Σχήματα Χωρίς Νομική Προσωπικότητα: Πότε Δεσμεύεται το Σχήμα και Πότε τα Μέλη
Εν συντομία:
- Το σχήμα χωρίς νομική προσωπικότητα κοστίζει ελάχιστα στη σύσταση και ταιριάζει σε συνεργασία ορισμένου αντικειμένου ή διάρκειας. Το τίμημα είναι ότι η ευθύνη μεταφέρεται στα μέλη χωρίς την παρεμβολή αυτοτελούς νομικού προσώπου.
- Η καταχώριση στο ΓΕΜΗ ή η εμφάνιση προς τα έξω ως ενιαία ένωση προσώπων προσδίδει στην κοινοπραξία ικανότητα δικαίου και πτωχευτική ικανότητα, κατά το άρθρο 293 Ν. 4072/2012.
- Η ένωση προσώπων και η εταιρεία χωρίς νομική προσωπικότητα ενάγουν και ενάγονται στο δικό τους όνομα, κατά το άρθρο 62 εδ. β ΚΠολΔ. Η αφανής εταιρεία εξαιρείται, κατά την ΑΠ 1831/2025.
- Η αναγκαστική εκτέλεση για χρηματικές απαιτήσεις στρέφεται στην κοινή περιουσία των μελών, κατά το άρθρο 951 παρ. 1 εδ. β ΚΠολΔ. Η ατομική περιουσία βαρύνεται χωριστά, σύμμετρα κατά το άρθρο 759 ΑΚ ή εις ολόκληρον όταν εφαρμόζονται οι διατάξεις της ομόρρυθμης εταιρείας.
Πότε συμφέρει σχήμα χωρίς νομική προσωπικότητα και πότε είναι λάθος επιλογή;
Το σχήμα χωρίς νομική προσωπικότητα συμφέρει όταν η συνεργασία αφορά ορισμένο έργο ή ορισμένη διάρκεια, ο συναλλακτικός κίνδυνος παραμένει περιορισμένος και κάθε μέλος διατηρεί αυτόνομη δραστηριότητα προς τα έξω.
Καθίσταται λάθος επιλογή όταν η δραστηριότητα απασχολεί προσωπικό, αναζητεί τραπεζική χρηματοδότηση ή γεννά αξιώσεις τρίτων που υπερβαίνουν τις εισφορές, επειδή τότε η ικανοποίηση των δανειστών επεκτείνεται στην ατομική περιουσία των μελών.
Το πλεονέκτημα εντοπίζεται στο κόστος και στον χρόνο. Δεν απαιτείται ελάχιστο κεφάλαιο, δεν συντάσσεται καταστατικό με τον τύπο που επιβάλλει ο νόμος για τις κεφαλαιουχικές εταιρείες, δεν τηρούνται υποχρεωτικά διπλογραφικά βιβλία λόγω της εταιρικής μορφής και η λύση επέρχεται με την ολοκλήρωση του σκοπού χωρίς διαδικασία μετασχηματισμού.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι δύο εταιρείες που συμπράττουν σε έναν διαγωνισμό, οπότε η σύσταση νέας εταιρείας είναι δυσανάλογη προς τον σκοπό.
Το μειονέκτημα ανακύπτει στο στάδιο της διαφοράς. Επειδή δεν υπάρχει αυτοτελής φορέας περιουσίας, ο δανειστής δεν σταματά στην περιουσία του σχήματος. Στρέφεται και στα μέλη, με έκταση που κρίνεται ανά οντότητα.
Το κρισιμότερο σημείο της απόφασης δεν βρίσκεται στο ιδιωτικό συμφωνητικό. Ο νομικός χαρακτηρισμός του σχήματος κρίνεται εκ των υστέρων από τον τρόπο με τον οποίο αυτό εκδηλώθηκε προς τους τρίτους, δηλαδή από κοινές προσφορές, κοινή επωνυμία, κοινό λογαριασμό ή ενιαία τιμολόγηση.
Δύο πανομοιότυπα συμφωνητικά μπορούν να οδηγήσουν σε διαφορετική ευθύνη ανάλογα με τα πραγματικά περιστατικά της κάθε υπόθεσης, γεγονός που καθιστά τη διατύπωση των όρων εξωτερικής εκπροσώπησης θεμελιώδη επιλογή.
Ποια σχήματα λειτουργούν χωρίς νομική προσωπικότητα και πώς διαφέρουν;
Το ελληνικό δίκαιο αναγνωρίζει τέσσερις βασικές οντότητες χωρίς νομική προσωπικότητα, δηλαδή:
- την κοινοπραξία,
- την αφανή εταιρεία,
- την αστική εταιρεία χωρίς καταχώριση και
- την απλή ένωση προσώπων.
Η κοινοπραξία εμφανίζεται σε δύο διακριτές καταστάσεις ανάλογα με το αν ασκεί εμπορική δραστηριότητα. Η κρίσιμη διαφορά τους εντοπίζεται σε τρία σημεία, δηλαδή στην ικανότητα διαδίκου, στην έκταση της ευθύνης των μελών και στην περιουσία επί της οποίας διενεργείται η εκτέλεση.
| Οντότητα | ΓΕΜΗ | Ικανότητα διαδίκου | Ευθύνη μελών έναντι τρίτων | Περιουσία εκτέλεσης |
|---|---|---|---|---|
| Κοινοπραξία με εμπορική δραστηριότητα | Υποχρεωτική καταχώριση | Ναι, ικανότητα δικαίου και πτωχευτική ικανότητα | Εις ολόκληρον, με ανάλογη εφαρμογή των διατάξεων για την ομόρρυθμη εταιρεία | Κοινή περιουσία και ατομική με χωριστό εκτελεστό τίτλο |
| Κοινοπραξία χωρίς εμπορική δραστηριότητα που εμφανίζεται προς τα έξω | Όχι | Ναι, από την ίδια την εξωτερική εμφάνιση | Κατά τη συμβατική ρύθμιση, με δυνατότητα ρήτρας εις ολόκληρον | Κοινή περιουσία |
| Αστική εταιρεία χωρίς καταχώριση | Όχι | Ναι, ως εταιρεία χωρίς νομική προσωπικότητα | Σύμμετρη, κατά τον λόγο της εταιρικής μερίδας (άρθρο 759 ΑΚ) | Κοινή περιουσία |
| Απλή ένωση προσώπων με σκοπό | Όχι | Ναι, κατά το άρθρο 62 εδ. β ΚΠολΔ | Κατά τη νομική σχέση που συνδέει τα μέλη, με αναλογία προς το άρθρο 759 ΑΚ όταν υπάρχει κοινός σκοπός | Κοινή περιουσία |
| Αφανής εταιρεία | Δεν καταχωρίζεται | Όχι | Μόνο ο εμφανής εταίρος, με όλη την περιουσία του | Περιουσία του εμφανούς εταίρου |
Η κοινοπραξία ρυθμίζεται ρητά στο άρθρο 293 και η αφανής εταιρεία στα άρθρα 285 έως 292 του Ν. 4072/2012. Η αστική εταιρεία χωρίς καταχώριση διέπεται από τα άρθρα 741 επόμενα του Αστικού Κώδικα και είναι το σχήμα από το οποίο προκύπτει, με καταχώριση στο ΓΕΜΗ, η αστική μη κερδοσκοπική εταιρεία με νομική προσωπικότητα.
Χωριστή θέση κατέχει η κοινωνία δικαιώματος των άρθρων 785 επ. ΑΚ. Εκεί λείπει ο κοινός σκοπός, καθώς η σχέση γεννιέται από την ίδια τη συγκυριότητα σε δικαίωμα.
Η διάκριση έχει άμεση δικονομική συνέπεια, καθώς οι κοινωνοί ενάγονται ατομικά για τις αξιώσεις που απορρέουν από το κοινό πράγμα. Εκτός του πεδίου παραμένει και το σωματείο, το οποίο το ίδιο το άρθρο 62 εδ. β εξαιρεί ρητά επειδή αποκτά νομική προσωπικότητα με την εγγραφή του στο οικείο βιβλίο του Πρωτοδικείου.
Τι αλλάζει η καταχώριση στο ΓΕΜΗ ή η εμφάνιση προς τα έξω;
Η καταχώριση στο ΓΕΜΗ ή η εμφάνιση προς τα έξω ως ενιαία ένωση προσώπων προσδίδει στην κοινοπραξία ικανότητα δικαίου και πτωχευτική ικανότητα, κατά το άρθρο 293 παρ. 1 Ν. 4072/2012.
Οι δύο προϋποθέσεις λειτουργούν διαζευκτικά, με συνέπεια το σχήμα να αποκτά αυτοτελή δικονομική θέση ακόμη και όταν καμία εγγραφή δεν έχει γίνει.
Όταν η κοινοπραξία ασκεί εμπορική δραστηριότητα, το άρθρο 293 παρ. 3 καθιστά υποχρεωτική την καταχώριση και επιβάλλει την ανάλογη εφαρμογή των διατάξεων για την ομόρρυθμη εταιρεία, δηλαδή απεριόριστη και εις ολόκληρον ευθύνη κάθε μέλους. Το γενικότερο πλαίσιο δημοσιότητας ρυθμίζεται από τον Ν. 4919/2022, ο οποίος αντικατέστησε τον Ν. 3419/2005.
Η καταχώριση λειτουργεί ως σημείο μεταβολής και στα υπόλοιπα σχήματα, με αντίστροφο όμως αποτέλεσμα. Η αστική εταιρεία που επιδιώκει οικονομικό σκοπό αποκτά νομική προσωπικότητα με την καταχώριση, κατά το άρθρο 784 ΑΚ, οπότε ενεργοποιείται το άρθρο 270 Ν. 4072/2012 και οι εταίροι ευθύνονται εις ολόκληρον.
Στην ΚοινΣΕπ η εγγραφή στο Γενικό Μητρώο Φορέων Κοινωνικής και Αλληλέγγυας Οικονομίας απονέμει νομική προσωπικότητα και ταυτόχρονα περιορίζει την ευθύνη στη συνεταιριστική μερίδα.
Προκύπτει έτσι αποτέλεσμα αντίθετο από το αναμενόμενο, το οποίο βαρύνει κατά τον σχεδιασμό. Η καταχώριση ενισχύει τη αυτοτέλεια του σχήματος αλλά, στην κοινοπραξία με εμπορική δραστηριότητα, βαρύνει περισσότερο τα μέλη, ενώ στην αστική εταιρεία και στην ΚοινΣΕπ οδηγεί σε διαφορετική στάθμιση. Η σωστή απάντηση διαφοροποιείται κατά περίπτωση ανάλογα με τον σκοπό, τη διάρκεια και τα χαρακτηριστικά των αντισυμβαλλομένων.
Ποιος ευθύνεται για τα χρέη και σε ποια περιουσία γίνεται η εκτέλεση;
Η αναγκαστική εκτέλεση για την ικανοποίηση χρηματικών απαιτήσεων κατά ένωσης προσώπων του άρθρου 62 εδ. β διενεργείται στην κοινή περιουσία των μελών, κατά το άρθρο 951 παρ. 1 εδ. β του ΚΠολΔ. Η ατομική περιουσία κάθε μέλους βαρύνεται χωριστά, με έκταση που εξαρτάται από την οντότητα.
Στην αστική εταιρεία χωρίς νομική προσωπικότητα ο κανόνας είναι η σύμμετρη ευθύνη. Το άρθρο 759 ΑΚ ορίζει ότι οι υποχρεώσεις που γεννήθηκαν έναντι τρίτων από τη διαχείριση ή την αντιπροσώπευση της εταιρείας βαρύνουν όλους τους εταίρους κατά τον λόγο της εταιρικής μερίδας του καθενός.
Η ρύθμιση αυτή ταυτίζεται εσφαλμένα με την εις ολόκληρον ευθύνη της ομόρρυθμης εταιρείας. Ο δανειστής που στηρίζεται σε αυτή την ταύτιση διεκδικεί από ένα μέλος ολόκληρη την απαίτηση και εισπράττει μόνο το ποσοστό του.
Στην κοινοπραξία η εικόνα αντιστρέφεται. Η σύμβαση μπορεί να προβλέψει ρητά ευθύνη εις ολόκληρον, κατά το άρθρο 293 παρ. 2, ενώ όταν ασκείται εμπορική δραστηριότητα η εις ολόκληρον ευθύνη προκύπτει από τον νόμο μέσω της ανάλογης εφαρμογής των διατάξεων για την ομόρρυθμη εταιρεία.
Η εμπειρία από υποθέσεις είσπραξης απαιτήσεων κατά κοινοπρακτικών σχημάτων δείχνει ότι το πρακτικό εμπόδιο εντοπίζεται στο στάδιο της κατάσχεσης. Ο εκτελεστός τίτλος κατά της ένωσης ανοίγει την κοινή περιουσία.
Για να προχωρήσει η εκτέλεση στην ατομική περιουσία κάθε μέλους, απαιτείται τίτλος και κατά του μέλους, γεγονός που σημαίνει ότι το δικόγραφο πρέπει να στραφεί εξαρχής και κατά της ένωσης και κατά καθενός από τα μέλη, με χωριστό αίτημα για το καθένα.
Ποιος ενάγει και ποιος ενάγεται όταν λείπει η νομική προσωπικότητα;
Η ένωση προσώπων που επιδιώκει κάποιο σκοπό χωρίς να είναι σωματείο και η εταιρεία χωρίς νομική προσωπικότητα ενάγουν και ενάγονται στο δικό τους όνομα, κατά το άρθρο 62 εδ. β ΚΠολΔ και παρίστανται με τα πρόσωπα στα οποία έχει ανατεθεί η διαχείριση των υποθέσεών τους, κατά το άρθρο 64 παρ. 3. Στο δικόγραφο αρκεί η μνεία της επωνυμίας.
Κατά την ΟλΑΠ 14/2007, για το κύρος του δικογράφου της αγωγής, είτε η ένωση ενάγει είτε ενάγεται, αρκεί η αναφορά της επωνυμίας κατά τρόπο που να μη δημιουργείται αμφιβολία ως προς την ταυτότητά της, χωρίς να μνημονεύονται τα φυσικά ή νομικά πρόσωπα που την αποτελούν ούτε το ποσοστό συμμετοχής του καθενός στο επίδικο δικαίωμα.
Η ικανότητα διαδίκου αποτελεί διαδικαστική προϋπόθεση της δίκης και εξετάζεται σε κάθε στάση της αυτεπαγγέλτως, κατά το άρθρο 73 ΚΠολΔ, όπως επιβεβαίωσε η ΑΠ 260/2021.
Το δικαστήριο δεν αναμένει ένσταση του αντιδίκου, με αποτέλεσμα το λάθος στην επιλογή του διαδίκου να μη θεραπεύεται από τη σιωπή της άλλης πλευράς.
Υπάρχει όμως ένα όριο μέσα στην ίδια οικογένεια οντοτήτων. Η αφανής εταιρεία στερείται ικανότητας διαδίκου. Με την ΑΠ 1831/2025 κρίθηκε ότι η ικανότητα διαδίκου είναι το δικονομικό σύστοιχο της ελλείπουσας ικανότητας δικαίου και ότι, κατά την ορθότερη άποψη, δεν εφαρμόζεται ούτε το εδάφιο β του άρθρου 62 ΚΠολΔ, το οποίο προϋποθέτει εξωτερική εταιρεία.
Πρακτικά, ο αφανής εταίρος στρέφεται κατά του εμφανούς με αγωγή λογοδοσίας ή απόδοσης κερδών, ενώ ο τρίτος συναλλάσσεται και δικάζεται μόνο με τον εμφανή.
Η εμπειρία από υποθέσεις εμπορικών διαφορών με κοινοπρακτικά και εταιρικά σχήματα δείχνει ότι η απόρριψη μπορεί να επέλθει για τυπικό λόγο, δηλαδή για λανθασμένη επιλογή διαδίκου, πριν εξεταστεί η ουσία της διαφοράς. Ο κίνδυνος εντείνεται όταν το ίδιο συμφωνητικό περιγράφει ταυτόχρονα στοιχεία αφανούς και εμφανούς συνεργασίας.
Συχνές ερωτήσεις
Μπορεί κοινοπραξία χωρίς εγγραφή στο ΓΕΜΗ να ενάγει;
Ναι, εφόσον εμφανίζεται προς τα έξω ως ενιαία ένωση προσώπων. Το άρθρο 293 παρ. 1 Ν. 4072/2012 θέτει δύο διαζευκτικές προϋποθέσεις, δηλαδή την καταχώριση στο ΓΕΜΗ ή την εξωτερική εμφάνιση. Όταν όμως η κοινοπραξία ασκεί εμπορική δραστηριότητα, η καταχώριση είναι υποχρεωτική κατά την παράγραφο 3. Η παράλειψή της δεν αναιρεί την ικανότητα διαδίκου, επισύρει όμως τις κυρώσεις που προβλέπει ο Ν. 4919/2022 για τη μη τήρηση των υποχρεώσεων δημοσιότητας.
Αρκεί η επωνυμία στο δικόγραφο ή πρέπει να αναφερθούν τα μέλη;
Αρκεί η επωνυμία, εφόσον αναγράφεται κατά τρόπο που δεν αφήνει αμφιβολία για την ταυτότητα του σχήματος. Δεν απαιτείται απαρίθμηση των μελών ούτε αναφορά των ποσοστών συμμετοχής τους, κατά την ΟλΑΠ 14/2007. Αν όμως επιδιώκεται εκτέλεση και στην ατομική περιουσία των μελών, τα μέλη πρέπει να εναχθούν και ατομικά.
Ευθύνονται τα μέλη εις ολόκληρον σε κάθε σχήμα χωρίς νομική προσωπικότητα;
Όχι. Στην αστική εταιρεία χωρίς νομική προσωπικότητα η ευθύνη είναι σύμμετρη, κατά τον λόγο της εταιρικής μερίδας του καθενός, κατά το άρθρο 759 ΑΚ. Εις ολόκληρον ευθύνη προκύπτει είτε από ρητή συμβατική ρήτρα είτε από την ανάλογη εφαρμογή των διατάξεων για την ομόρρυθμη εταιρεία στην κοινοπραξία με εμπορική δραστηριότητα.
Μπορεί ο αφανής εταίρος να ενάγει τρίτους στο όνομα της αφανούς εταιρείας;
Όχι. Η αφανής εταιρεία στερείται ικανότητας διαδίκου, κατά την ΑΠ 1831/2025, καθώς το άρθρο 62 εδ. β ΚΠολΔ προϋποθέτει εξωτερική εταιρεία. Ο αφανής εταίρος διεκδικεί από τον εμφανή με αγωγή λογοδοσίας ή απόδοσης της μερίδας κερδών, ενώ οι σχέσεις με τους τρίτους παραμένουν στο πρόσωπο του εμφανούς.
Πρακτικές Επισημάνσεις
Η εξωτερική εμφάνιση καθορίζει το καθεστώς: Το ιδιωτικό συμφωνητικό μεταξύ των μελών δεν αντιτάσσεται στον τρίτο που το αγνοούσε. Κοινές προσφορές, κοινή επωνυμία, ενιαία τιμολόγηση και κοινός τραπεζικός λογαριασμός είναι τα στοιχεία από τα οποία το δικαστήριο συνάγει την ύπαρξη εξωτερικού σχήματος με ικανότητα διαδίκου και αντίστοιχη ευθύνη.
Δύο τίτλοι για δύο περιουσίες: Ο εκτελεστός τίτλος κατά της ένωσης ανοίγει μόνο την κοινή περιουσία, κατά το άρθρο 951 παρ. 1 εδ. β ΚΠολΔ. Όποιος σχεδιάζει είσπραξη και από την ατομική περιουσία των μελών οφείλει να τα εναγάγει από την αρχή, με χωριστό αίτημα κατά καθενός.
Έλεγχος ικανότητας διαδίκου πριν την κατάθεση: Η ικανότητα διαδίκου εξετάζεται αυτεπαγγέλτως σε κάθε στάση της δίκης, κατά το άρθρο 73 ΚΠολΔ και την ΑΠ 260/2021. Η σιωπή του αντιδίκου δεν θεραπεύει το σφάλμα, με αποτέλεσμα η αγωγή να απορρίπτεται ως απαράδεκτη ακόμη και σε δεύτερο βαθμό.
Η αφανής εταιρεία δεν αποκτά θέση διαδίκου: Όταν η συνεργασία σχεδιάζεται ως αφανής, το σχήμα δεν αποκτά δικονομική υπόσταση. Κάθε αξίωση προς τα έξω ασκείται από τον εμφανή εταίρο και κάθε αξίωση προς τα μέσα στρέφεται κατά του εμφανούς, οπότε οι ρήτρες λογοδοσίας και ελέγχου αποκτούν αυξημένη σημασία κατά τη σύνταξη.
Το Δικηγορικό μας Γραφείο, για περισσότερα από 20 χρόνια εξειδικεύεται στο Εταιρικό και Εμπορικό Δίκαιο. Επικοινωνήστε μαζί μας για σας καθοδηγήσουμε και να σας συμβουλεύσουμε σε κάθε θέμα σχετικά με την ίδρυση και λειτουργία ενώσεων χωρίς νομική προσωπικότητα.