περίπτωση αποτυχίας, η δικαστική οδός παραμένει ανοιχτή. Σε σχέση με τα τυπικά στοιχεία και τις πιθανές ακυρότητες του πρακτικού διαμεσολάβησης, η νομολογία προκρίνει αυστηρές τυπικές προϋποθέσεις.

Λύση ΙΚΕ για Σπουδαίο Λόγο

Η δικαστική λύση της ΙΚΕ αποτελεί το ύστατο μέσο (“ultima ratio“) αντιμετώπισης εταιρικών διαφωνιών.

Αίτηση μπορεί να υποβάλει κάθε εταίρος, ενώ η δίκη διεξάγεται ενώπιον του Μονομελούς Πρωτοδικείου της έδρας, κατά τη διαδικασία εκούσιας δικαιοδοσίας.

Η νομολογία τονίζει επανειλημμένως ότι η λύση γίνεται δεκτή μόνο σε περίπτωση που δεν ανευρέθη άλλος τρόπος άρσης του αδιεξόδου (ΑΠ 1085/2018). Τούτο σημαίνει ότι το δικαστήριο ελέγχει αν είναι δυνατός ο αποκλεισμός ή η αποχώρηση εταίρου πριν διατάξει τη λύση.

Ενδεικτικά, η παραπάνω απόφαση αναφέρει:
“Λαμβάνοντας υπόψη την αρχή της διατηρήσεως της επιχειρήσεως, σε συνδυασμό με το ότι προβλέπεται δικαίωμα εξόδου του εταίρου, το δικαίωμα δικαστικής λύσεως της εταιρίας συνιστά έσχατο μέσο αντιμετωπίσεως της καταστάσεως που ανέκυψε με τη συνδρομή του σπουδαίου λόγου και δικαιολογείται, επομένως, μόνο σε περίπτωση που δεν υπάρχει άλλος τρόπος άρσεως του αδιεξόδου.
Η ύπαρξη του σπουδαίου λόγου θα πρέπει πάντως να έχει ιδιαίτερη βαρύτητα και σημαντικές επιπτώσεις στην ομαλή λειτουργία της εταιρίας. Ο σπουδαίος λόγος πρέπει, κατά βάση, να αναφέρεται στις σχέσεις της εταιρίας και όχι στο πρόσωπο των εταίρων, εκτός αν στη συγκεκριμένη περίπτωση τα προσωπικά στοιχεία παίζουν πρωτεύοντα ρόλο“.

Επομένως, η αρχή διατήρησης της επιχείρησης, αποτελεί θεμελιώδη κατευθυντήρια γραμμή του Ν. 4072/2012 και εφαρμόζεται τόσο στις ΙΚΕ όσο και στις προσωπικές εταιρείες.

Καταστατικές Ρήτρες Πρόληψης

Οι περισσότερες εταιρικές κρίσεις θα αντιμετωπίζονταν σαφώς ευχερέστερα με ειδικές καταστατικές ρήτρες. Μεταξύ αυτών, ιδιαίτερη αξία έχουν οι εξής:

• Drag Along & Tag Along Δικαιώματα: Η ρήτρα υποχρεωτικής συμπώλησης (drag-along) δίνει στην πλειοψηφία το δικαίωμα να υποχρεώσει τη μειοψηφία να συμπωλήσει, ενώ η ρήτρα συνακολούθησης (tag-along) προστατεύει τη μειοψηφία, επιτρέποντάς της να συμμετάσχει σε πώληση υπό τους ίδιους όρους.
• Οι ρήτρες αδιεξόδου (“deadlock clauses“), οι οποίες συνηθίζονται σε αλλοδαπά δίκαια και μπορούν να εφαρμοστούν και στην Ελλα΄δα, αποτελούν ίσως το πολυτιμότερο εργαλείο πρόληψης. Οι πλέον διαδεδομένες είναι η ρήτρα κατά την οποία ο ένας εταίρος ορίζει τιμή ανά μερίδιο, και ο άλλος επιλέγει αν θα αγοράσει ή θα πουλήσει στην ίδια τιμή (γνωστή ως “Ρήτρα Russian roulette”). Η ρήτρα κλειστών προσφορών, η οποία λειτουργεί με κλειστές ταυτόχρονες προσφορές, ενώ η ρήτρα κλιμάκωσης ορίζει διαδοχικά βήματα (διαπραγμάτευση → διαμεσολάβηση → διαιτησία → εξαναγκαστική πώληση). Οι ρήτρες αυτές αποτελούν αντικείμενο του Startup Legal Pack.

Η Εξώδικη Δήλωση Ως Πρώτο Βήμα

Στην πράξη, η πρώτη απάντηση σε κάθε εταιρική διαφωνία είναι σχεδόν πάντα η εξώδικη δήλωση (εξώδικο). Η εξώδικη δήλωση δεν προβλέπεται ως τυπική προϋπόθεση στον Ν. 4072/2012, αλλά εξυπηρετεί τρεις κρίσιμους σκοπούς:

• Πρώτον, αποτελεί αποδεικτικό ότι ο εταίρος όχλησε εγγράφως πριν προσφύγει στο δικαστήριο.
• Δεύτερον, θέτει προθεσμία, καλώντας τον αντίδικο να πράξει ή να παύσει μια συμπεριφορά εντός ορισμένου χρόνου.
• Τρίτον, αποτρέπει τον ισχυρισμό καταχρηστικής άσκησης δικαιώματος (281 ΑΚ), διότι δείχνει ότι ο εταίρος εξάντλησε κάθε εξωδικαστική προσπάθεια.

Η εξώδικη δήλωση πρέπει να περιλαμβάνει περιγραφή των περιστατικών, αναφορά στις παραβιαζόμενες διατάξεις και ρητό αίτημα.

Χρονική Διάρκεια ανά Ενέργεια

Ενέργεια	Χρόνος ολοκλήρωσης (ενδεικτικά)	Τι επιτυγχάνεται
Εξώδικη δήλωση	1-2 εβδομάδες	Αποδεικτικό όχλησης, πρόσκληση για εξωδικαστική επίλυση
Διαπραγμάτευση μεταβίβασης μεριδίων	2-8 εβδομάδες	Οριστική αποδέσμευση χωρίς δικαστήριο
Διαμεσολάβηση	1-2 μήνες	Εμπιστευτική επίλυση, εκτελεστός τίτλος
Ασφαλιστικά μέτρα	1-4 μήνες	Προσωρινή ρύθμιση (αναστολή ψήφου, πρόσβαση βιβλία)
Αίτηση αποκλεισμού εταίρου	6-18 μήνες	Απομάκρυνση εταίρου, συνέχιση εταιρείας
Αίτηση αποχώρησης εταίρου	6-18 μήνες	Αποδέσμευση αιτούντος, είσπραξη αξίας μεριδίων
Δικαστική λύση ΙΚΕ	1-2+ χρόνια	Λύση και εκκαθάριση (ύστατη λύση)

Συχνές Ερωτήσεις (FAQ)

Πρακτικές Επισημάνσεις

Η αδράνεια κοστίζει, οι προθεσμίες τρέχουν

Κάθε μήνας αδράνειας σε εταιρική κρίση δημιουργεί κινδύνους. Ο διαχειριστής μπορεί να δημιουργεί νέα χρέη, να μεταφέρει πελάτες σε ανταγωνιστική δραστηριότητα, να αλλοιώνει στοιχεία ή να συνάπτει δυσμενείς συμβάσεις. Παράλληλα, οι νόμιμες προθεσμίες τρέχουν . Η αίτηση αποκλεισμού εταίρου πρέπει να υποβληθεί εντός 60 ημερών από τη σχετική απόφαση, ενώ η αίτηση ακύρωσης ελαττωματικών αποφάσεων εντός 4 ή 6 μηνών. Η παρέλευση αυτών των προθεσμιών αποκλείει οριστικά το δικαίωμα. Η αναβολή δεν αποτελεί στρατηγική.

Χάρτης δράσης σε εταιρική κρίση

Πρώτο βήμα είναι ο άμεσος έλεγχος του καταστατικού για ρήτρες εξόδου, αδιεξόδου ή διαιτησίας. Δεύτερο, η έγγραφη τεκμηρίωση και καταγραφή κάθε περιστατικού (emails, πρακτικά, εξώδικα). Τρίτο, η άσκηση του δικαιώματος πρόσβασης στα εταιρικά βιβλία και στοιχεία. Τέταρτο, η αποστολή εξώδικης δήλωσης. Πέμπτο, η αναζήτηση εξειδικευμένης νομικής συμβουλής πριν από οποιαδήποτε δικαστική ενέργεια.

Τεκμηρίωση κάθε ενέργειας

Η τεκμηρίωση αποδεικνύει τον σπουδαίο λόγο ενώπιον του δικαστηρίου και αποτρέπει τον ισχυρισμό καταχρηστικής άσκησης δικαιώματος. Emails, πρακτικά συνελεύσεων, εξώδικα, ακόμη και ανταλλαγές μηνυμάτων μπορούν να χρησιμεύσουν.

Το Δικηγορικό μας Γραφείο, για περισσότερα από 15 χρόνια εξειδικεύεται στο Εταιρικό και Εμπορικό Δίκαιο. Επικοινωνήστε μαζί μας για σας καθοδηγήσουμε και να σας συμβουλεύσουμε σε κάθε θέμα σχετικά με τις διαφωνίες εταίρων σε ΙΚΕ και τους μηχανισμούς επίλυσης.