Due Diligence Εξαγοράς: Τι Ελέγχει Αγοραστής και Πωλητής

Εν συντομία:

• Η επιλογή μεταξύ εξαγοράς μετοχών (share deal) και εξαγοράς περιουσιακών στοιχείων (asset deal) καθορίζει όλο το εύρος της ευθύνης, αφού στο share deal ο αγοραστής αποκτά την εταιρεία με το σύνολο του παθητικού της, ενώ στο asset deal επιλεγμένα στοιχεία αλλά με ευθύνη για χρέη κατά το άρθρο 479 ΑΚ.
• Ο αποκτών επιχείρηση ευθύνεται εις ολόκληρον για τα χρέη μέχρι την αξία των μεταβιβαζόμενων μόνο όταν μεταβιβάζεται ο πυρήνας της (ΑΠ 1530/2022) και όχι όταν μεταβιβάζεται επουσιώδες τμήμα (ΑΠ 55/2026).
• Η νομική δέουσα επιμέλεια ελέγχει εταιρική νομιμότητα, ρήτρες αλλαγής ελέγχου, εκκρεμείς διαφορές, φορολογικούς κινδύνους (παραγραφή κατά το άρθρο 37 ν. 5104/2024) και καλυμμένες εργασιακές σχέσεις.
• Η προστασία του αγοραστή κρίνεται στις δηλώσεις και εγγυήσεις και στο αν η γνώση του από τον έλεγχο περιορίζει την ευθύνη του πωλητή.

Share deal ή asset deal: ποια δομή εξαγοράς επιλέγεται;

Στην εξαγορά μετοχών ή μεριδίων (share deal) ο αγοραστής αποκτά συμμετοχή στο κεφάλαιο και μαζί ολόκληρο το παθητικό της εταιρείας. Στην εξαγορά περιουσιακών στοιχείων (asset deal) αποκτά επιλεγμένα στοιχεία της επιχείρησης, ενεργοποιεί όμως ευθύνη για τα χρέη κατά το άρθρο 479 ΑΚ.

Η επιλογή κρίνεται από το ύψος των κρυφών υποχρεώσεων, τη φορολογική μεταχείριση της υπεραξίας και τη συνέχεια συμβάσεων, αδειών και εργασιακών σχέσεων.

Κριτήριο	Share deal (μετοχές ή μερίδια)	Asset deal (περιουσιακά στοιχεία)
Αντικείμενο	Συμμετοχή στο κεφάλαιο, η εταιρική οντότητα παραμένει η ίδια	Επιλεγμένα στοιχεία ενεργητικού της επιχείρησης
Ευθύνη για χρέη	Παραμένουν στην εταιρεία, βαρύνουν έμμεσα τον αγοραστή των μετοχών	Εις ολόκληρον κατά το άρθρο 479 ΑΚ, μέχρι την αξία των μεταβιβαζόμενων
Φορολογία	Φόρος υπεραξίας επί της μεταβίβασης μετοχών	Φορολόγηση της μεταβίβασης ανά περιουσιακό στοιχείο
Συμβάσεις και άδειες	Διατηρούνται, πλην ρητρών αλλαγής ελέγχου	Απαιτείται διακριτή μεταβίβαση ανά σύμβαση και άδεια
Τύπος	Μεταβίβαση τίτλων ή εταιρικών μεριδίων	Άτυπη παράδοση, συμβολαιογραφικός τύπος για ακίνητα
Εργαζόμενοι	Παραμένουν στην εταιρεία χωρίς μεταβολή εργοδότη	Μεταφορά κατά τις διατάξεις προστασίας εργαζομένων

Το share deal προτιμάται όταν η συνέχεια συμβάσεων, αδειών και πελατολογίου είναι κρίσιμη και το ιστορικό της εταιρείας είναι καθαρό, αφού ο αγοραστής υπεισέρχεται αυτοδικαίως στο σύνολο των σχέσεων.

Το asset deal προτιμάται όταν ο αγοραστής θέλει να αποφύγει κρυφές υποχρεώσεις και να αποκτήσει μόνο συγκεκριμένα στοιχεία.

Η σωστή δομή προκύπτει από τα ευρήματα της νομικής δέουσας επιμέλειας, που αποτυπώνουν αν ο κίνδυνος συγκεντρώνεται στο παθητικό ή στα ίδια τα στοιχεία.

Ειδικά στο share deal, ο τρόπος μεταβίβασης μετοχών και η εγγραφή στο βιβλίο μετόχων αποτελούν προϋπόθεση νομιμοποίησης του αγοραστή έναντι της εταιρείας (άρθρο 41 παρ. 6 ν. 4548/2018).

Στο asset deal, αντίθετα, η μεταβίβαση της επιχείρησης ως οικονομικής ενότητας είναι άτυπη και συντελείται με την παράδοσή της, ενώ συμβολαιογραφικός τύπος και μεταγραφή απαιτούνται μόνο για τυχόν ακίνητα (ΑΠ 393/2025).

Πότε ευθύνεται ο αγοραστής για τα χρέη της εξαγοραζόμενης εταιρείας;

Στο asset deal ο αποκτών την επιχείρηση ευθύνεται εις ολόκληρον με τον μεταβιβάζοντα, μέχρι την αξία των μεταβιβαζόμενων στοιχείων, για τα χρέη που υπήρχαν κατά τον χρόνο της μεταβίβασης (άρθρο 479 ΑΚ). Η ευθύνη αυτή προϋποθέτει ότι μεταβιβάστηκε ο πυρήνας της επιχείρησης.

Στο share deal οι υποχρεώσεις παραμένουν στην εταιρεία, την οποία αποκτά ο αγοραστής μέσω των μετοχών.

Η διάταξη καθιερώνει αναγκαστική εκ του νόμου σωρευτική αναδοχή των χρεών κατά την έννοια του άρθρου 477 ΑΚ, με τον μεταβιβάζοντα να ευθύνεται απεριόριστα και τον αποκτώντα περιορισμένα, μέχρι την αξία όσων απέκτησε κατά τον χρόνο της μεταβίβασης (ΑΠ 1530/2022).

Αρκεί να μεταβιβάζεται το σύνολο ή το σημαντικότερο τμήμα της επιχείρησης, ακόμη και με περισσότερες πράξεις που βρίσκονται σε στενή οικονομική και χρονική σχέση.

Το όριο της ευθύνης είναι εξίσου κρίσιμο με τη θεμελίωσή της. Όταν δεν μεταβιβάζεται το σύνολο ή σημαντικό μέρος της επιχείρησης, αλλά επιμέρους μόνο στοιχεία ή απλώς εκμισθώνονται εγκαταστάσεις, δεν γεννάται ευθύνη του αποκτώντος κατά το άρθρο 479 ΑΚ (ΑΠ 55/2026).

Η γραμμή ανάμεσα στη μεταβίβαση του πυρήνα και στην απόκτηση παρεπόμενων στοιχείων κρίνεται κατά τα πραγματικά περιστατικά της κάθε συναλλαγής. Εκεί ακριβώς καθορίζεται αν ο αγοραστής αναλαμβάνει ή όχι την ευθύνη.

Η εμπειρία από υποθέσεις εξαγορών δείχνει ότι η εσφαλμένη εκτίμηση αυτού του ορίου είναι από τις συχνότερες πηγές μεταγενέστερων αξιώσεων.

Τι ελέγχει η νομική και φορολογική δέουσα επιμέλεια;

Ο έλεγχος καλύπτει την εταιρική νομιμότητα, τις υφιστάμενες συμβάσεις με ρήτρες αλλαγής ελέγχου, τις εκκρεμείς διαφορές, τα εμπράγματα βάρη, τις εργασιακές σχέσεις και τις φορολογικές υποχρεώσεις.

Το βάθος διαφέρει ανά δομή: στο asset deal εστιάζει στα μεταβιβαζόμενα στοιχεία, στο share deal σε ολόκληρο το ιστορικό της εταιρείας, αφού ο αγοραστής αναλαμβάνει κάθε εκκρεμότητα.

Εταιρικός και συμβατικός έλεγχος

Ο έλεγχος ξεκινά από τον φάκελο σύστασης και το ιστορικό στο Γ.Ε.ΜΗ.: καταστατικό, τροποποιήσεις, πρακτικά Γενικών Συνελεύσεων και Διοικητικού Συμβουλίου, εκπροσώπηση. Σε εξαγορά μετοχών εξετάζεται αν ορισμένες κατηγορίες μετοχών είναι δεσμευμένες ή φέρουν δικαιώματα προτίμησης (άρθρο 41 ν. 4548/2018).

Στις υφιστάμενες συμβάσεις, κρίσιμος είναι ο εντοπισμός ρητρών αλλαγής ελέγχου (change of control), που μπορούν να λύσουν ή να τροποποιήσουν μια σύμβαση μόλις ολοκληρωθεί η εξαγορά.

Ελέγχονται, τέλος, εκκρεμείς αγωγές και διαιτησίες ως ενδεχόμενες υποχρεώσεις (contingent liabilities) που δεν εμφανίζονται στους ισολογισμούς, καθώς και κατασχέσεις, υποθήκες και βάρη σε Κτηματολόγιο και Υποθηκοφυλακείο.

Φορολογικοί κίνδυνοι

Ελέγχεται η ύπαρξη εκκρεμών φορολογικών ελέγχων, δικαστικών διαφορών και βεβαιωμένων οφειλών. Η παραγραφή του δικαιώματος της Φορολογικής Διοίκησης να εκδώσει πράξη προσδιορισμού φόρου είναι κατ’ αρχήν πενταετής, παρατεινόμενη σε δεκαετή υπό προϋποθέσεις, ιδίως επί μη υποβολής δήλωσης ή νέων στοιχείων που αποκαλύπτουν απόκρυψη φορολογητέας ύλης (άρθρο 37 ν. 5104/2024).

Σε πολλές περιπτώσεις, οι μεταφερόμενες ζημίες αποτελούν κρυφή αξία για τον αγοραστή, αφού συμψηφίζονται με μελλοντικά κέρδη της αποκτηθείσας εταιρείας στα επόμενα πέντε φορολογικά έτη (άρθρο 27 ν. 4172/2013), εφόσον επαληθευτεί η νομιμότητα της μεταφοράς τους.

Επαληθεύεται, επίσης, η κατάσταση ΦΠΑ και ο χειρισμός των ενδοομιλικών συναλλαγών (transfer pricing). Η εμπειρία από υποθέσεις εξαγορών δείχνει ότι οι ασφαλιστικές οφειλές προς τον e-ΕΦΚΑ και το ΚΕΑΟ συχνά εντοπίζονται μόνο μετά την ολοκλήρωση, γι’ αυτό ζητείται χωριστή επαλήθευση και όχι μόνο πρόσφατο αποδεικτικό ενημερότητας.

Εργασιακές σχέσεις και διανοητική ιδιοκτησία

Στις εργασιακές σχέσεις, ιδιαίτερη προσοχή απαιτεί ο εντοπισμός σχέσεων που εμφανίζονται ως ανεξάρτητη συνεργασία ή σύμβαση έργου αλλά υποκρύπτουν εξαρτημένη εργασία, καθώς η δικαστική αναγνώρισή τους μετά την εξαγορά δημιουργεί σημαντικές υποχρεώσεις.

Εξετάζονται εκκρεμείς αξιώσεις πρώην εργαζομένων, η ορθότητα υπολογισμού αποζημιώσεων και τυχόν δεσμεύσεις από κλαδικές ή επιχειρησιακές συλλογικές συμβάσεις. Σε asset deal, οι εργασιακές σχέσεις και τα δικαιώματα των εργαζομένων μεταφέρονται κατά τις σχετικές προστατευτικές διατάξεις.

Στη διανοητική ιδιοκτησία ελέγχεται η κατοχύρωση σημάτων σε ΟΒΙ ή EUIPO, η κυριότητα του πηγαίου κώδικα και η ύπαρξη εμπορικού απορρήτου κατά τον ν. 4679/2020.

Πώς προστατεύεται ο αγοραστής με δηλώσεις και εγγυήσεις;

Οι δηλώσεις και εγγυήσεις (representations & warranties) μεταφέρουν στον πωλητή τον κίνδυνο για ό,τι δηλώνει ανακριβώς ή αποκρύπτει. Καθοριστικό σημείο διαπραγμάτευσης είναι αν η γνώση που απέκτησε ο αγοραστής μέσω της δέουσας επιμέλειας περιορίζει την ευθύνη του πωλητή, καθώς και ο χρονικός περιορισμός της ευθύνης αυτής.

Κάθε εγγύηση κατανέμει έναν συγκεκριμένο κίνδυνο και απαιτεί ad hoc διατύπωση, ώστε να καλύπτει το αντικείμενο, τα χρονικά όρια και τις συνέπειες της παράβασης. Δύο αντίθετες ρυθμίσεις, γνωστές ως ρήτρες sandbagging, διαμορφώνουν τη θέση των μερών.

Με την πρώτη, ο πωλητής ευθύνεται ακόμη και αν ο αγοραστής γνώριζε το ελάττωμα από τον έλεγχο. Με τη δεύτερη, η προηγούμενη γνώση του αγοραστή αποκλείει την αξίωση. Η επιλογή της μίας ή της άλλης μετατοπίζει ουσιωδώς τον κίνδυνο και αποτελεί από τα πιο κρίσιμα σημεία της σύμβασης εξαγοράς.

Η προστασία δεν αρχίζει με την υπογραφή. Ήδη στο στάδιο των διαπραγματεύσεων τα μέρη υπέχουν προσυμβατική ευθύνη, καθώς όποιος υπαίτια ματαιώσει τη συναλλαγή, αφού έχει δημιουργήσει στον αντισυμβαλλόμενο εύλογη πεποίθηση για τη βέβαιη σύναψή της, οφείλει να αποκαταστήσει το διαφέρον εμπιστοσύνης (άρθρα 197 και 198 ΑΚ, ΑΠ 2049/2022 επί ματαιωθείσας μεταβίβασης μετοχών).

Η εσκεμμένη απόκρυψη ουσιώδους πληροφορίας μπορεί, περαιτέρω, να στηρίξει ακύρωση της σύμβασης λόγω πλάνης ή απάτης (άρθρα 140 επ. και 147 ΑΚ).

Τι κερδίζει ο πωλητής από vendor due diligence;

Ο πωλητής που οργανώνει ψηφιακό χώρο δεδομένων (data room) και διορθώνει ζητήματα πριν τον έλεγχο του αγοραστή ενισχύει τη διαπραγματευτική του θέση και επιταχύνει τη συναλλαγή. Η πλήρης γνωστοποίηση κάθε ουσιώδους γεγονότος αποτρέπει μεταγενέστερη ευθύνη από απόκρυψη.

Η προετοιμασία αυτή, γνωστή ως vendor due diligence, επιτρέπει στον πωλητή να διαμορφώσει ρεαλιστικές δηλώσεις και εγγυήσεις που αντικατοπτρίζουν την πραγματική κατάσταση της εταιρείας, αντί να τις δεχθεί υπό πίεση στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων.

Η επένδυση σε τέτοιον προληπτικό έλεγχο αποδίδει ιδίως όταν η πώληση γίνεται με ανταγωνιστική διαδικασία ή περισσότερους υποψήφιους αγοραστές, όπου ο εντοπισμός και η διευθέτηση προβλημάτων πριν αυτά αναδειχθούν από τρίτον μεταφράζεται σε καλύτερο τίμημα και ταχύτερο κλείσιμο.

Συχνές Ερωτήσεις

Share deal ή asset deal: ποιο επιλέγει ο αγοραστής;

Εξαρτάται από το πού συγκεντρώνεται ο κίνδυνος. Το share deal ταιριάζει όταν η συνέχεια συμβάσεων, αδειών και πελατολογίου είναι κρίσιμη και το ιστορικό της εταιρείας είναι καθαρό. Το asset deal προτιμάται όταν ο αγοραστής θέλει να αποφύγει κρυφές υποχρεώσεις και να αποκτήσει μόνο επιλεγμένα στοιχεία. Η απόφαση προκύπτει από τα ευρήματα της δέουσας επιμέλειας, όχι από γενικό κανόνα.

Ευθύνεται ο αγοραστής για τα χρέη της εταιρείας μετά την εξαγορά;

Στο asset deal ο αποκτών ευθύνεται εις ολόκληρον με τον μεταβιβάζοντα, μέχρι την αξία των μεταβιβαζόμενων στοιχείων, όταν μεταβιβάζεται ο πυρήνας της επιχείρησης (άρθρο 479 ΑΚ). Δεν ευθύνεται όταν αποκτά επουσιώδη μόνο στοιχεία. Στο share deal οι υποχρεώσεις παραμένουν στην εταιρεία, οπότε βαρύνουν έμμεσα τον αγοραστή των μετοχών, γι’ αυτό και κρίνεται από τις εγγυήσεις του πωλητή.

Τι είναι οι δηλώσεις και εγγυήσεις σε σύμβαση εξαγοράς;

Είναι συμβατικές διαβεβαιώσεις του πωλητή για την κατάσταση της εταιρείας (οικονομικά, φορολογικά, εργασιακά, νομικά κλπ). Η ανακρίβειά τους θεμελιώνει ευθύνη και αξίωση αποζημίωσης ή μείωσης τιμήματος. Κάθε εγγύηση κατανέμει έναν συγκεκριμένο κίνδυνο, ενώ ο χρονικός περιορισμός της ευθύνης ορίζει για πόσο διάστημα μετά το κλείσιμο μπορεί ο αγοραστής να την επικαλεστεί.

Η γνώση του αγοραστή από το due diligence, περιορίζει την ευθύνη του πωλητή;

Εξαρτάται από τη διατύπωση της σύμβασης. Με τη μία ρύθμιση ο πωλητής ευθύνεται ακόμη και αν ο αγοραστής γνώριζε το ελάττωμα από τον έλεγχο. Με την αντίθετη ρύθμιση, η προηγούμενη γνώση του αγοραστή αποκλείει την αξίωση. Το ζήτημα ρυθμίζεται ρητά στη σύμβαση εξαγοράς και αποτελεί καθοριστικό σημείο διαπραγμάτευσης ανάμεσα στα μέρη.

Πρακτικές Επισημάνσεις

Η δομή της εξαγοράς πριν τον έλεγχο: η επιλογή share deal ή asset deal καθορίζει το αντικείμενο, το βάθος και τα ερωτήματα της δέουσας επιμέλειας. Η εκκίνηση ελέγχου χωρίς προηγούμενη απόφαση δομής οδηγεί σε άσκοπο κόστος και σε κενά σε κρίσιμα σημεία.

Το άρθρο 479 ΑΚ δεν εφαρμόζεται πάντα: η ευθύνη του αγοραστή για χρέη γεννάται μόνο όταν μεταβιβάζεται ο πυρήνας της επιχείρησης. Ο ακριβής χαρακτηρισμός των μεταβιβαζόμενων ως συνόλου ή ως επιμέρους στοιχείων κρίνεται κατά περίπτωση και μεταβάλλει ριζικά την ευθύνη.

Οι ρήτρες αλλαγής ελέγχου ανατρέπουν την αξία: μια σύμβαση που λύεται αυτοδικαίως με την εξαγορά μπορεί να αφαιρέσει από την επιχείρηση ακριβώς το στοιχείο που την έκανε ελκυστική. Ο εντοπισμός τους είναι από τα πρώτα σημεία του ελέγχου, όχι λεπτομέρεια.

Η σιωπή του πωλητή δεν είναι ουδέτερη: η απόκρυψη ουσιώδους πληροφορίας μπορεί να στηρίξει ακύρωση της σύμβασης ή αξίωση αποζημίωσης. Η οργανωμένη γνωστοποίηση μέσω vendor due diligence προστατεύει και τον πωλητή, όχι μόνο τον αγοραστή.

Το Δικηγορικό μας Γραφείο, για περισσότερα από 20 χρόνια εξειδικεύεται στο Εταιρικό και Εμπορικό Δίκαιο. Επικοινωνήστε μαζί μας για σας καθοδηγήσουμε και να σας συμβουλεύσουμε για το Due Diligence σε Share Deal και Asset Deal.

Ποιος Ευθύνεται Όταν Το Σύστημα ΤΝ Προκαλεί Ζημία σε Τρίτο;

Εν συντομία:

• Η ευθύνη της επιχείρησης από σύστημα τεχνητής νοημοσύνης (ΤΝ) κρίνεται σε τρία επίπεδα: συμβατική (άρθρο 330 ΑΚ) έναντι αντισυμβαλλομένων, αδικοπρακτική (άρθρο 914 ΑΚ) έναντι τρίτων και αντικειμενική κατά τη νέα Οδηγία για τα ελαττωματικά προϊόντα (Οδηγία 2024/2853).
• Ο κανόνας είναι ότι ευθύνεται η επιχείρηση που χρησιμοποιεί το σύστημα, όχι ο πάροχος. Η αστοχία του AI θεωρείται αστοχία της δικής της παροχής, όχι γεγονός τρίτου ή ανωτέρα βία.
• Μετά την απόσυρση της Οδηγίας για την ευθύνη της ΤΝ το 2025, δεν υπάρχει ενιαίο ενωσιακό καθεστώς και η εξωσυμβατική ευθύνη κρίνεται κατά το εθνικό δίκαιο περί αδικοπραξίας.
• Η νέα Οδηγία για τα προϊόντα, με ενσωμάτωση έως τις 9 Δεκεμβρίου 2026, εντάσσει το λογισμικό και τα AI στα προϊόντα και αντιστρέφει το βάρος απόδειξης για τα τεχνικά τους στοιχεία.
• Η ουσιαστική προστασία είναι προληπτική: συμβατική κατανομή ευθύνης με τον πάροχο και εσωτερική πολιτική AI που τεκμηριώνει την ανθρώπινη εποπτεία.

Πότε ενεργοποιείται νομική ευθύνη της επιχείρησης από τη χρήση τεχνητής νοημοσύνης;

Η ευθύνη ενεργοποιείται ανάλογα με το ποιος ζημιώνεται και από ποια σχέση. Έναντι αντισυμβαλλομένου που δέχεται υπηρεσία με ενσωματωμένη ΤΝ, η επιχείρηση ευθύνεται συμβατικά κατά το άρθρο 330 ΑΚ. Έναντι τρίτου που υφίσταται ζημία, ευθύνεται αδικοπρακτικά κατά το άρθρο 914 ΑΚ.

Παράλληλα, η νέα Οδηγία για τα ελαττωματικά προϊόντα προσθέτει καθεστώς αντικειμενικής ευθύνης. Υπόχρεη είναι κατά κανόνα η επιχείρηση που χρησιμοποιεί το σύστημα, όχι ο πάροχός του.

Η διάκριση αυτή έχει πρακτική σημασία, εφόσον κάθε καθεστώς ευθύνης μεταβάλλει το πρόσωπο του υπόχρεου, το βάρος απόδειξης και τη χρονική παραγραφή της αξίωσης. Η επιχείρηση θεωρείται φορέας εφαρμογής (deployer) κατά τον Κανονισμό για την τεχνητή νοημοσύνη (AI Act), καθώς χρησιμοποιεί ένα σύστημα ΤΝ υπό την εποπτεία του, σε αντιδιαστολή με τον πάροχο (provider) που το αναπτύσσει ή το διαθέτει.

Ο παρακάτω πίνακας συνοψίζει τα τέσσερα πλαίσια ευθύνης που μπορεί να ενεργοποιηθούν ταυτόχρονα από το ίδιο περιστατικό:

Πλαίσιο ευθύνης	Έναντι ποιου	Τι αποδεικνύει ο ζημιωθείς	Νομική βάση
Συμβατική	Αντισυμβαλλόμενος (πελάτης)	Αθέτηση παροχής και ζημία	άρθρο 330 ΑΚ
Αδικοπρακτική	Τρίτος εκτός σύμβασης	Παρανομία, υπαιτιότητα, ζημία, αιτιώδης σύνδεσμος	άρθρο 914 ΑΚ
Αντικειμενική (προϊόντος)	Ζημιωθείς από ελάττωμα	Ελάττωμα, ζημία, αιτιώδης σύνδεσμος (όχι υπαιτιότητα)	Οδηγία 2024/2853
Προστασία δεδομένων	Υποκείμενο δεδομένων	Παράνομη αυτοματοποιημένη επεξεργασία	άρθρα 22 και 82 GDPR

Συμβατική ή αδικοπρακτική ευθύνη: ποιο νομικό πλαίσιο εφαρμόζεται όταν σφάλλει το σύστημα;

Η διάκριση εξαρτάται από τη σχέση με τον ζημιωθέντα. Όταν η επιχείρηση παρέχει υπηρεσία με ενσωματωμένη ΤΝ και το σύστημα αστοχεί, πρόκειται για αθέτηση της δικής της παροχής κατά το άρθρο 330 ΑΚ, όχι για γεγονός τρίτου. Όταν η ζημία πλήττει πρόσωπο εκτός σύμβασης, εφαρμόζεται η αδικοπρακτική ευθύνη του άρθρου 914 ΑΚ, με τις τέσσερις γνωστές προϋποθέσεις της.

Στη συμβατική ευθύνη, ο οφειλέτης ενέχεται κατά το άρθρο 330 ΑΚ για κάθε αθέτηση από δόλο ή αμέλεια. Ο φορέας εφαρμογής επιλέγει, ενσωματώνει και ελέγχει το σύστημα ΤΝ, ασκώντας έλεγχο επί της σφαίρας εκτέλεσης της παροχής. Για τον λόγο αυτό, η επίκληση της αστοχίας του AI ως λόγου ανωτέρας βίας είναι ερμηνευτικά απαράδεκτη, καθώς ανωτέρα βία νοείται το αντικειμενικά απρόβλεπτο και αναπότρεπτο γεγονός, ενώ η αστοχία ενός εργαλείου που η ίδια η επιχείρηση επέλεξε εντάσσεται στον δικό της κίνδυνο.

Στην αδικοπρακτική ευθύνη, το άρθρο 914 ΑΚ απαιτεί παράνομη συμπεριφορά, υπαιτιότητα, ζημία και αιτιώδη σύνδεσμο. Η αθέτηση σύμβασης δεν συνιστά αυτομάτως αδικοπραξία, μπορεί όμως η ίδια ζημιογόνος πράξη να θεμελιώσει και τα δύο, όταν θα ήταν παράνομη ακόμη και χωρίς τη συμβατική σχέση, κατά το γενικό καθήκον πρόνοιας που επιβάλλει το άρθρο 914 ΑΚ (ΑΠ 1261/2025).

Η εμπειρία δείχνει ότι το πιο κρίσιμο, πρακτικό, ζήτημα είναι η απόδειξη. Τα μοντέλα βαθιάς μάθησης λειτουργούν ως «μαύρα κουτιά» (black-box), δηλαδή η εσωτερική τους λειτουργία δεν είναι προσβάσιμη ούτε εξηγήσιμη. Έτσι, η απόδειξη του αιτιώδους συνδέσμου και της υπαιτιότητας γίνεται δυσχερής.

Κατά τη νομολογία, αιτιώδης συνάφεια υπάρχει όταν η πράξη ήταν, κατά τα διδάγματα της κοινής πείρας, αντικειμενικά ικανή να επιφέρει το ζημιογόνο αποτέλεσμα (ΑΠ 1609/2025). Στην πράξη, η αδυναμία τεχνικής εξήγησης του αποτελέσματος είναι το βασικό εμπόδιο που αντιμετωπίζει ο ζημιωθείς όταν επιχειρεί να συνδέσει τη ζημία με συγκεκριμένη πλημμέλεια του συστήματος.

Πώς αλλάζει η κατανομή ευθύνης μετά την απόσυρση της Οδηγίας για την ευθύνη της ΤΝ;

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή απέσυρε το 2025 την πρόταση Οδηγίας για την ευθύνη από την τεχνητή νοημοσύνη (AI Liability Directive), η οποία θα εναρμόνιζε την εξωσυμβατική ευθύνη σε ενωσιακό επίπεδο. Η απόσυρση σημαίνει ότι δεν υπάρχει ενιαίο ευρωπαϊκό καθεστώς για τη ζημία τρίτου από AI. Η ευθύνη αυτή κρίνεται πλέον κατά το εθνικό δίκαιο, δηλαδή στην Ελλάδα κατά το άρθρο 914 ΑΚ.

Η πρόταση είχε κατατεθεί το 2022 ως συμπλήρωμα της αναθεώρησης της ευθύνης προϊόντων. Αποσύρθηκε επίσημα το 2025, λόγω έλλειψης συναίνεσης μεταξύ των θεσμικών οργάνων της Ένωσης. Το αποτέλεσμα είναι ο ενωσιακός νομικός κατακερματισμός, καθώς κάθε κράτος-μέλος εφαρμόζει τους δικούς του κανόνες περί αδικοπραξίας, με διαφορετικές προϋποθέσεις και διαφορετικό βάρος απόδειξης.

Για την ελληνική επιχείρηση, αυτό σημαίνει ότι ο ζημιωθείς τρίτος δεν διαθέτει τα αποδεικτικά εργαλεία που θα του παρείχε η αποσυρθείσα Οδηγία, όπως η υποχρεωτική αποκάλυψη τεχνικών στοιχείων ή τα μαχητά τεκμήρια αιτιώδους συνδέσμου. Παραμένει με το γενικό βάρος απόδειξης του άρθρου 914 ΑΚ, το οποίο είναι ιδιαίτερα δυσχερές λόγω του φαινομένου του μαύρου κουτιού. Το κενό αυτό καλύπτεται μερικώς, για ορισμένες κατηγορίες ζημίας, από τη νέα ρύθμιση για την ευθύνη προϊόντων.

Πότε ευθύνεται ο πάροχος και πότε η επιχείρηση κατά τη νέα Οδηγία για την ευθύνη προϊόντων;

Η Οδηγία 2024/2853 για την ευθύνη λόγω ελαττωματικών προϊόντων, με προθεσμία μεταφοράς στο εθνικό δίκαιο έως τις 9 Δεκεμβρίου 2026, εντάσσει ρητά το λογισμικό και τα συστήματα ΤΝ στην έννοια του «προϊόντος». Καθιερώνει αντικειμενική ευθύνη δηλαδή, ο ζημιωθείς αποδεικνύει ελάττωμα, ζημία και αιτιώδη σύνδεσμο, χωρίς να χρειάζεται να αποδείξει υπαιτιότητα του υπευθύνου.

Η νέα Οδηγία αντικαθιστά την Οδηγία 85/374/ΕΟΚ. Έως την ενσωματωσή της στο εθνικό δίκαιο εξακολουθεί να ισχύει το προηγούμενο καθεστώς ευθύνης παραγωγού ελαττωματικού προϊόντος του Ν. 2251/1994.

Μετά την ενσωμάτωση, τρεις νέοι κανόνες αφορούν ειδικά τα συστήματα ΤΝ:

• Πρώτον, αντιστρέφεται το βάρος απόδειξης. Όταν ο ζημιωθείς αποδείξει ότι η πρόσβαση στα τεχνικά στοιχεία λειτουργίας είναι αδύνατη ή δυσανάλογα δυσχερής, τεκμαίρεται η ύπαρξη ελαττώματος. Η ρύθμιση αντιμετωπίζει ευθέως το πρόβλημα του μαύρου κουτιού που καθιστά δυσχερή την αδικοπρακτική αξίωση.
• Δεύτερον, θεμελιώνεται ευθύνη για ενημερώσεις και αναβαθμίσεις. Όταν λογισμικό ή μοντέλο τροποποιείται μετά τη διάθεσή του, το ελάττωμα που προκύπτει από την τροποποίηση αποδίδεται σε όποιον ασκεί τον έλεγχο του συστήματος.
• Τρίτον, διευρύνεται ο κύκλος των υποχρέων. Ευθύνεται ο πάροχος ως κατασκευαστής, αλλά και η ίδια η επιχείρηση όταν τροποποιεί ουσιωδώς το σύστημα ή το θέτει σε κυκλοφορία με τη δική της επωνυμία. Σημαντικός είναι ο περιορισμός που εισάγεται, καθώς η ευθύνη προϊόντος καλύπτει σωματική βλάβη, υλική ζημία και απώλεια δεδομένων, όχι όμως την καθαρά οικονομική ζημία ούτε την προσβολή δικαιωμάτων διανοητικής ιδιοκτησίας. Για τις τελευταίες, η αξίωση θεμελιώνεται στα άρθρα 330 και 914 ΑΚ.

Ποιες συμβατικές αποφάσεις κατανέμουν την ευθύνη πριν την ενσωμάτωση συστήματος ΤΝ;

Η ουσιαστική κατανομή ευθύνης γίνεται συμβατικά, πριν την ενσωμάτωση. Η σύμβαση με τον πάροχο AI καθορίζει ποιος φέρει το κόστος αξιώσεων τρίτων, σε ποιον βαθμό περιορίζεται η ευθύνη του παρόχου και πώς προστατεύονται τα δεδομένα εισόδου. Οι τυποποιημένοι όροι των παρόχων, διαμορφωμένοι κατά κανόνα στο αμερικανικό δίκαιο, δεν ισχύουν πάντοτε αυτούσιοι στο ελληνικό.

Η σύμβαση παροχής AI, είτε μέσω διεπαφής προγραμματισμού (API – Application Programming Interface), είτε ως λογισμικό ως υπηρεσία (SaaS – Software as a Service), είτε ως custom ανάπτυξη, αποτελεί μικτή σύμβαση, καθώς ενσωματώνει στοιχεία σύμβασης έργου, υπηρεσιών και άδειας χρήσης λογισμικού. Η υπαγωγή σε συγκεκριμένο τύπο καθορίζει το εφαρμοστέο καθεστώς ευθύνης και απαιτεί ad hoc εκτίμηση των επιμέρους όρων της κάθε σύμβασης.

Η ρήτρα αποζημίωσης για ζητήματα διανοητικής ιδιοκτησίας (IP indemnification) μεταθέτει στον πάροχο τις αξιώσεις τρίτων για παραβίαση πνευματικών δικαιωμάτων από τα αποτελέσματα του μοντέλου. Ορισμένοι πάροχοι την έχουν υιοθετήσει, αλλά με συμβατικές προϋποθέσεις που χρειάζονται έλεγχο.

Στην πράξη, παρατηρείται ότι οι προϋποθέσεις της ρήτρας, όπως η υποχρεωτική ενεργοποίηση φίλτρων ή η συμμόρφωση προς τους όρους χρήσης, συχνά περιορίζουν ή αποκλείουν την κάλυψη. Το ζήτημα συνδέεται με την ευρύτερη προστασία της πνευματικής ιδιοκτησίας, καθώς αμιγώς AI-generated αποτέλεσμα χωρίς πρωτότυπη ανθρώπινη συνεισφορά δεν προστατεύεται.

Η ρήτρα περιορισμού ευθύνης και η αποποίηση εγγυήσεων (no warranty) ελέγχονται ως προς την καταχρηστικότητά τους. Το άρθρο 332 ΑΚ απαγορεύει τον εκ των προτέρων αποκλεισμό της ευθύνης για δόλο ή βαριά αμέλεια, ενώ καταχρηστικοί όροι κρίνονται και κατά την Οδηγία 93/13/ΕΟΚ. Ο πλήρης αποκλεισμός ευθύνης σε σύμβαση μεταξύ επιχειρήσεων δεν ισχύει αυτούσιος, ο δε έλεγχος της καταχρηστικότητας γίνεται ανά περίπτωση.

Τέλος, κάθε εντολή (prompt) που εισάγεται στο σύστημα, όπως στρατηγικά ή οικονομικά δεδομένα, αποτελεί δυνητικά εμπορικό απόρρητο κατά την Οδηγία 2016/943/ΕΕ. Η αδιάκριτη χρήση δημόσιων εργαλείων χωρίς εταιρική συμφωνία δημιουργεί κίνδυνο.

Όταν τα δεδομένα εισόδου περιλαμβάνουν προσωπικά δεδομένα τρίτων, απαιτείται σύμβαση επεξεργασίας δεδομένων (Data Processing Agreement – DPA) κατά το άρθρο 28 GDPR, στο πλαίσιο της ευρύτερης συμμόρφωσης με τον GDPR.

Ποια εσωτερική πολιτική AI περιορίζει την ευθύνη της επιχείρησης;

Η εσωτερική πολιτική χρήσης AI δεν είναι τυπικότητα συμμόρφωσης αλλά μέσο περιορισμού ευθύνης. Τεκμηριώνει την ανθρώπινη εποπτεία που αποτρέπει τον χαρακτηρισμό αμέλειας κατά το άρθρο 914 ΑΚ, οριοθετεί την αποδεκτή χρήση ώστε να μη μετατίθεται η ευθύνη στην επιχείρηση και ικανοποιεί την υποχρέωση εκπαίδευσης του προσωπικού που επιβάλλει ο Κανονισμός για την τεχνητή νοημοσύνη.

Ο πυρήνας της πολιτικής είναι η ανθρώπινη εποπτεία. Ο Κανονισμός για την τεχνητή νοημοσύνη υποχρεώνει τους φορείς εφαρμογής να εξασφαλίζουν επαρκή ανθρώπινη εποπτεία των συστημάτων, η δε μη εφαρμογή της μπορεί να στοιχειοθετήσει αμέλεια κατά το άρθρο 914 ΑΚ.

Η πολιτική προβλέπει υποχρεωτική επανεξέταση των αποτελεσμάτων πριν από κρίσιμες αποφάσεις, κυρίως σε πρόσληψη, πιστοδότηση και νομική ή φορολογική ανάλυση. Η διατύπωση ως προς το ποιες ακριβώς αποφάσεις απαιτούν παρέμβαση ανθρώπου (human-in-the-loop) είναι στρατηγική επιλογή που μεταβάλλει την έκταση της έκθεσης.

Η πολιτική καλύπτει επίσης την υποχρέωση επαρκούς γνώσης AI στο προσωπικό, που προβλέπεται στο άρθρο 4 του Κανονισμού, καθώς και τον ρητό ορισμό του επιτρεπόμενου σκοπού χρήσης. Η χρήση εκτός του οριζόμενου σκοπού μπορεί να μεταθέσει την ευθύνη στον φορέα εφαρμογής κατά το άρθρο 25 του Κανονισμού.

Συμπληρωματικά, η επιχείρηση τηρεί πλήρη καταγραφή των συστημάτων ΤΝ που χρησιμοποιεί, κατηγοριοποιημένα βάσει κινδύνου, καθώς και αρχείο των αποτελεσμάτων που αξιοποιήθηκαν για επιχειρηματικές αποφάσεις. Η τεκμηρίωση αυτή λειτουργεί ως αποδεικτικό μέσο σε περίπτωση μεταγενέστερης αξίωσης, αποδεικνύοντας ότι τηρήθηκε η οφειλόμενη επιμέλεια.

Πότε η αυτοματοποιημένη απόφαση γεννά ευθύνη κατά τον GDPR;

Το άρθρο 22 GDPR παρέχει στο φυσικό πρόσωπο το δικαίωμα να μην υπόκειται σε απόφαση που βασίζεται αποκλειστικά σε αυτοματοποιημένη επεξεργασία και παράγει έννομα αποτελέσματα ή το θίγει σημαντικά. Η διάταξη δεσμεύει κάθε επιχείρηση που χρησιμοποιεί AI για αξιολόγηση αιτήσεων εργαζομένων, αυτοματοποιημένη τιμολόγηση ή πιστοληπτική αξιολόγηση, ανεξαρτήτως μεγέθους.

Εξαιρέσεις επιτρέπονται, σύμφωνα και με τις Κατευθυντήριες Γραμμές του ΕΣΠΔ για την αυτοματοποιημένη λήψη αποφάσεων, όταν η απόφαση είναι αναγκαία για σύμβαση, βασίζεται σε ρητή συγκατάθεση ή επιτρέπεται από ενωσιακό ή εθνικό δίκαιο. Ακόμη και τότε, όμως, ο υπεύθυνος επεξεργασίας οφείλει να εξασφαλίζει ανθρώπινη επανεξέταση, να παρέχει στο υποκείμενο τη δυνατότητα αντίρρησης και να τηρεί τις υποχρεώσεις ενημέρωσης των άρθρων 13 και 14 GDPR.

Ο Κανονισμός για την τεχνητή νοημοσύνη ενισχύει τις απαιτήσεις διαφάνειας, υποχρεώνοντας τους φορείς εφαρμογής να ενημερώνουν τα φυσικά πρόσωπα για τη χρήση αυτοματοποιημένου συστήματος. Η παράβαση των ανωτέρω θεμελιώνει αξίωση αποζημίωσης κατά το άρθρο 82 GDPR, πέραν των διοικητικών προστίμων.

Η εμπειρία δείχνει ότι η εκτίμηση του αν μια απόφαση είναι όντως «αποκλειστικά» αυτοματοποιημένη και ποια εξαίρεση τυχόν εφαρμόζεται, πρέπει κρίνεται σε κάθε περίπτωση ξεχωριστά και να προηγείται της αξιοποίησης AI, ειδικά σε αποφάσεις που αφορούν φυσικά πρόσωπα.

Συχνές Ερωτήσεις

Ευθύνεται η επιχείρηση για λάθος της τεχνητής νοημοσύνης;

Κατά κανόνα ναι. Η επιχείρηση που χρησιμοποιεί το σύστημα ευθύνεται για τη ζημία, επειδή το επιλέγει, το ενσωματώνει και το ελέγχει. Η επίκληση της αστοχίας του AI ως γεγονότος τρίτου ή ανωτέρας βίας απορρίπτεται, καθώς το σύστημα εντάσσεται στη δική της σφαίρα εκτέλεσης. Έναντι πελάτη ευθύνεται συμβατικά κατά το άρθρο 330 ΑΚ, έναντι τρίτου αδικοπρακτικά κατά το άρθρο 914 ΑΚ.

Μπορεί ο πάροχος AI να αποκλείσει τη συμβατική του ευθύνη;

Όχι απεριόριστα. Οι τυποποιημένες ρήτρες no warranty και απαλλαγής, διαμορφωμένες στο αμερικανικό δίκαιο, ελέγχονται ως προς την καταχρηστικότητά τους. Το άρθρο 332 ΑΚ απαγορεύει τον εκ των προτέρων αποκλεισμό της ευθύνης για δόλο ή βαριά αμέλεια, ενώ καταχρηστικοί όροι κρίνονται και κατά την Οδηγία 93/13/ΕΟΚ. Ο πλήρης αποκλεισμός ευθύνης δεν ισχύει.

Από πότε ισχύει η νέα ευθύνη προϊόντος για το λογισμικό;

Η Οδηγία 2024/2853 πρέπει να μεταφερθεί στο εθνικό δίκαιο έως τις 9 Δεκεμβρίου 2026. Έως τότε εφαρμόζεται το προηγούμενο καθεστώς ευθύνης παραγωγού του Ν. 2251/1994. Μετά τη μεταφορά, το λογισμικό και τα συστήματα ΤΝ αντιμετωπίζονται ως προϊόντα με αντικειμενική ευθύνη και αντιστροφή του βάρους απόδειξης για τα τεχνικά τους στοιχεία.

Χρειάζεται η επιχείρηση DPA για να χρησιμοποιήσει εργαλείο AI;

Όταν τα δεδομένα εισόδου περιλαμβάνουν προσωπικά δεδομένα τρίτων, ναι. Η διαβίβασή τους στον πάροχο προϋποθέτει νόμιμη βάση επεξεργασίας κατά το άρθρο 6 GDPR, σύμβαση επεξεργασίας δεδομένων κατά το άρθρο 28 GDPR και έλεγχο του τόπου επεξεργασίας όταν ο διακομιστής βρίσκεται εκτός ΕΟΧ, οπότε εφαρμόζονται τα άρθρα 44 επ. GDPR.

Πρακτικές Επισημάνσεις

Υπεύθυνη η επιχείρηση, όχι το εργαλείο: η αστοχία του AI θεωρείται αστοχία της δικής της παροχής. Η επίκληση ανωτέρας βίας ή γεγονότος τρίτου για το σύστημα που η ίδια επέλεξε απορρίπτεται ερμηνευτικά, οπότε η πολιτική οικοδομείται στην τεκμηρίωση της επιμέλειας, όχι στη μετάθεση της ευθύνης.

Συμβατική κατανομή πριν τη χρήση: οι ουσιαστικές αποφάσεις λαμβάνονται στη σύμβαση με τον πάροχο, μέσω ρητρών αποζημίωσης διανοητικής ιδιοκτησίας, περιορισμού ευθύνης και προστασίας δεδομένων. Η υπαγωγή της σύμβασης σε τύπο και ο έλεγχος των επιμέρους όρων είναι ad hoc εργασία.

Έλεγχος ρητρών απαλλαγής: οι ρήτρες no warranty των διεθνών παρόχων δεν ισχύουν αυτούσιες. Το άρθρο 332 ΑΚ και η Οδηγία 93/13/ΕΟΚ θέτουν όρια, με τον έλεγχο της καταχρηστικότητας να γίνεται κατά περίπτωση.

Τεκμηρίωση εποπτείας: εσωτερική πολιτική AI με υποχρεωτική ανθρώπινη επανεξέταση πριν κρίσιμες αποφάσεις, καταγραφή συστημάτων και αρχείο των αποτελεσμάτων που αξιοποιήθηκαν, λειτουργεί ως αποδεικτικό μέσο επιμέλειας.

Χρονικός ορίζοντας ευθύνης προϊόντος: το καθεστώς αλλάζει στις 9 Δεκεμβρίου 2026, οπότε λήγει η προθεσμία μεταφοράς της Οδηγίας 2024/2853. Έως τότε ισχύει ο Ν. 2251/1994, ενώ μετά εισάγεται αντικειμενική ευθύνη και αντιστροφή βάρους απόδειξης για τα συστήματα ΤΝ.

Το Δικηγορικό μας Γραφείο, για περισσότερα από 20 χρόνια εξειδικεύεται στο Εταιρικό και Εμπορικό Δίκαιο. Επικοινωνήστε μαζί μας για σας καθοδηγήσουμε και να σας συμβουλεύσουμε σε κάθε θέμα σχετικά με την ευθύνη της επιχείρησης από Τεχνητή Νοημοσύνη.

Η αναβίωση μιας εταιρείας, μετά τη λύση και τη διαγραφή της από το Γενικό Εμπορικό Μητρώο (Γ.Ε.ΜΗ.), έρχεται ως εξαίρεση στον τυπικό κανόνα όπου η ολοκλήρωση της εκκαθάρισης και η διαγραφή της εταιρείας από το ΓΕΜΗ, σηματοδοτούν τυπικά την παύση της νομικής προσωπικότητας του νομικού προσώπου.

Η Νομική Φύση Της Εκκαθάρισης Και Η Συνέχιση Της Νομικής Προσωπικότητας

Σύμφωνα με το άρθρο 72 ΑΚ, μόλις το νομικό πρόσωπο διαλυθεί, τελεί αυτοδικαίως σε εκκαθάριση και «ωσότου περατωθεί η εκκαθάριση και για τις ανάγκες της θεωρείται ότι υπάρχει». Η διάταξη αυτή καθιερώνει τη συνέχιση της νομικής προσωπικότητας για τις ανάγκες της εκκαθάρισης, ανεξαρτήτως της τυπικής λύσης της εταιρείας.

Η εκκαθάριση αποσκοπεί στη ρευστοποίηση της περιουσίας, την εξόφληση των υποχρεώσεων και τη διανομή του υπολοίπου στους εταίρους ή μετόχους. Κατά το στάδιο αυτό, η εταιρεία διατηρεί την επωνυμία της, στην οποία προστίθενται οι λέξεις «υπό εκκαθάριση», και εκπροσωπείται αποκλειστικά από τους εκκαθαριστές.

Η περάτωση της εκκαθάρισης επέρχεται με τη σύνταξη του τελικού ισολογισμού, τη λογοδοσία των εκκαθαριστών και την καταχώριση της διαγραφής στο Γ.Ε.ΜΗ. Η καταχώριση αυτή έχει σχετικά συστατικό χαρακτήρα, με την έννοια ότι χωρίς αυτήν δεν επέρχεται πραγματική περάτωση της εταιρείας. Ωστόσο, ακόμη και μετά τη διαγραφή, η νομολογία έχει δεχθεί ότι η νομική προσωπικότητα δεν παύει οριστικά εάν διαπιστωθούν εκκρεμότητες.

Η Δυνατότητα Αναβίωσης Μετά Τη Διαγραφή & Η Θέση Της Νομολογίας

Η αναβίωση της εταιρείας αποτελεί θεσμό που αναγνωρίζεται τόσο από τη νομολογία όσο και από τη διοικητική πρακτική.

Ο Άρειος Πάγος έχει διαμορφώσει πάγια νομολογία στο ζήτημα αυτό, η οποία επιβεβαιώνει ότι η διαγραφή από το Γ.Ε.ΜΗ. δεν συνεπάγεται αυτοδίκαια την παύση της νομικής προσωπικότητας, εφόσον υφίστανται “εκκρεμότητες“.

Ειδικότερα, σύμφωνα με την πάγια νομολογία του ΑΠ (ενδεικτικά: 1123/2025, 682/2023, 866/2021, 748/2017, 224/2016 κλπ) ισχύουν τα εξής:

«Η λύση του νομικού προσώπου της εταιρίας δεν θίγει την ικανότητά της να είναι υποκείμενο δικαιωμάτων και υποχρεώσεων, συνεπώς και την ικανότητα διεξαγωγής των δικών της, διότι και μετά τη λύση της, η νομική προσωπικότητα της εταιρίας λογίζεται υφισταμένη, εφόσον τούτο απαιτείται για τις ανάγκες και προς το σκοπό της εκκαθάρισης. Εφεξής η εταιρεία εκπροσωπείται από τους εκκαθαριστές, οι οποίοι είναι οι ίδιοι οι εταίροι, αν δεν διορίστηκαν εκκαθαριστές με συμφωνία των εταίρων ή από το Δικαστήριο.

Ακόμη και μετά τη λήξη των εργασιών της εκκαθάρισης, αν διαπιστωθεί, ότι υπάρχει κάποια εκκρεμότητα, όπως απαίτηση ή χρέος της εταιρίας, επαναλαμβάνονται και πάλι οι εργασίες της εκκαθάρισης και συνεχίζεται η εκπροσώπηση της λυθείσας εταιρίας από τους εκκαθαριστές.
Το στάδιο της εκκαθάρισης της εταιρίας δεν παύει πριν εξοφληθούν όλες οι υποχρεώσεις αυτής και, εάν, μετά τη λήξη των εργασιών της εκκαθάρισης, διαπιστωθεί η ύπαρξη εταιρικής απαίτησης ή εταιρικού χρέους, τότε επαναλαμβάνονται οι εργασίες εκκαθάρισης και συνεχίζεται η εκπροσώπηση της εταιρείας από τον εκκαθαριστή (ΑΠ 748/2017, 224/2016).

Κατά το στάδιο δε αυτό φορέας των δικαιωμάτων και των υποχρεώσεων της εταιρείας είναι το νομικό πρόσωπο αυτής, το οποίο και κινεί της σχετικές δίκες, εκπροσωπούμενο από τον εκκαθαριστή».

Η παραπάνω νομολογία εφαρμόζεται σταθερά και από κατώτερα δικαστήρια (ΜονΕφΠειρ 24/2024, ΠΠρΓιαννιτσών 7/2025, ΜΠρΗλείας 347/2023 κλπ).

Επιμέρους Ζητήματα

Περαιτέρω, έχει κριθεί ότι τα ανωτέρω ισχύουν ακόμα και όταν επήλθε ήδη τυπική λήξη της εκκαθάρισης της εταιρείας, που επέρχεται με τη λογοδοσία των εκκαθαριστών και τη δημοσίευση του ισολογισμού της εκκαθάρισης Η ατελής δε δημοσιότητα, που ισχύει αναφορικά με την εκκαθάριση, δεν οδηγεί σε διαφορετικό συμπέρασμα, καθώς η προστασία των συναλλασσομένων και η ολοκλήρωση των εκκρεμών υποθέσεων υπερτερούν των τυπικών διατυπώσεων.

Ειδικότερα, κατά την έναρξη και την περάτωση της εκκαθάρισης, οι εκκαθαριστές συντάσσουν ισολογισμό. Μετά την περάτωση της εκκαθάρισης η εταιρεία διαγράφεται από το Γ.Ε.Μ.Η. Η καταχώριση της διαγραφής στο Γ.Ε.Μ.Η. έχει σχετικά συστατικό χαρακτήρα, με την έννοια ότι χωρίς αυτή δεν επέρχεται περάτωση της ομόρρυθμης εταιρείας.

Αν, όμως, διαπιστωθεί, ότι η εταιρεία είχε και άλλες εκκρεμότητες, όπως απαίτηση ή χρέος, δεν επέρχεται η περάτωσή της, έστω και αν είχε διαγραφεί στο Γ.Ε.Μ.Η. Λόγω δε του σχετικά συστατικού χαρακτήρα της διαγραφής, δεν θίγεται η νομική προσωπικότητα της εταιρείας, εάν η εκκαθάριση δεν έχει πράγματι περατωθεί. Αντίθετα, επαναλαμβάνονται και πάλι οι εργασίες της εκκαθάρισης και συνεχίζεται η εκπροσώπηση της λυθείσας εταιρείας από τους εκκαθαριστές.

Έχει επίσης κριθεί ότι, στην τελευταία αυτή περίπτωση, δεν είναι υποχρεωτικό ούτε προκύπτει ακυρότητα, αν δεν τεθεί μετά την επωνυμία της εταιρείας η μνεία ότι τελεί υπό εκκαθάριση (ΑΠ 216/2012, ΑΠ 693/2008).

Εξάλλου, σύμφωνα με τη πάγια νομολογία του ΣτΕ, η δίκη που άρχισε από την αιτούσα κατά τον χρόνο που τελούσε υπό εκκαθάριση, νομίμως συνεχίζεται από την ίδια μετά την αναβίωσή της (πρβλ. ΣτΕ 2927/2016 και 121/2013).

Τέλος, η εκκαθάριση, αν δεν συμφωνήθηκε κάτι άλλο, ενεργείται από όλους τους εταίρους από κοινού ή τον εκκαθαριστή, που έχει διοριστεί με ομόφωνη απόφαση όλων και σε περίπτωση διαφωνίας από το δικαστήριο (ΑΠ 1417/2012, 206/2010).

Η Θέση Της Διοίκησης

Παράλληλα με τη νομολογία, η Φορολογική Διοίκηση έχει ρυθμίσει τη διαδικασία αναβίωσης μέσω της Εγκυκλίου Α.1157/2024 της ΑΑΔΕ.

Ειδικότερα, το άρθρο 5 της παραπάνω Εγκυκλίου προβλέπει ότι:

«Στην περίπτωση νομικών προσώπων ή νομικών οντοτήτων που έχουν υποχρέωση εγγραφής στο ΓΕΜΗ, εφόσον από τους συστημικούς ελέγχους επαληθεύεται η ύπαρξη φορολογικών υποχρεώσεων ή ακινήτων ή άλλων περιουσιακών στοιχείων ή άλλων ενδείξεων επιχειρηματικής δραστηριότητας σε χρόνο μεταγενέστερο της διαγραφής τους από το Γ.Ε.ΜΗ. και αναγόμενος από την 23/11/2016 και μετά, η διαδικασία διακοπής δεν ολοκληρώνεται, η εταιρεία τίθεται σε ειδική κατάσταση επιχείρησης στο Φορολογικό Μητρώο και ο φορολογούμενος ενημερώνεται με μήνυμα να προβεί στις απαραίτητες ενέργειες για την ολοκλήρωση του σταδίου της εκκαθάρισης.»

Επομένως, με την ως άνω αναγνωρίζεται ρητά η δυνατότητα αναβίωσης της εταιρείας, ακόμη και μετά τη διαγραφή της από το Γ.Ε.ΜΗ., εφόσον διαπιστωθούν εκκρεμότητες.

Εξάλλου, η φορολογική διοίκηση, μέσω συστημικών ελέγχων, δύναται να εντοπίζει τέτοιες περιπτώσεις και να θέτει την εταιρεία σε «ειδική κατάσταση επιχείρησης», εξαναγκάζοντας, εν τοις πράγμασι, την επανέναρξη των εργασιών εκκαθάρισης.

Τέλος, η ως άνω Εγκύκλιος προβλέπει επίσης ότι μετά την ολοκλήρωση των ενεργειών εκκαθάρισης και την εκ νέου διαγραφή από το Γ.Ε.ΜΗ., η διαδικασία της διακοπής ολοκληρώνεται με την υποβολή νέου αιτήματος προς τη Φορολογική Διοίκηση, οπότε προσδιορίζεται και ο τελικός χρόνος διακοπής των εργασιών.

Προϋποθέσεις Αναβίωσης Και Πεδίο Εφαρμογής

Η αναβίωση της εταιρείας δεν αποτελεί αυτοδίκαιη συνέπεια της διαπίστωσης εκκρεμοτήτων, αλλά απαιτεί συγκεκριμένες προϋποθέσεις:

Εκκρεμότητες

Οποιαδήποτε εκκρεμής δίκη, απαίτηση ή χρέος απαιτεί την επανέναρξη της εκκαθάρισης, ακόμη και αν η εταιρεία έχει διαγραφεί από το Γ.Ε.ΜΗ. Η ύπαρξη εκκρεμούς δίκης αποτελεί τον πλέον συνηθισμένο λόγο αναβίωσης, καθώς η έκδοση οριστικής απόφασης απαιτεί ενεργή νομική προσωπικότητα του διαδίκου. Η νομολογία έχει κρίνει ότι το στάδιο της εκκαθάρισης δεν παύει πριν εξοφληθούν όλες οι υποχρεώσεις της εταιρείας.

Εκπροσώπηση

Οι εκκαθαριστές εξακολουθούν να είναι οι μόνοι αρμόδιοι για την εκπροσώπηση της λυθείσας εταιρείας, τη διενέργεια πράξεων και την παραλαβή κοινοποιήσεων. Ακόμη και μετά τη διαγραφή, οι εκκαθαριστές διατηρούν την ιδιότητά τους και την εξουσία να ενεργούν για λογαριασμό της εταιρείας, εφόσον αυτή αναβιώσει. Κατά το στάδιο της αναβίωσης, ο φορέας των δικαιωμάτων και των υποχρεώσεων της εταιρείας είναι το νομικό πρόσωπο αυτής, το οποίο και κινεί τις σχετικές δίκες, εκπροσωπούμενο από τον εκκαθαριστή.

Σκοπός

Η διαδικασία αναβίωσης έχει περιορισμένο σκοπό, ήτοι τη συνέχιση εκκρεμών υποθέσεων ή την ολοκλήρωση της εκκαθάρισης. Δεν νοείται πραγματική περάτωση της εκκαθάρισης αν υφίστανται εκκρεμότητες, ανεξαρτήτως της τυπικής διαγραφής από το Γ.Ε.ΜΗ. Η αναβίωση δεν συνεπάγεται επαναλειτουργία της εταιρείας ως ενεργού εμπορικής επιχείρησης, αλλά αποκλειστικά την ολοκλήρωση των εκκρεμών εργασιών εκκαθάρισης.

Φορολογικές υποχρεώσεις

Σε περίπτωση φορολογικών ελέγχων μετά τη διαγραφή, οι εκκαθαριστές είναι αρμόδιοι να χειριστούν τις σχετικές διαδικασίες, ακόμα και μετά το τυπικό πέρας της εκκαθάρισης.

Επίδραση Στις Εκκρεμείς Δίκες

Για τη σχέση μεταξύ διαγραφής της εταιρείας και εκκρεμών δικών, ισχύουν τα εξής:

Διακοπή της δίκης

Σύμφωνα με το άρθρο 286 ΚΠολΔ, η δίκη διακόπτεται όταν, πριν από την οριστική συζήτηση, επέλθει μεταβολή στο πρόσωπο του διαδίκου που επηρεάζει την ικανότητά του για δικαστική παράσταση. Η λύση μιας εταιρείας αποτελεί τέτοια μεταβολή, καθώς επηρεάζει την ικανότητά της να παρίσταται στο δικαστήριο. Ωστόσο, όπως προαναφέρθηκε, η εταιρεία θεωρείται ότι υπάρχει για τις ανάγκες της εκκαθάρισης, οπότε η δίκη δεν διακόπτεται αυτοδικαίως όσο αυτή βρίσκεται σε εξέλιξη.

Μη οριστικές αποφάσεις

Αν εκδοθεί μη οριστική απόφαση (π.χ. για διενέργεια πραγματογνωμοσύνης ή συμπλήρωση αποδείξεων), η υπόθεση παραμένει εκκρεμής. Σε περίπτωση που η εταιρεία έχει ήδη λυθεί και διαγραφεί, δεν μπορεί να επανέλθει η υπόθεση χωρίς να υπάρχει νομικό πρόσωπο. Η αναβίωση της εταιρείας καθίσταται εν προκειμένω αναγκαία για τη συνέχιση της δίκης.

Συνέχιση από τον εκκαθαριστή

Ο εκκαθαριστής μπορεί να συνεχίσει εκκρεμή δίκη στο όνομα της εταιρείας. Αν η δίκη έχει διακοπεί λόγω λύσης, μπορεί να προβεί σε δήλωση επανάληψης (290 ΚΠολΔ) ή να αποδεχθεί την πρόσκληση του αντιδίκου για αναγκαστική επανάληψη (291 ΚΠολΔ). Οι πράξεις που έγιναν πριν τη διακοπή παραμένουν έγκυρες, ενώ οι πράξεις μετά τη διακοπή είναι άκυρες, εκτός αν έγιναν από τον εκκαθαριστή υπέρ της εταιρείας (289 ΚΠολΔ).

Κατάθεση Προτάσεων πριν τη διαγραφή

Εάν η εταιρεία έχει καταθέσει Προτάσεις σε εκκρεμή δίκη πριν την ολοκλήρωση της εκκαθάρισης, η διαδικασία που προηγήθηκε είναι απολύτως νόμιμη, καθώς κατά τον χρόνο των δικονομικών πράξεων η εταιρεία είχε ακόμη νομική προσωπικότητα.

Η λύση και η ολοκλήρωση της εκκαθάρισης μετά την κατάθεση Προτάσεων, αλλά πριν την έκδοση οριστικής απόφασης, δεν καθιστά τη διαδικασία της δίκης άκυρη, ούτε επιφέρει αυτοδικαίως ανυπαρξία της εκκρεμούς αγωγής.

Η Διαδικασία Αναβίωσης

Η αναβίωση της εταιρείας που έχει διαγραφεί από το Γ.Ε.ΜΗ. ακολουθεί συγκεκριμένη διαδικασία, η οποία πλέον ρυθμίζεται και από τη φορολογική νομοθεσία:

1. Αίτηση επανεγγραφής – Υποβάλλεται αίτηση στο Γ.Ε.ΜΗ. για επανεγγραφή της επιχείρησης με σκοπό την αναβίωση και τη θέση της σε εκκαθάριση.
2. Θέση σε εκκαθάριση – Η εταιρεία επαναφέρεται στο στάδιο της εκκαθάρισης, με τους ίδιους ή νέους εκκαθαριστές, ενώ η εκπροσώπηση αναλαμβάνεται εκ νέου από αυτούς.
3. Συνέχιση δικών – Μετά την αναβίωση, ο εκκαθαριστής επαναλαμβάνει τη δίκη στο όνομα της εταιρείας, η οποία θεωρείται ότι υπάρχει για τις ανάγκες της εκκαθάρισης.
4. Ισολογισμός – Συντάσσεται ισολογισμός λήξης εκκαθάρισης, ο οποίος αποτελεί ισολογισμό έναρξης του αναβιώσαντος νομικού προσώπου. Μετά την ολοκλήρωση των ενεργειών εκκαθάρισης και την εκ νέου διαγραφή από το Γ.Ε.ΜΗ., ολοκληρώνεται και η φορολογική διαδικασία διακοπής εργασιών.

Το Δικηγορικό μας Γραφείο, για περισσότερα από 15 χρόνια εξειδικεύεται στο Εταιρικό και Εμπορικό Δίκαιο. Επικοινωνήστε μαζί μας για σας καθοδηγήσουμε και να σας συμβουλεύσουμε σε κάθε θέμα σχετικά με την αναβίωση εταιρείας μετά την λύση και εκκαθάριση.

Διασυνοριακός Μετασχηματισμός: Ποια Μορφή Επιλέγεται και Τι Φόρο Εξόδου Ενεργοποιεί

Εν συντομία:

• Ο διασυνοριακός μετασχηματισμός μετακινεί ή ενοποιεί την ίδια υφιστάμενη εταιρεία εντός της ΕΕ, με διατήρηση της νομικής της προσωπικότητας. Η ίδρυση θυγατρικής δημιουργεί νέα, παράλληλη οντότητα.
• Υπάρχουν τρεις μορφές: μετατροπή (μεταφορά έδρας), συγχώνευση (ένωση με αλλοδαπή) και διάσπαση (διαχωρισμός). Η επιλογή ακολουθεί τον στόχο.
• Το πλαίσιο δίνεται από την Οδηγία (ΕΕ) 2019/2121 και τον Ν. 5055/2023, που συμπλήρωσε τον Ν. 4601/2019.
• Η μεταφορά έδρας εκτός Ελλάδας ενεργοποιεί φόρο εξόδου (άρθρο 66Α ΚΦΕ), διακριτό από τη φορολογική ουδετερότητα της ίδιας της πράξης.
• Κάθε μορφή υπόκειται σε προληπτικό έλεγχο νομιμότητας και πιστοποιητικό πριν από την καταχώριση στο ΓΕΜΗ.

Πότε επιλέγεται διασυνοριακός μετασχηματισμός αντί για ίδρυση θυγατρικής στο εξωτερικό;

Ο διασυνοριακός μετασχηματισμός επιλέγεται όταν η επιχείρηση θέλει να μεταφέρει ή να ενοποιήσει την ίδια την υφιστάμενη οντότητα σε άλλο κράτος μέλος, διατηρώντας τη νομική προσωπικότητα, το ιστορικό, τις άδειες και τις συμβάσεις της. Η ίδρυση θυγατρικής ακολουθεί αντίθετη λογική, δηλαδή δημιουργεί νέα εταιρεία, ενώ η ελληνική παραμένει ως μητρική.

Η επιλογή του κατάλληλου τρόπου γίνεται ανά περίπτωση. Όταν η δραστηριότητα στηρίζεται σε άδειες, μακροχρόνιες συμβάσεις προμήθειας ή δικαστικές εκκρεμότητες, η μεταφορά της ίδιας οντότητας διασώζει αυτή τη συνέχεια, ενώ η νέα θυγατρική θα έπρεπε να τα αναδημιουργήσει από την αρχή. Αντίστροφα, όταν ο στόχος είναι απλώς τοπική παρουσία σε μια αγορά με διατήρηση της ελληνικής βάσης, η θυγατρική είναι το ελαφρύτερο όχημα.

Κριτήριο	Διασυνοριακός μετασχηματισμός	Ίδρυση θυγατρικής
Νομική οντότητα	Η ίδια, μετακινείται ή ενοποιείται	Νέα, παράλληλη
Νομική προσωπικότητα	Διατηρείται	Νέα
Συμβάσεις και άδειες	Μεταφέρονται με τη μορφή του μετασχηματισμού	Δεν μεταφέρονται αυτόματα
Ελληνική οντότητα μετά	Αλλάζει εθνικότητα ή παύει	Παραμένει ως μητρική
Τυπικός σκοπός	Πλήρης μετεγκατάσταση ή ενοποίηση	Επέκταση με ελληνική βάση

Από τον χειρισμό υποθέσεων μεταφοράς έδρας (μετεγκατάσταση, «re-domiciliation»), η εμπειρία δείχνει ότι η απόφαση σπάνια κρίνεται από το κόστος της διαδικασίας και συχνότερα από το αν ένας ξένος επενδυτής ή χρηματοδότης απαιτεί τη διατήρηση της ίδιας νομικής οντότητας ως προϋπόθεση της συναλλαγής, απαίτηση που πολλές εταιρείες εντοπίζουν αργά, αφού έχουν ήδη δρομολογήσει τη σύσταση θυγατρικής.

Ποια μορφή διασυνοριακού μετασχηματισμού ταιριάζει σε κάθε επιχειρηματικό στόχο;

Οι μορφές είναι τρεις και η επιλογή γίνεται ανάλογα με τον στόχο. Η διασυνοριακή μετατροπή μεταφέρει την καταστατική έδρα και μεταβάλλει τη νομική μορφή σε μόρφωμα του κράτους προορισμού, διατηρώντας μία οντότητα. Η διασυνοριακή συγχώνευση ενώνει ημεδαπή με αλλοδαπή εταιρεία. Η διασυνοριακή διάσπαση διαχωρίζει την περιουσία σε εταιρείες άλλων κρατών μελών.

Το ενωσιακό πλαίσιο των τριών μορφών δίνεται από την Οδηγία (ΕΕ) 2019/2121, η οποία τροποποίησε την Οδηγία (ΕΕ) 2017/1132. Η ενσωμάτωσή της έγινε με τον Ν. 5055/2023, ο οποίος πρόσθεσε νέα κεφάλαια στον Ν. 4601/2019 για τους εταιρικούς μετασχηματισμούς.

Η νομολογία του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΔΕΕ) είχε ήδη αναγνωρίσει ότι η μεταφορά έδρας εμπίπτει στην ελευθερία εγκατάστασης, στις υποθέσεις Cartesio (C-210/06) και VALE (C-378/10), ενώ στην Polbud (C-106/16) κρίθηκε ότι ακόμη και η μεταφορά μόνο της καταστατικής έδρας, χωρίς μεταφορά της πραγματικής δραστηριότητας, προστατεύεται.

Μορφή	Τι μεταβάλλει	Νομικό αποτέλεσμα	Τυπικός στόχος
Διασυνοριακή μετατροπή	Καταστατική έδρα και νομική μορφή	Μία οντότητα, διατήρηση προσωπικότητας	Μετεγκατάσταση
Διασυνοριακή συγχώνευση	Ένωση ημεδαπής με αλλοδαπή	Καθολική διαδοχή, η μία παύει	Ενοποίηση ομίλου ή εξαγορά
Διασυνοριακή διάσπαση	Κατανομή περιουσίας σε εταιρείες άλλων κρατών	Μεταβίβαση στοιχείων και υποχρεώσεων	Αναδιάρθρωση ή απόσχιση κλάδου

Οι τρεις διασυνοριακές μορφές αντιστοιχούν στις εγχώριες εκδοχές τους, δηλαδή τη μετατροπή, τη συγχώνευση και τη διάσπαση εταιρειών. Η διαφορά είναι ότι στη διασυνοριακή εκδοχή προστίθεται το στοιχείο της αλλοδαπής εμπλεκόμενης εταιρείας και η ανάγκη συντονισμού δύο εθνικών δικαίων.

Πώς προστατεύονται μέτοχοι, πιστωτές και εργαζόμενοι κατά τον διασυνοριακό μετασχηματισμό;

Και στις τρεις μορφές ισχύει κοινό προστατευτικό πλέγμα. Ο μέτοχος που διαφωνεί έχει δικαίωμα εξόδου, δηλαδή να διαθέσει τις συμμετοχές του έναντι χρηματικού ανταλλάγματος. Οι πιστωτές μπορούν να ζητήσουν εγγυήσεις εντός προθεσμίας, εφόσον αποδεικνύουν ότι διακυβεύεται η ικανοποίησή τους. Οι εργαζόμενοι προστατεύονται μέσω ενημέρωσης, διαβούλευσης και κανόνων συμμετοχής στη διοίκηση της νέας εταιρείας.

Η διαδικασία ξεκινά με κοινό σχέδιο μετασχηματισμού, που καταχωρίζεται και δημοσιεύεται στο ΓΕΜΗ τουλάχιστον έναν μήνα πριν από τη γενική συνέλευση. Συντάσσονται έκθεση του διοικητικού οργάνου προς μετόχους και εργαζόμενους και έκθεση ανεξάρτητου εμπειρογνώμονα που αξιολογεί τη σχέση ανταλλαγής και το χρηματικό αντάλλαγμα. Η απόφαση της συνέλευσης λαμβάνεται με αυξημένη πλειοψηφία.

Δύο σημεία απαιτούν νομική κρίση κατά περίπτωση:

• Πρώτον, οι κανόνες συμμετοχής των εργαζομένων ενεργοποιούνται με βάση όρια προσωπικού και μπορούν να επιβάλουν διατήρηση δικαιωμάτων του κράτους προέλευσης, με αποτέλεσμα η διατύπωση του σχεδίου να μεταβάλλεται ουσιωδώς.
• Δεύτερον, η απάντηση σε αίτημα πιστωτή για εγγυήσεις διαφοροποιείται ανάλογα με το αν η απαίτηση είναι ληξιπρόθεσμη, εξασφαλισμένη ή αμφισβητούμενη.

Τι φόρο εξόδου ενεργοποιεί η μεταφορά έδρας εταιρείας εκτός Ελλάδας;

Η μεταφορά της φορολογικής κατοικίας ή περιουσιακών στοιχείων εκτός της ελληνικής φορολογικής δικαιοδοσίας ενεργοποιεί φόρο εξόδου («exit tax»), κατά το άρθρο 66Α του Κώδικα Φορολογίας Εισοδήματος (ΚΦΕ).

Φορολογείται η μη πραγματοποιηθείσα υπεραξία, δηλαδή η αγοραία αξία των στοιχείων κατά τον χρόνο εξόδου μείον τη φορολογική τους αξία, ώστε η Ελλάδα να φορολογήσει το κέρδος που δημιουργήθηκε στο έδαφός της προτού χάσει το δικαίωμα φορολόγησης.

Ο φόρος εξόδου εισήχθη με το άρθρο 58 του Ν. 4714/2020, σε ενσωμάτωση του άρθρου 5 της Οδηγίας (ΕΕ) 2016/1164 κατά των πρακτικών φοροαποφυγής.

Στην υπόθεση National Grid Indus (C-371/10) το ΔΕΕ έκρινε ότι ο φόρος εξόδου είναι μεν περιορισμός της ελευθερίας εγκατάστασης, δικαιολογείται όμως από την ισόρροπη κατανομή των φορολογικών εξουσιών μεταξύ των κρατών μελών. Έκρινε ωστόσο ότι η άμεση είσπραξη του φόρου κατά τον χρόνο εξόδου είναι δυσανάλογη, αναγνωρίζοντας δικαίωμα αναβολής ή τμηματικής καταβολής.

Ο φόρος εξόδου είναι διαφορετικός από τη φορολογική ουδετερότητα της ίδιας της πράξης. Η φορολογική ουδετερότητα των μετασχηματισμών, που με τον Ν. 5162/2024 καλύπτει και τους διασυνοριακούς, αναβάλλει τη φορολόγηση της υπεραξίας μέσα στο πλαίσιο του μετασχηματισμού.

Ο φόρος εξόδου, αντίθετα, ενεργοποιείται όταν τα στοιχεία εξέρχονται από την ελληνική φορολογική δικαιοδοσία. Από τον χειρισμό σχετικών υποθέσεων, η εμπειρία δείχνει ότι το πραγματικό πεδίο τριβής είναι η αποτίμηση της «αγοραίας αξίας» των στοιχείων, την οποία η φορολογική διοίκηση τείνει να προσδιορίζει υψηλότερα από τη λογιστική τους αξία.

Πώς ολοκληρώνεται η διαδικασία και τι ελέγχει το πιστοποιητικό νομιμότητας;

Πριν από την ολοκλήρωση, κάθε διασυνοριακός μετασχηματισμός υπόκειται σε προληπτικό έλεγχο νομιμότητας από την αρμόδια αρχή, η οποία χορηγεί στην ημεδαπή εταιρεία πιστοποιητικό που βεβαιώνει την τήρηση των όρων και των διατυπώσεων.

Ο έλεγχος περιλαμβάνει και αξιολόγηση ενδεχόμενων καταχρηστικών ή δόλιων σκοπών. Η πράξη ολοκληρώνεται με την καταχώριση στο ΓΕΜΗ και δεν μπορεί πλέον να κηρυχθεί άκυρη.

Το όριο μεταξύ νόμιμης άσκησης της ελευθερίας εγκατάστασης και κατάχρησης είναι το κρίσιμο σημείο του ελέγχου. Κατά τη νομολογία του ΔΕΕ, η μεταφορά έδρας σε κράτος με ευνοϊκότερο πλαίσιο δεν συνιστά, από μόνη της, κατάχρηση.

Η αρχή μπορεί όμως να αρνηθεί το πιστοποιητικό όταν προκύπτει τεχνητή κατασκευή χωρίς ουσιαστική οικονομική υπόσταση. Η τεκμηρίωση του οικονομικού σκοπού της μετεγκατάστασης είναι, επομένως, καθοριστικός παράγοντας για την έκβαση του ελέγχου.

Με την καταχώριση, οι συμβάσεις εργασίας μεταφέρονται στη νέα ή προκύπτουσα εταιρεία και η οντότητα συνεχίζει με τη νέα μορφή ή έδρα της, διατηρώντας τη νομική της προσωπικότητα στην περίπτωση της μετατροπής.

Συχνές Ερωτήσεις

Μπορεί ελληνική ΑΕ να μεταφέρει την καταστατική της έδρα σε άλλο κράτος μέλος;

Ναι. Μετά τον Ν. 5055/2023, η μεταφορά της καταστατικής έδρας κεφαλαιουχικής εταιρείας σε άλλο κράτος μέλος είναι δυνατή μέσω διασυνοριακής μετατροπής, με διατήρηση της νομικής προσωπικότητας. Η εταιρεία μετατρέπεται σε μόρφωμα του δικαίου του κράτους προορισμού, ακολουθώντας τη διαδικασία του σχεδίου, της έγκρισης και του προληπτικού ελέγχου νομιμότητας.

Ισχύει φορολογική ουδετερότητα στους διασυνοριακούς μετασχηματισμούς;

Ναι, υπό προϋποθέσεις. Ο Ν. 5162/2024 επεκτείνει το καθεστώς φορολογικής ουδετερότητας και στους διασυνοριακούς μετασχηματισμούς εντός της ΕΕ. Η ουδετερότητα αφορά τη μη φορολόγηση της υπεραξίας στο πλαίσιο της πράξης και είναι διαφορετική από τον φόρο εξόδου, που ενεργοποιείται όταν στοιχεία εξέρχονται από την ελληνική φορολογική δικαιοδοσία.

Πόσο διαρκεί ένας διασυνοριακός μετασχηματισμός;

Η διαδικασία διαρκεί περισσότερο από τον αντίστοιχο εσωτερικό μετασχηματισμό, καθώς προϋποθέτει υποχρεωτική δημοσιότητα τουλάχιστον έναν μήνα πριν από τη γενική συνέλευση, εκθέσεις εμπειρογνωμόνων, προθεσμίες για πιστωτές και προληπτικό έλεγχο νομιμότητας σε δύο κράτη. Το χρονοδιάγραμμα εξαρτάται από τη μορφή, τον αριθμό των εμπλεκόμενων δικαιοδοσιών και την ταχύτητα των αρμόδιων αρχών.

Τι γίνεται με τις συμβάσεις εργασίας μετά τη μεταφορά έδρας;

Τα δικαιώματα και οι υποχρεώσεις από συμβάσεις εργασίας μεταφέρονται στη νέα ή προκύπτουσα εταιρεία. Παράλληλα εφαρμόζονται οι κανόνες ενημέρωσης και διαβούλευσης των εργαζομένων, ενώ ειδικοί κανόνες ρυθμίζουν τη συμμετοχή τους στη διοίκηση, ιδίως όταν το πλαίσιο του κράτους προέλευσης προέβλεπε τέτοια δικαιώματα.

Χρειάζεται έγκριση των μετόχων;

Ναι. Η απόφαση λαμβάνεται από τη γενική συνέλευση με αυξημένη πλειοψηφία. Ο μέτοχος που διαφωνεί διατηρεί δικαίωμα εξόδου έναντι χρηματικού ανταλλάγματος, καθώς και δυνατότητα δικαστικής προσβολής της σχέσης ανταλλαγής ή του ανταλλάγματος, με την τελεσίδικη απόφαση να ισχύει για όλους όσοι άσκησαν το δικαίωμα.

Πρακτικές Επισημάνσεις

Επιλογή οχήματος: Η απόφαση μεταξύ διασυνοριακού μετασχηματισμού και ίδρυσης θυγατρικής προηγείται κάθε άλλης ενέργειας, γιατί καθορίζει τη συνέχεια συμβάσεων, αδειών και φορολογικού ιστορικού.

Αντιστοίχιση μορφής και στόχου: Μετατροπή για μετεγκατάσταση, συγχώνευση για ενοποίηση ή εξαγορά, διάσπαση για αναδιάρθρωση. Η λάθος μορφή παράγει περιττό κόστος και καθυστέρηση.

Πρόβλεψη φόρου εξόδου: Ο φόρος εξόδου του άρθρου 66Α ΚΦΕ ενσωματώνεται στο χρηματοοικονομικό μοντέλο από την αρχή, μαζί με την αξιολόγηση δικαιώματος αναβολής ή τμηματικής καταβολής.

Τεκμηρίωση οικονομικού σκοπού: Η μετεγκατάσταση χρειάζεται ουσιαστική οικονομική υπόσταση, ώστε να μην προσκρούσει στον anti-abuse έλεγχο κατά τη χορήγηση του πιστοποιητικού νομιμότητας.

Έγκαιρη διαχείριση εργαζομένων και πιστωτών: Τα όρια συμμετοχής εργαζομένων και οι προθεσμίες πιστωτών διαμορφώνουν το σχέδιο και το χρονοδιάγραμμα και αντιμετωπίζονται πριν από τη γενική συνέλευση.

Το Δικηγορικό μας Γραφείο, για περισσότερα από 20 χρόνια εξειδικεύεται στο Εταιρικό και Εμπορικό Δίκαιο. Επικοινωνήστε μαζί μας για σας καθοδηγήσουμε και να σας συμβουλεύσουμε σε κάθε θέμα σχετικά με τους διασυνοριακούς μετασχηματισμούς εταιρειών.

Από τους λόγους που επιφέρουν λήξη της ιδιότητας του διαχειριστή μιας ομόρρυθμης εταιρείας (ΟΕ) άλλοι είναι κοινοί για όλα τα είδη της διαχείρισης και άλλοι διαφέρουν ανάλογα με το αν πρόκειται για διαχειριστές από το νόμο ή το καταστατικό.

Ειδικότερα, τη λήξη της διαχειριστικής ιδιότητας επιφέρει σε κάθε περίπτωση:

• η λύση της εταιρείας, αφού τότε λήγει η διαχειριστική εξουσία και αρχίζει η εξουσία των εκκαθαριστών (άρθρο 777 εδ. 2 ΑΚ, που εφαρμόζεται διασταλτικά και αναλογικά),
• ο θάνατος, η δικαστική συμπαράσταση και η πτώχευση του διαχειριστή,
• η αποβολή για οποιονδήποτε λόγο. πέρα της λύσης της εταιρείας, της εταιρικής ιδιότητας του εταίρου – διαχειριστή και συγκεκριμένα με την έξοδο και τον αποκλεισμό του από την εταιρεία,
• η παραίτηση του διαχειριστή (η οποία μπορεί να συνοδεύεται και από αποχώρηση από την εταιρεία) και τέλος
• η ανάκληση του διαχειριστή για την περίπτωση της καταστατικής διαχείρισης.

Συνέπειες Ανάκλησης

Οι συνέπειες της ανάκλησης επέρχονται με την κοινοποίηση της απόφασης στον ανακαλούμενο διαχειριστή (απευθυντέα δήλωση βούλησης).

Περαιτέρω, διακρίνονται οι εξής περιπτώσεις:

• Αν ο ανακληθείς είναι σύμφωνα με το καταστατικό ο μόνος διαχειριστής της εταιρείας, πρέπει να ισχύσει στο εξής η νόμιμη, δηλαδή η ατομική διαχείριση.
• Αν η διαχείριση έχει ανατεθεί από το καταστατικό σε περισσότερους εταίρους, με την έννοια ότι πρέπει να ενεργούν μόνον από κοινού, και ανακληθεί κάποιος από αυτούς, τότε η διαχείριση πρέπει να συνεχιστεί από κοινού από τους υπόλοιπους διαχειριστές.
• Αν η διαχείριση έχει ανατεθεί από το καταστατικό σε περισσότερους εταίρους, με την έννοια ότι κάθε διαχειριστής μπορεί να ενεργεί και μόνος, η ανάκληση ενός από αυτούς δεν επηρεάζει την εξουσία των υπολοίπων, οι οποίοι πρέπει να συνεχίσουν κανονικά την άσκηση της διαχειριστικής τους εξουσίας, συνεχίζει δηλαδή να ισχύει η (καταστατική) ατομική διαχείριση, χωρίς τη συμμετοχή του ανακληθέντος διαχειριστή.

Σε περίπτωση μη ύπαρξης διαχειριστών, διότι ανακλήθηκαν ή παραιτήθηκαν όλοι, αναβιώνει η νόμιμη διαχείριση.

Καταστατική Διαχείριση

Περαιτέρω, όταν πρόκειται για καταστατική διαχείριση, δηλαδή όταν η εξουσία για τη διαχείριση των εταιρικών υποθέσεων ανατέθηκε στον διαχειριστή με ρήτρα του καταστατικού ή με απόφαση των εταίρων και αντίστοιχη τροποποίηση του καταστατικού και δημοσίευσή του στο ΓΕΜΗ, η εξουσία του μπορεί να παύσει και με την ανάκλησή του.

Ανάκληση διαχειριστή δεν είναι δυνατόν να υπάρξει πάντως, όταν ισχύει διαχείριση της εταιρείας εκ του νόμου.

Η απόφαση για την ανάκληση του διαχειριστή πρέπει να ληφθεί από όλους τους άλλους εταίρους, ομόφωνα, εκτός αν έχει προβλεφθεί στο καταστατικό ότι μπορεί αυτή να ληφθεί και με πλειοψηφία.

Για να ισχύσει η ανάκληση του διαχειριστή έναντι των τρίτων, πρέπει να τύχει της δέουσας δημοσίευσης, δηλαδή να καταχωρισθεί αυτή στο ΓΕΜΗ και να δημοσιευθεί στο διαδικτυακό τόπο του ΓΕΜΗ (άρθρο 16 παρ. 3 του Ν. 3419/2005).

Ουσιαστική προϋπόθεση για την ανάκληση διαχειριστή ομόρρυθμης εταιρείας είναι, κατά την κρατούσα γνώμη, να υπάρχει σπουδαίος λόγος, ο οποίος να τη δικαιολογεί (άρθρο 752 παρ. 1 σε συνδυασμό με άρθρο 757 ΑΚ).

Ως σπουδαίος λόγος μπορεί να θεωρηθεί η σοβαρή παράβαση των καθηκόντων του διαχειριστή, η ανικανότητά του για τακτική διαχείριση κλπ. Κατά συνέπεια, αν δεν συντρέχει σπουδαίος λόγος, η προηγηθείσα ανάκληση είναι άκυρη.

Ορισμός Νέου Διαχειριστή

Εξάλλου, σύμφωνα με τη διάταξη του άρθρου 69 ΑΚ “Αν λείπουν τα πρόσωπα που απαιτούνται για τη διοίκηση του νομικού προσώπου, ή, αν τα συμφέροντά τους συγκρούονται προς εκείνα του νομικού προσώπου, ο πρόεδρος των πρωτοδικών διορίζει προσωρινή διοίκηση ύστερα από αίτηση όποιου έχει έννομο συμφέρον“.

Η διάταξη αυτή, όπως προκύπτει από τη γενικότητα της διατυπώσεώς της, εφαρμόζεται σε κάθε είδους νομικό πρόσωπο, και συνεπώς και στις εμπορικές εταιρίες κάθε μορφής, μεταξύ των οποίων και οι ομόρρυθμες και ετερόρρυθμες εταιρίες.

Περαιτέρω, οι διατάξεις του ν. 4072/2012 δεν προβλέπουν κάποια ειδικότερη ρύθμιση για την ανάκληση του ορισθέντος στην εταιρική σύμβαση διαχειριστή και τις συνέπειες αυτής.

Το κενό θα πρέπει να θεωρηθεί ότι συμπληρώνεται με την αναλογική εφαρμογή του άρθρ. 752 ΑΚ, το οποίο, μαζί με τις λοιπές διατάξεις των άρθρ. 741-784 του ΑΚ για την αστική εταιρία, πλην εκείνων των άρθρ. 758 και 761, εξακολουθούν να εφαρμόζονται στην ομόρρυθμη εταιρεία, συμπληρωματικά και εφόσον δεν έρχονται σε αντίθεση με τις ειδικότερες ρυθμίσεις του ν. 4072/2012, όπως ρητά προβλέπεται στο άρθρ. 249 παρ. 2 του ίδιου νόμου.

Επομένως, η ανάκληση του ορισθέντος στην εταιρική σύμβαση διαχειριστή θα μπορεί να γίνει δυνάμει του άρθρ. 752 ΑΚ, ήτοι με την λήψη ομόφωνης απόφασης από τους λοιπούς εταίρους, ένεκα σπουδαίου λόγου, η οποία απευθύνεται στον διαχειριστή και επιφέρει τα αποτελέσματά της αμέσως μετά την λήψη της από αυτόν.

Σε αυτή την περίπτωση, κι εφόσον δεν προβλέπεται κάτι διαφορετικό στην εταιρική σύμβαση, θα αναβιώνει η νόμιμη διαχείριση και εκπροσώπηση, η οποία ταυτίζεται με την ατομική διαχείριση όλων των εταίρων.

Ελλείψει, δηλαδή, ειδικότερης ή άλλης ρύθμισης για την ανάκληση του καταστατικού διαχειριστή και τις συνέπειές της, η άποψη που είχε επικρατήσει υπό την ισχύ του καταργηθέντος προηγούμενου Εμπορικού Νόμου περί αναβίωσης της νόμιμης, ήτοι ατομικής διαχείρισης όλων των εταίρων σε περίπτωση ανάκλησης του ορισθέντος διά του καταστατικού διαχειριστή, εξακολουθεί να βρίσκει νόμιμο έρεισμα εφαρμογής και υπό το πρίσμα των νέων διατάξεων του ν. 4072/2012.

Στην περίπτωση αυτή, ο κάθε εταίρος, συμπεριλαμβανομένου του ανακληθέντος, θα μπορεί πλέον, αμέσως μετά την επίδοση της ανάκλησης, να προβαίνει μόνος του (και όχι μόνον σε σύμπραξη με τους υπόλοιπους) σε πράξεις εσωτερικής διαχείρισης ή εκπροσώπησης της εταιρίας, αλλά το δικαίωμά του αυτό εξισορροπείται από το δικαίωμα εναντίωσης των άλλων συνεταίρων του.

Ερμηνεία

Σύμφωνα με την ΑΠ 1333/2017, στις περιπτώσεις της ομόρρυθμης και ετερόρρυθμης εταιρείας πρόκειται για ενώσεις προσώπων κατ’ εξοχήν προσωπικού και εμπιστευτικού χαρακτήρα.

Επομένως, μεταξύ άλλων, ισχύει η βασική αρχή της αυτοδιαχείρισης και η έξωθεν επιβολή μιας δοτής διοίκησης εγκυμονεί μεγάλους κινδύνους για τους ομόρρυθμους εταίρους (λόγω της απεριόριστης ευθύνης τους για τα εταιρικά χρέη) και δεν συμβιβάζεται με το έντονα προσωπικό και εμπιστευτικό στοιχείο που πρέπει να επικρατεί στις εσωτερικές σχέσεις μιας προσωπικής εταιρίας.

Τούτο διότι προκειμένου η ύπαρξη και λειτουργία της να μη στερείται νοήματος, για να έχουμε έλλειψη διοίκησης, όπως την εννοεί το άρθρο 69 του ΑΚ, πρέπει να κωλύονται όλοι οι ομόρρυθμοι εταίροι και το καταστατικό να μην προβλέπει αναπλήρωσή τους ή, αν πρόκειται για σύγκρουση συμφερόντων, πρέπει να συγκρούονται τα συμφέροντα όλων των ομορρύθμων εταίρων με τα συμφέροντα της εταιρίας.

Εξάλλου, η διαχείριση στην ομόρρυθμη εταιρία ρυθμίζεται με τις διατάξεις του άρθρου 254 του ν. 4072/2012. Σύμφωνα με το άρθρο αυτό, δικαίωμα και υποχρέωση διαχείρισης έχουν όλοι οι εταίροι.

Σε αντίθεση με την αστική εταιρία όπου ισχύει η αρχή της συλλογικής διαχείρισης, στην ομόρρυθμη εταιρία ισχύει η αρχή της ατομικής διαχείρισης, δηλαδή κάθε εταίρος διαχειριστής μπορεί για λόγους ταχείας λήψης αποφάσεων, να ενεργεί μόνος διαχειριστικές πράξεις, χωρίς τη συγκατάθεση άλλων (νόμιμη διαχείριση (άρθρο 254 παρ. 2).

Η εταιρική σύμβαση μπορεί να θέσει άλλους τρόπους διαχείρισης και λήψης των αποφάσεων (ολικός ή μερικός αποκλεισμός ορισμένων εταίρων, συλλογική διαχείριση).

Όμως, σε περίπτωση επείγοντος, κατ’ αναλογική εφαρμογή του άρθρου 751 ΑΚ, κάθε εταίρος διαχειριστής ή μη διαχειριστής μπορεί να λάβει μόνος του τα δέοντα μέτρα.

Ταυτόχρονα, προβλέπεται δικαίωμα εναντίωσης σε κάθε εταίρο διαχειριστή στην ενέργεια μιας πράξης πριν την εκτέλεσή της, ως αντίβαρο στην ευρεία εξουσία του διαχειριστή στα πλαίσια της ατομικής διαχείρισης (άρθρο 254 παρ. 2 εδ. 2).

Η τέλεση όμως της πράξης παρά την εναντίωση δεν επιδρά στο κύρος της (αναλογική εφαρμογή παρ. 3 εδ. 3 του άρθρου 257). Γεννάται μόνο υποχρέωση αποζημίωσης, ενδεχομένως, αν η τέλεση της πράξης αποτελεί παράβαση της προς τα έσω διαχειριστικής εξουσίας του εταίρου.

Περαιτέρω, κατ’ αναλογία της ατομικής διαχείρισης, για λόγους ταχείας σύναψης συναλλαγών ισχύει ο κανόνας της ατομικής εκπροσώπησης, κατά τον οποίο κάθε εταίρος έχει εξουσία εκπροσώπησης της εταιρίας (§1 άρθρο 257).

Η εταιρική σύμβαση μπορεί να προβλέπει άλλο τρόπο εκπροσώπησης από τον οριζόμενο στο νόμο (καταστατική εκπροσώπηση).

Έτσι μπορεί να προβλέπεται συλλογική εκπροσώπηση όλων ή ορισμένων εταίρων, ή αποκλεισμός όλων πλην ενός.

Στην περίπτωση κατά την οποία με το καταστατικό της εταιρείας η εξουσία διαχείρισης και εκπροσώπησης ανατέθηκε σε ένα ή περισσότερους εταίρους ή και σε όλους τους εταίρους από κοινού (καταστατική διαχείριση), αν ο διαχειριστής βρίσκεται σε πραγματική ή νομική αδυναμία να διαχειρίζεται τις εταιρικές υποθέσεις (π.χ. μακρά απουσία ή, εξομοιούμενη με αυτήν, αδιαφορία και αμέλεια περί την εκπλήρωση των καθηκόντων του ή προστριβές και αγεφύρωτες διχογνωμίες ανάμεσα στα μέλη της διοίκησης), γίνεται δεκτό ότι υφίσταται, μεν, έλλειψη καταστατικής διαχείρισης, πλην όμως η εταιρεία δεν βρίσκεται, χωρίς άλλο, σε κατάσταση παντελούς έλλειψης διαχείρισης, διότι αν το καταστατικό δεν προβλέπει αναπλήρωση της διαχείρισης που λείπει και οι εταίροι δεν συμφωνήσουν στην αντικατάσταση της “ελλείπουσας” διοίκησης, αναβιώνει η νόμιμη διαχείριση και εκπροσώπηση, δηλαδή η εξουσία διαχείρισης και εκπροσώπησης της εταιρείας από τον κάθε ομόρρυθμο εταίρο.

Η έλλειψη της καταστατικής διαχείρισης κατά την προεκτεθείσα έννοια, που συνεπάγεται την αναβίωση της νόμιμης διαχείρισης, αποτελεί ζήτημα πραγματικό που πρέπει να αποδεικνύεται από τον επικαλούμενο κατά τρόπο άμεσο και απόλυτα πειστικό, με την προσκομιδή πρόσφορων στοιχείων.

Το Δικηγορικό μας Γραφείο, για περισσότερα από 15 χρόνια εξειδικεύεται στο Εταιρικό και Εμπορικό Δίκαιο. Επικοινωνήστε μαζί μας για σας καθοδηγήσουμε και να σας συμβουλεύσουμε σε κάθε θέμα σχετικά με τη λήξη της ιδιότητας του διαχειριστή Ο.Ε. και την περίπτωση της ανάκλησής του.

Έκτακτος Έλεγχος ΑΕ: Πότε Τον Επιλέγει Η Μειοψηφία Έναντι Άλλων Ενεργειών

Εν συντομία:

• Ο έκτακτος έλεγχος ΑΕ είναι δικαίωμα της μειοψηφίας να ζητήσει δικαστικά έλεγχο της διαχείρισης, με σκοπό τη συγκέντρωση αποδείξεων και όχι την επιδίκαση αποζημίωσης.
• Δύο όρια ενεργοποιούν διαφορετικό εύρος: το 1/20 του κεφαλαίου δίνει έλεγχο νομιμότητας, ενώ το 1/5 επεκτείνεται και στον έλεγχο της χρηστής διαχείρισης.
• Η αίτηση της μικρής μειοψηφίας υποβάλλεται μέσα σε τρία έτη από την έγκριση των οικονομικών καταστάσεων της επίμαχης χρήσης.
• Η αμοιβή των ελεγκτών βαρύνει καταρχήν τον αιτούντα, με δυνατότητα του δικαστηρίου να την επιρρίψει στην εταιρεία.
• Η επιλογή του ελέγχου έναντι ακύρωσης αποφάσεων, αγωγής ευθύνης ή μήνυσης εξαρτάται από το είδος του προβλήματος και τον επιδιωκόμενο στόχο.

Πότε ζητά η μειοψηφία έκτακτο έλεγχο ΑΕ;

Ο έκτακτος έλεγχος επιλεγεται, όταν η μειοψηφία πιθανολογεί κακοδιαχείριση ή παρανομία την οποία δεν μπορεί να αποδείξει και χρειάζεται δικαστικά αξιοποιήσιμα στοιχεία για να θεμελιώσει αγωγή κατά των διοικούντων ενώ, ταυτόχρονα, διαθέτει το απαιτούμενο ποσοστό εντός της προθεσμίας.

Πρόκειται για εργαλείο απόδειξης και πληροφόρησης, όχι για μέσο άμεσης αποζημίωσης ή ανατροπής εταιρικών αποφάσεων.

Το δικαίωμα τυποποιείται στο άρθρο 142 του Ν. 4548/2018 και εντάσσεται στα δικαιώματα της μειοψηφίας της ανώνυμης εταιρείας. Επιδιώκει τρεις σκοπούς:

• τη συγκέντρωση στοιχείων για άσκηση αγωγής αποζημίωσης κατά των εταιρικών οργάνων,
• την αναζήτηση των ευθυνών τους και
• την ενημέρωση της γενικής συνέλευσης για τον τρόπο άσκησης της διαχείρισης.

Κρίσιμο για την απόφαση είναι ότι η άσκηση του δικαιώματος δεν εμποδίζεται ούτε από την έγκριση του ισολογισμού ούτε από την απαλλαγή του διοικητικού συμβουλίου από την ευθύνη του, ακόμη και όταν στη σχετική απόφαση συμμετείχαν οι αιτούντες μέτοχοι. Η μειοψηφία που ψήφισε υπέρ της απαλλαγής διατηρεί το δικαίωμα να ζητήσει τον έλεγχο, εφόσον προκύψουν νεότερες ενδείξεις.

Η εμπειρία από υποθέσεις μετοχικών διαφορών δείχνει ότι ο έκτακτος έλεγχος αποδίδει όταν προηγείται στοχευμένη προεργασία (πχ έκτακτη ΓΣ) επί συγκεκριμένων διαχειριστικών πράξεων και όχι γενικευμένη δυσαρέσκεια για την πορεία της εταιρείας. Η αίτηση που στηρίζεται σε αόριστα παράπονα απορρίπτεται, ενώ εκείνη που εξειδικεύει πράξεις, χρήσεις και πιθανολογούμενες παραβάσεις έχει σοβαρές πιθανότητες να ευδοκιμήσει.

Μικρή ή μεγάλη μειοψηφία: ποιο όριο και ποιον έλεγχο ενεργοποιεί;

Το 1/20 του καταβεβλημένου κεφαλαίου ενεργοποιεί έλεγχο νομιμότητας και απαιτεί καταγγελία συγκεκριμένων πράξεων που πιθανολογούν παράβαση νόμου, καταστατικού ή αποφάσεων της γενικής συνέλευσης.

Το 1/5 επεκτείνει τον έλεγχο και στη χρηστή και συνετή διαχείριση, αποκλείεται όμως όταν η αιτούσα μειοψηφία εκπροσωπείται στο διοικητικό συμβούλιο.

Η «μικρή μειοψηφία» που αντιπροσωπεύει το 1/20 περιορίζεται σε έλεγχο νομιμότητας, δηλαδή στην εξακρίβωση παραβάσεων όπως η απόκρυψη κερδών ή οι λογιστικές αταξίες. Η απαιτούμενη πιθανολόγηση αφορά μόνο τα γεγονότα και όχι τον νομικό χαρακτηρισμό τους, ο οποίος ανήκει στο δικαστήριο. Η αίτηση υποβάλλεται μέσα σε τρία έτη από την έγκριση των οικονομικών καταστάσεων της επίμαχης χρήσης.

Η «μεγάλη μειοψηφία» που αντιπροσωπεύει το 1/5 δεν χρειάζεται να επικαλεστεί συγκεκριμένη παράβαση. Αρκεί να προβάλει ότι, από τη συνολική πορεία των εταιρικών υποθέσεων, η διοίκηση δεν ασκείται όπως επιβάλλει η χρηστή και συνετή διαχείριση. Ο έλεγχός της εκτείνεται και στη σκοπιμότητα της διαχείρισης, που μέρος της θεωρίας προσεγγίζει ορθότερα ως έλεγχο επιμέλειας.

Η νομολογία διαφοροποιεί τον βαθμό απόδειξης. Για τη μικρή μειοψηφία αρκεί να πιθανολογηθεί ότι τελέστηκαν οι καταγγελλόμενες πράξεις, ενώ για τη μεγάλη ο έλεγχος διατάσσεται μόνο αν αποδειχθούν πλήρως η μη χρηστή διαχείριση, η κακή οικονομική πορεία και ο αιτιώδης σύνδεσμος μεταξύ τους (ΑΠ 1484/2019).

Μόνη αρνητική προϋπόθεση για τη μεγάλη μειοψηφία είναι να μην εκπροσωπείται στο διοικητικό συμβούλιο. Το καταστατικό μπορεί να μειώσει το απαιτούμενο ποσοστό, όχι όμως πέραν του μισού.

Η επιλογή της δικονομικής βάσης δεν είναι απλό ζήτημα ποσοστού. Η μικρή μειοψηφία απαιτεί λιγότερες μετοχές και χαμηλότερο βαθμό απόδειξης, αλλά δεσμεύεται να εντοπίσει συγκεκριμένες παράνομες πράξεις.

Η μεγάλη μειοψηφία απαλλάσσεται από την εξειδίκευση πράξεων, επωμίζεται όμως βαρύτερο βάρος απόδειξης ως προς τη συνολική κακή διαχείριση και αποκλείεται με την παραμικρή εκπροσώπηση στο διοικητικό συμβούλιο. Η σωστή επιλογή εξαρτάται από το τι μπορεί πραγματικά να αποδειχθεί κάθε φορά.

Κριτήριο	Μικρή μειοψηφία (1/20)	Μεγάλη μειοψηφία (1/5)
Απαιτούμενο ποσοστό	1/20 του καταβεβλημένου κεφαλαίου	1/5 του καταβεβλημένου κεφαλαίου
Αντικείμενο ελέγχου	Νομιμότητα (παραβάσεις νόμου, καταστατικού ή αποφάσεων ΓΣ)	Νομιμότητα και χρηστή, συνετή διαχείριση
Τι πρέπει να προβληθεί	Καταγγελία συγκεκριμένων πράξεων	Μη χρηστή διαχείριση από τη συνολική πορεία
Βαθμός απόδειξης	Πιθανολόγηση πραγματικών γεγονότων	Πλήρης απόδειξη κακής διαχείρισης, κακής πορείας και αιτιώδους συνδέσμου
Προθεσμία	Τριετία από την έγκριση των οικονομικών καταστάσεων	Χωρίς ρητή τριετία στον νόμο
Αρνητική προϋπόθεση	Δεν ισχύει	Μη εκπροσώπηση στο ΔΣ
Καταστατική μείωση ορίου	Έως το μισό	Έως το μισό

Πώς διεξάγεται ο έκτακτος έλεγχος και ποιος επιβαρύνεται τα έξοδα;

Το δικαστήριο, δικάζοντας κατά τη διαδικασία της εκούσιας δικαιοδοσίας, αναθέτει τον έλεγχο σε έναν τουλάχιστον ορκωτό ελεγκτή λογιστή ή ελεγκτική εταιρεία. Σε μικρότερες υποθέσεις μπορεί να διορίσει λογιστή φοροτεχνικό Α’ τάξης, μέλος του Οικονομικού Επιμελητηρίου, ενώ για ζητήματα νομιμότητας ή χρηστότητας μπορεί να ορίσει και πραγματογνώμονες της συγκεκριμένης ειδικότητας.

Ο διορισμός γίνεται με κριτήριο το μέγεθος της εταιρείας, τις καταγγελλόμενες πράξεις και τις αναμενόμενες ελεγκτικές εργασίες. Οι διοριζόμενοι ελεγκτές έχουν τα δικαιώματα πληροφόρησης και το καθήκον εχεμύθειας των τακτικών ελεγκτών, εκτός αν η απόφαση ορίζει διαφορετικά. Το δικαστήριο μπορεί επίσης να τάξει προθεσμία για τη διενέργεια του ελέγχου και να αντικαταστήσει τους ελεγκτές που διόρισε.

Οι ελεγκτές οφείλουν να ολοκληρώσουν το έργο χωρίς υπαίτια καθυστέρηση και να υποβάλουν την έκθεση στην ελεγχόμενη εταιρεία και στον αιτούντα. Το διοικητικό συμβούλιο υποχρεούται να θέσει την έκθεση υπόψη των μετόχων το αργότερο στην αμέσως επόμενη γενική συνέλευση. Αν διαπιστωθούν παραβάσεις που τιμωρούνται ποινικά, οι ελεγκτές υποβάλλουν την έκθεση και στην αρμόδια εισαγγελική αρχή.

Ως προς το κόστος, η αμοιβή καταβάλλεται από τον αιτούντα μετά την ολοκλήρωση του ελέγχου. Το δικαστήριο μπορεί ωστόσο να επιρρίψει στην εταιρεία το σύνολο ή μέρος της αμοιβής, ή να ορίσει ότι ο αιτών θα την προκαταβάλει και θα την αναζητήσει από την εταιρεία.

Η αμοιβή υπόκειται σε αναθεώρηση μετά τη διενέργεια του ελέγχου. Το οικονομικό αυτό βάρος αποτελεί πραγματικό κριτήριο στην απόφαση για την κατάθεση της αίτησης.

Τι κερδίζει, πρακτικά, η μειοψηφία από την έκθεση του ελεγκτή;

Η αξία της έκθεσης είναι κατ’ εξοχήν αποδεικτική. Παρέχει τεκμηριωμένη βάση για αγωγή αποζημίωσης κατά των διοικούντων, ενημερώνει τη γενική συνέλευση και ανοίγει τον δρόμο για κλιμάκωση σε αστικές ή ποινικές διαδικασίες. Δεν λειτουργεί ως αυτοτελής τίτλος αποζημίωσης, αλλά ως το υλικό πάνω στο οποίο στηρίζονται οι επόμενες κινήσεις.

Η εταιρική αξίωση αποζημίωσης ασκείται με την εταιρική αγωγή, όταν τη ζημία έχει υποστεί η ίδια η εταιρεία από πράξεις των οργάνων της. Όταν θεμελιώνεται προσωπική ζημία του μετόχου, χωρεί ατομική αξίωση. Η αδικοπρακτική ευθύνη των μελών του διοικητικού συμβουλίου ενεργοποιείται όταν η συμπεριφορά τους συνιστά αυτοτελώς αδικοπραξία.

Όταν τα ευρήματα στοιχειοθετούν αξιόποινη πράξη, όπως απιστία σε βάρος της εταιρείας, η μειοψηφία μπορεί να προχωρήσει σε μήνυση κατά των μελών του διοικητικού συμβουλίου. Η έκθεση του ελεγκτή λειτουργεί τότε ως οργανωμένο αποδεικτικό υλικό ενώ, ανεξάρτητα από αυτήν, οι ίδιοι οι ελεγκτές έχουν ήδη υποχρέωση να διαβιβάσουν τυχόν ποινικές παραβάσεις στον εισαγγελέα.

Πότε η αίτηση ελέγχου απορρίπτεται ως αόριστη ή απαράδεκτη;

Η αίτηση πάσχει αοριστίας όταν δεν μνημονεύει ρητά την προσβαλλόμενη διαχειριστική πράξη ή δεν εξειδικεύει τις οικονομικές χρήσεις τις οποίες αφορά.

Η αίτηση της μικρής μειοψηφίας είναι επιπλέον απαράδεκτη όταν, παρά τη διατύπωσή της, στρέφεται στην ουσία κατά της σκοπιμότητας μιας διαχειριστικής επιλογής, αφού η μικρή μειοψηφία νομιμοποιείται μόνο σε έλεγχο νομιμότητας.

Η νομολογία έχει κρίνει αόριστη την αίτηση που δεν προσδιορίζει την επίμαχη πράξη ούτε τις χρήσεις στις οποίες αυτή ανάγεται (ΜΠρΑθ 1787/2023).

Με βάση τη διάκριση νομιμότητας και σκοπιμότητας αίτηση, για παράδειγμα, μικρής μειοψηφίας που αμφισβητεί στην πραγματικότητα την αποτίμηση της αξίας ακινήτων της εταιρείας είναι απαράδεκτη, διότι το ζήτημα ανήκει στον έλεγχο σκοπιμότητας τον οποίο μπορεί να ζητήσει μόνο η μεγάλη μειοψηφία.

Ως προς τους διαδίκους, η αίτηση μπορεί να στρέφεται κατά του νομικού προσώπου της εταιρείας αλλά και κατά των μελών της ελεγκτέας διοίκησης, τα οποία ομοδικούν κατά το άρθρο 74 παρ. 2 του Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας ως συνυποκείμενα στον έλεγχο, ευθυνόμενα είτε από την εντολή είτε από το αδίκημα (ΑΠ 1484/2019).

Η σύνταξη της αίτησης είναι καθοριστική. Η απαρίθμηση των επίμαχων πράξεων, η αντιστοίχισή τους με συγκεκριμένες χρήσεις και η ορθή επιλογή μεταξύ ελέγχου νομιμότητας και σκοπιμότητας ανάλογα με το ποσοστό, κρίνουν την τύχη της δίκης πριν από κάθε ουσιαστική εξέταση.

Η εμπειρία από υποθέσεις αιτήσεων ελέγχου δείχνει ότι η αοριστία ως προς τις χρήσεις και τις προσβαλλόμενες πράξεις είναι ο συνηθέστερος λόγος απόρριψης.

Έκτακτος έλεγχος ή άλλο ένδικο βοήθημα: ποιο εργαλείο για ποιο πρόβλημα;

Ο έκτακτος έλεγχος ταιριάζει σε υπόνοια αδιαφανούς ή παράνομης διαχείρισης που χρειάζεται απόδειξη. Όταν το πρόβλημα είναι διαφορετικό, η μειοψηφία διαθέτει άλλες εναλλακτικές: ακύρωση αποφάσεων για διαδικαστικά ή καταχρηστικά ελαττώματα, αγωγές ευθύνης για αποκατάσταση ζημίας, μήνυση για ποινικά αδικήματα ή έξοδο από την εταιρεία όταν το αδιέξοδο είναι μη αναστρέψιμο.

Όταν το ελάττωμα αφορά τη λήψη μιας απόφασης της γενικής συνέλευσης, το κατάλληλο μέσο είναι η προσβολή των άκυρων ή ακυρώσιμων αποφάσεων, αντί του ελέγχου της διαχείρισης.

Όταν η υπόνοια αφορά άντληση αξίας μέσω συναλλαγών της εταιρείας με πρόσωπα του στενού κύκλου της διοίκησης, η ανάλυση εστιάζει στις συναλλαγές με συνδεδεμένα μέρη και στους ειδικούς κανόνες έγκρισης και διαφάνειας.

Όταν η ζημία έχει ήδη επέλθει και είναι αποτιμητή, προτεραιότητα έχει η αγωγή αποζημίωσης. Όταν στοιχειοθετείται ποινικό αδίκημα, ακολουθεί η μήνυση ή έγκληση.

Σε περιπτώσεις μη αναστρέψιμου αδιεξόδου, η διέξοδος μπορεί να είναι η έξοδος από την εταιρεία μέσω εξαγοράς των μετοχών, με βάση τον μηχανισμό του άρθρου 45 του Ν. 4548/2018, ή η λύση της εταιρείας για σπουδαίο λόγο κατά τις διατάξεις των άρθρων 164 επ. Καθεμία επιλογή έχει διαφορετικές προϋποθέσεις, κόστος και χρονικό ορίζοντα.

Η επιλογή της κατάλληλης αντίδρασης προϋποθέτει σύνθεση πολλών διατάξεων και ψύχραιμη αξιολόγηση του στόχου. Αίτηση ελέγχου εκεί όπου η ζημία είναι ήδη αποτιμημένη καθυστερεί την αποκατάσταση, ενώ αίτηση μικρής μειοψηφίας που στοχεύει στη σκοπιμότητα είναι εξαρχής απαράδεκτη. Η ίδια πραγματική σύγκρουση μπορεί να απαιτεί διαφορετική νομική οδό ανάλογα με το αν ζητείται απόδειξη, ακύρωση, αποκατάσταση ή έξοδος.

Πρόβλημα	Κατάλληλο εργαλείο	Νομική βάση	Πότε επιλέγεται
Υπόνοια κακοδιαχείρισης χωρίς αποδείξεις	Έκτακτος έλεγχος	Άρθρα 142-143 Ν. 4548/2018	Όταν χρειάζονται δικαστικά αξιοποιήσιμα στοιχεία
Παράτυπη ή καταχρηστική απόφαση ΓΣ	Προσβολή άκυρων ή ακυρώσιμων αποφάσεων	Διατάξεις για τις αποφάσεις της ΓΣ	Όταν το ελάττωμα αφορά τη λήψη της απόφασης
Άντληση αξίας μέσω συνδεδεμένων προσώπων	Έλεγχος συναλλαγών συνδεδεμένων μερών	Κανόνες έγκρισης και διαφάνειας συναλλαγών	Όταν υπάρχει σύγκρουση συμφερόντων
Επελθούσα και αποτιμητή ζημία	Εταιρική ή ατομική αγωγή ευθύνης	Διατάξεις ευθύνης οργάνων διοίκησης	Όταν επιδιώκεται αποκατάσταση ζημίας
Ποινικό αδίκημα (π.χ. απιστία)	Μήνυση ή έγκληση	Ποινικές διατάξεις	Όταν στοιχειοθετείται αξιόποινη πράξη
Μη αναστρέψιμο αδιέξοδο	Εξαγορά μετοχών ή δικαστική λύση	Άρθρο 45 και άρθρα 164 επ. Ν. 4548/2018	Όταν η συνέχιση είναι αδύνατη

Συχνές ερωτήσεις

Ποιο ποσοστό μετοχών χρειάζεται για έκτακτο έλεγχο ΑΕ;

Απαιτείται το 1/20 του καταβεβλημένου κεφαλαίου για έλεγχο νομιμότητας («μικρή μειοψηφία») ή το 1/5 για έλεγχο που εκτείνεται και στη χρηστή διαχείριση («μεγάλη μειοψηφία»). Το καταστατικό μπορεί να μειώσει τα ποσοστά αυτά, όχι όμως πέραν του μισού. Η μικρή μειοψηφία οφείλει να καταγγείλει συγκεκριμένες πράξεις, ενώ η μεγάλη αρκεί να επικαλεστεί τη συνολική κακή πορεία της διαχείρισης.

Ποιος πληρώνει την αμοιβή των ελεγκτών;

Η αμοιβή βαρύνει καταρχήν τον αιτούντα μέτοχο και καταβάλλεται μετά την ολοκλήρωση του ελέγχου. Το δικαστήριο μπορεί ωστόσο να επιρρίψει στην εταιρεία το σύνολο ή μέρος της αμοιβής, ή να ορίσει ότι ο αιτών θα την προκαταβάλει και θα την αναζητήσει από την εταιρεία.

Πόση προθεσμία υπάρχει για την υποβολή της αίτησης;

Για τη μικρή μειοψηφία, η αίτηση υποβάλλεται μέσα σε τρία έτη από την έγκριση των χρηματοοικονομικών καταστάσεων της χρήσης εντός της οποίας τελέστηκαν οι καταγγελλόμενες πράξεις. Η τήρηση της προθεσμίας είναι κρίσιμη, καθώς η εκπρόθεσμη αίτηση απορρίπτεται ανεξάρτητα από τη βασιμότητα των καταγγελιών.

Μπορεί μέτοχος που μετέχει στο ΔΣ να ζητήσει έκτακτο έλεγχο;

Για τη μεγάλη μειοψηφία ισχύει αρνητική προϋπόθεση, καθώς ο έλεγχος αποκλείεται όταν η αιτούσα μειοψηφία εκπροσωπείται στο διοικητικό συμβούλιο. Για τη μικρή μειοψηφία δεν προβλέπεται τέτοιος περιορισμός.

Τι γίνεται αν ο έλεγχος αποκαλύψει ποινικά αδικήματα;

Όταν οι ελεγκτές διαπιστώνουν παραβάσεις που τιμωρούνται ποινικά, υποβάλλουν την έκθεσή τους και στην αρμόδια εισαγγελική αρχή. Παράλληλα, η έκθεση μπορεί να στηρίξει μήνυση των μετόχων κατά των μελών του διοικητικού συμβουλίου και αγωγή αποζημίωσης, λειτουργώντας ως οργανωμένο αποδεικτικό υλικό.

Πρακτικές επισημάνσεις

Εξειδίκευση πριν την κατάθεση: Η αίτηση οφείλει να ονομάζει τη συγκεκριμένη διαχειριστική πράξη και τις χρήσεις τις οποίες αφορά. Η αοριστία οδηγεί σε απόρριψη πριν από κάθε εξέταση της ουσίας.

Επιλογή ποσοστού και βάσης: Το 1/20 απαιτεί λιγότερες μετοχές αλλά μόνο έλεγχο νομιμότητας. Το 1/5 ανοίγει τον έλεγχο διαχείρισης, απαιτεί όμως πληρέστερη απόδειξη και αποκλείεται με εκπροσώπηση στο διοικητικό συμβούλιο.

Διαχείριση κόστους: Η αμοιβή βαρύνει καταρχήν τον αιτούντα. Η επίρριψη στην εταιρεία ή η αναζήτησή της ζητείται ρητά από το δικαστήριο.

Αξιοποίηση της έκθεσης: Η έκθεση αποτελεί αποδεικτικό υλικό για αγωγή ευθύνης ή μήνυση, όχι αυτοτελή τίτλο αποζημίωσης.

Χρονισμός σε σχέση με τη ΓΣ: Η έκθεση τίθεται υπόψη της επόμενης γενικής συνέλευσης, στοιχείο που επηρεάζει τον σχεδιασμό της κίνησης.

Το Δικηγορικό μας Γραφείο, για περισσότερα από 20 χρόνια εξειδικεύεται στο Εταιρικό και Εμπορικό Δίκαιο. Επικοινωνήστε μαζί μας για σας καθοδηγήσουμε και να σας συμβουλεύσουμε σε κάθε θέμα σχετικά με τον έκτακτο έλεγχο της ΑΕ από τη μειοψηφία.

Πότε Υποχρεούται η Εταιρεία Να Διανείμει Μέρισμα Και Πότε Όχι

Περιληπτικά:

• Η κερδοφόρα ανώνυμη εταιρεία υποχρεούται καταρχήν να διανείμει ως ελάχιστο μέρισμα το 35% των καθαρών κερδών, μετά την κράτηση για το τακτικό αποθεματικό (άρθρο 161 Ν. 4548/2018).
• Η γενική συνέλευση μπορεί να μειώσει το ποσοστό έως 10% με αυξημένη απαρτία και πλειοψηφία, ενώ μη διανομή απαιτεί πλειοψηφία 80% του εκπροσωπούμενου κεφαλαίου.
• Καμία διανομή δεν επιτρέπεται αν η καθαρή θέση πέσει κάτω από το κεφάλαιο προσαυξημένο με τα μη διανεμητέα αποθεματικά (άρθρο 159).
• Η αξίωση του μετόχου γεννάται με την απόφαση διανομής, καταβάλλεται εντός διμήνου και παραγράφεται στην πενταετία.
• Η μειοψηφία που θίγεται από συστηματική παρακράτηση κερδών μπορεί να προσβάλει την απόφαση της γενικής συνέλευσης για κατάχρηση δικαιώματος.

Πότε υποχρεούται η ΑΕ να διανείμει το ελάχιστο μέρισμα;

Η ανώνυμη εταιρεία υποχρεούται να διανείμει ελάχιστο μέρισμα όταν η χρήση είναι κερδοφόρα και προκύπτουν διανεμητέα κέρδη μετά τις νόμιμες κρατήσεις. Το ελάχιστο μέρισμα ανέρχεται σε 35% των καθαρών κερδών, αφού αφαιρεθεί η κράτηση για το τακτικό αποθεματικό και τα κονδύλια που δεν αποτελούν πραγματοποιημένα κέρδη, σύμφωνα με το άρθρο 161 του Ν. 4548/2018.

Η υποχρέωση αυτή δεσμεύει καταρχήν τη γενική συνέλευση. Το δικαίωμα στο μέρισμα αποτελεί το κυριότερο περιουσιακό δικαίωμα που απορρέει από τη μετοχική σχέση. Ο νόμος το προστατεύει ακριβώς ώστε να μην παραμένουν τα κέρδη στη διάθεση της διοίκησης παρά την κερδοφορία της εταιρείας.

Το ελάχιστο μέρισμα καταβάλλεται σε μετρητά. Αφορά συγκεκριμένη εταιρική χρήση και υπολογίζεται επί των καθαρών κερδών όπως αυτά απεικονίζονται στην κατάσταση αποτελεσμάτων, χωρίς να μπορεί να υποκατασταθεί ελεύθερα από άλλη μορφή απόδοσης. Διανομή σε προνομιακή βάση ισχύει μόνο όπου το καταστατικό προβλέπει προνομιούχες μετοχές με δικαίωμα προτιμησιακού μερίσματος.

Πέρα από το ετήσιο μέρισμα, η εταιρεία μπορεί να αποδώσει ενδιάμεσα κέρδη μέσα στη χρήση. Το προσωρινό μέρισμα διανέμεται με απόφαση του διοικητικού συμβουλίου υπό τις προϋποθέσεις του άρθρου 162 και τελεί υπό την έγκριση της επόμενης τακτικής γενικής συνέλευσης.

Πώς μπορεί η γενική συνέλευση να μειώσει ή να μην διανείμει το μέρισμα;

Η γενική συνέλευση μπορεί να αποκλίνει από το ελάχιστο μέρισμα μόνο με ενισχυμένη πλειοψηφία. Μείωση του ποσοστού έως 10% των καθαρών κερδών επιτρέπεται με αυξημένη απαρτία και πλειοψηφία, ενώ πλήρης μη διανομή απαιτεί πλειοψηφία 80% του εκπροσωπούμενου στη συνέλευση κεφαλαίου (άρθρο 161 παρ. 2). Η αυξημένη απαρτία προσδιορίζεται από το άρθρο 130 παρ. 3 και 4.

Όσο μεγαλύτερη είναι η παρακράτηση κερδών, τόσο υψηλότερο όριο απαρτίας και πλειοψηφίας απαιτείται και τόσο μεγαλύτερη γίνεται η πιθανότητα προσβολής της απόφασης από τη μειοψηφία που στερείται το μέρισμα.

Επιλογή της γενικής συνέλευσης	Απαιτούμενη απαρτία και πλειοψηφία	Νομική βάση	Έκθεση έναντι μειοψηφίας
Διανομή πλήρους ελάχιστου μερίσματος 35%	Συνήθης απαρτία και πλειοψηφία	Άρθρο 161 παρ. 1	Καμία, τηρείται η νόμιμη υποχρέωση
Μείωση μερίσματος έως 10%	Αυξημένη απαρτία και πλειοψηφία	Άρθρο 161 παρ. 2	Περιορισμένη, εφόσον αιτιολογείται από εταιρική ανάγκη
Πλήρης μη διανομή ελάχιστου μερίσματος	Αυξημένη απαρτία, πλειοψηφία 80%	Άρθρο 161 παρ. 2	Υψηλή, ιδίως σε επανάληψη χωρίς εμπορική δικαιολόγηση
Κεφαλαιοποίηση ή διανομή σε μετοχές	Αυξημένη απαρτία και πλειοψηφία	Άρθρο 161 παρ. 2	Μέτρια, η αξία αποδίδεται σε τίτλους αντί μετρητών
Διανομή σε είδος αντί μετρητών	Ομόφωνη απόφαση όλων των μετόχων	Άρθρο 161 παρ. 2	Καμία, απαιτείται συναίνεση όλων

Η εμπειρία από υποθέσεις εταιρικών διαφορών δείχνει ότι η τυπική τήρηση της πλειοψηφίας του 80% δεν καθιστά αυτοδίκαια απρόσβλητη την απόφαση μη διανομής. Όταν η παρακράτηση επαναλαμβάνεται σε κάθε χρήση και εξυπηρετεί το συμφέρον των μετόχων της πλειοψηφίας αντί της εταιρείας, η απόφαση παραμένει δικαστικώς ελεγκτέα, ανεξάρτητα από την τήρηση του αριθμητικού ορίου.

Ποιοι περιορισμοί ισχύουν για κάθε διανομή κερδών;

Κάθε διανομή προς τους μετόχους τελεί υπό τον περιορισμό της καθαρής θέσης. Καμία διανομή δεν επιτρέπεται αν, κατά την ημερομηνία λήξης της τελευταίας χρήσης, το σύνολο των ιδίων κεφαλαίων είναι ή θα γίνει μετά τη διανομή κατώτερο από το κεφάλαιο προσαυξημένο με τα μη διανεμητέα αποθεματικά και τα λοιπά κονδύλια που δεν επιτρέπεται να διανεμηθούν (άρθρο 159).

Το διανεμητέο ποσό δεν μπορεί να υπερβαίνει τα αποτελέσματα της τελευταίας χρήσης, προσαυξημένα με αδιάθετα κέρδη προηγούμενων χρήσεων και αποθεματικά προς διανομή, μειωμένα κατά τις ζημίες προηγούμενων χρήσεων και τα ποσά που επιβάλλεται να κρατηθούν για αποθεματικά. Έτσι, μια εταιρεία με λογιστικά κέρδη χρήσης αλλά συσσωρευμένες ζημίες ενδέχεται να μη διαθέτει διανεμητέα κέρδη.

Η διάθεση των καθαρών κερδών ακολουθεί συγκεκριμένη σειρά (άρθρο 160). Αφαιρούνται πρώτα τα κονδύλια που δεν αποτελούν πραγματοποιημένα κέρδη, κατόπιν η κράτηση για το τακτικό αποθεματικό, στη συνέχεια κρατείται το ποσό για το ελάχιστο μέρισμα και το υπόλοιπο διατίθεται κατά τους ορισμούς του καταστατικού και την απόφαση της γενικής συνέλευσης. Ο προσδιορισμός αυτής της βάσης, ιδίως ο χειρισμός των ζημιών προηγούμενων χρήσεων, είναι σημείο όπου η λογιστική απεικόνιση και η νομική αξιολόγηση συχνά αποκλίνουν και απαιτούν κατά περίπτωση κρίση.

Πότε γεννάται και πότε παραγράφεται η αξίωση του μετόχου;

Η συγκεκριμένη αξίωση του μετόχου για καταβολή μερίσματος γεννάται όταν προκύψουν κέρδη, η τακτική γενική συνέλευση εγκρίνει τις οικονομικές καταστάσεις και αποφασίσει τη διανομή. Πριν από αυτή την απόφαση ο μέτοχος δεν είναι δανειστής για το μέρισμα, καθώς η απαίτησή του τελεί υπό την αναβλητική αίρεση της ύπαρξης κέρδους και της σχετικής απόφασης.

Με τη λήψη της απόφασης ο μέτοχος καθίσταται δανειστής της εταιρείας. Το προς διανομή ποσό καταβάλλεται εντός δύο μηνών από την απόφαση της τακτικής γενικής συνέλευσης που ενέκρινε τις ετήσιες χρηματοοικονομικές καταστάσεις (άρθρο 160 παρ. 3). Η προθεσμία αυτή αποτελεί δήλη ημέρα κατά την έννοια του άρθρου 341 παρ. 1 του Αστικού Κώδικα, οπότε η τοκοφορία αρχίζει χωρίς να απαιτείται όχληση.

Η γεννημένη αξίωση καταβολής μερίσματος μεταβιβάζεται ελεύθερα, ακόμη και όταν απορρέει από μετοχές με περιορισμούς στη μεταβίβασή τους. Μπορεί επίσης να ενεχυραστεί ή να κατασχεθεί από δανειστές του δικαιούχου μετόχου. Το στοιχείο αυτό αποκτά πρακτική σημασία όταν η απαίτηση αξιοποιείται ως αντικείμενο εξασφάλισης ή όταν τρίτοι δανειστές στρέφονται κατά της απόδοσης.

Η αξίωση για απόδοση μερίσματος υπόκειται στην πενταετή παραγραφή του άρθρου 250 ΑΚ. Μετά τη συμπλήρωση της πενταετίας τα μη αναληφθέντα μερίσματα περιέρχονται οριστικά στο Ελληνικό Δημόσιο.

Τι μπορεί να κάνει η μειοψηφία αν η πλειοψηφία αρνείται τη διανομή;

Η μειοψηφία που θίγεται από τη μη διανομή μπορεί να προσβάλει την απόφαση της γενικής συνέλευσης με αγωγή ακύρωσης, όταν η απόφαση συνιστά κατάχρηση της εξουσίας της πλειοψηφίας (άρθρο 137 σε συνδυασμό με το άρθρο 281 ΑΚ). Η ακύρωση μπορεί να ζητηθεί από μετόχους που εκπροσωπούν το 2% του κεφαλαίου, εφόσον αντιτάχθηκαν στην απόφαση ή δεν παρέστησαν.

Η απόφαση κρίνεται καταχρηστική όταν η πλειοψηφία επιδιώκει αποκλειστικά την ενίσχυση της θέσης της εις βάρος της μειοψηφίας, χωρίς αποχρώντα εταιρικό λόγο ή κατά παράβαση της αρχής της αναλογικότητας ανάμεσα στο όφελος της εταιρείας και τη βλάβη της μειοψηφίας. Η συστηματική μεταφορά κερδών σε νέα χρήση, ενώ η εταιρεία είναι κερδοφόρα, αποτελεί τυπική περίπτωση όπου τίθεται ζήτημα κατάχρησης.

Σε αυτό το πλαίσιο, ο Άρειος Πάγος με την απόφαση 1462/2023 έκρινε καταχρηστική τη μεθόδευση μη διανομής ή μειωμένης διανομής πρώτου μερίσματος μέσω διαρκούς μεταφοράς κερδών σε νέα χρήση, σε κλίμακα μη εμπορικώς δικαιολογημένη, όταν συνδυάζεται με δυσανάλογες αμοιβές των διοικούντων μετόχων. Η απόφαση κρίθηκε επί πραγματικών περιστατικών που διέπονταν από τον προϊσχύσαντα Ν. 2190/1920, η αρχή όμως της απαγόρευσης καταχρηστικής παρακράτησης κερδών μεταφέρεται και υπό το ισχύον καθεστώς του Ν. 4548/2018.

Πέρα από την προσβολή της απόφασης, η μειοψηφία διαθέτει και το δικαίωμα να ζητήσει από το Μονομελές Πρωτοδικείο τον έλεγχο της εταιρείας, όταν προκύπτει ότι η διοίκηση δεν ασκείται όπως επιβάλλει η χρηστή και συνετή διαχείριση (άρθρο 142). Η εμπειρία από υποθέσεις προσβολής εταιρικών αποφάσεων δείχνει ότι η τεκμηρίωση της καταχρηστικότητας εξαρτάται από τη σχέση κερδοφορίας, παρακράτησης και αμοιβών. Η πρόληψη τέτοιων διενέξεων περνά συχνά μέσα από την εξωεταιρική συμφωνία μετόχων που ρυθμίζει εκ των προτέρων τη μερισματική πολιτική.

Όταν η διένεξη έχει ήδη ανακύψει, η ίδια η γενική συνέλευση μπορεί υπό προϋποθέσεις να ανακαλέσει την απόφασή της για τη διανομή ή μη μερίσματος, εφόσον δεν αφορά την αμέσως προηγούμενη χρήση.

Συχνές ερωτήσεις

Ποιο είναι το ελάχιστο μέρισμα στις ανώνυμες εταιρείες;

Το ελάχιστο μέρισμα ανέρχεται σε 35% των καθαρών κερδών, αφού αφαιρεθεί η κράτηση για το τακτικό αποθεματικό και τα κονδύλια που δεν αποτελούν πραγματοποιημένα κέρδη (άρθρο 161 Ν. 4548/2018). Η γενική συνέλευση μπορεί να μειώσει το ποσοστό έως 10% με αυξημένη απαρτία και πλειοψηφία.

Μπορεί μια κερδοφόρα ΑΕ να μην διανείμει καθόλου μέρισμα;

Μη διανομή του ελάχιστου μερίσματος επιτρέπεται μόνο με απόφαση της γενικής συνέλευσης που λαμβάνεται με αυξημένη απαρτία και πλειοψηφία 80% του εκπροσωπούμενου κεφαλαίου. Ακόμη και τότε, συστηματική παρακράτηση χωρίς εταιρική δικαιολόγηση μπορεί να προσβληθεί ως καταχρηστική.

Σε πόσο χρόνο παραγράφεται η αξίωση για το μέρισμα;

Η αξίωση καταβολής μερίσματος παραγράφεται στην πενταετία από το τέλος του έτους εντός του οποίου γεννήθηκε. Η αξίωση γεννάται με την απόφαση της τακτικής γενικής συνέλευσης που ενέκρινε τις οικονομικές καταστάσεις και αποφάσισε τη διανομή.

Τι γίνεται με το μέρισμα που δεν εισπράχθηκε εμπρόθεσμα;

Μέρισμα που έχει εγκριθεί προς διανομή και δεν αναλήφθηκε εντός της πενταετίας περιέρχεται οριστικά στο Ελληνικό Δημόσιο. Έως τότε ο μέτοχος είναι δανειστής της εταιρείας και μπορεί να αξιώσει την καταβολή, με τόκους από τη λήξη της δίμηνης προθεσμίας.

Πρακτικές επισημάνσεις

Τεκμηρίωση της εταιρικής ανάγκης για παρακράτηση: Η απόφαση μη διανομής ή μειωμένης διανομής αντέχει στον δικαστικό έλεγχο όταν στηρίζεται σε καταγεγραμμένη εταιρική ανάγκη, όπως προγραμματισμένη επένδυση ή ενίσχυση ρευστότητας. Η αιτιολόγηση πρέπει να προκύπτει από τα πρακτικά της γενικής συνέλευσης, όχι εκ των υστέρων.

Σχέση παρακράτησης και αμοιβών διοίκησης: Η ταυτόχρονη παρακράτηση κερδών και καταβολή δυσανάλογων αμοιβών στο ΔΣ είναι το στοιχείο που η νομολογία αξιολογεί ως ένδειξη κατάχρησης. Η ισορροπία ανάμεσα στα δύο κρίνεται κατά περίπτωση και αξίζει νομικής αξιολόγησης πριν τη λήψη της απόφασης.

Πρόβλεψη μερισματικής πολιτικής στο καταστατικό ή σε συμφωνία μετόχων: Η εκ των προτέρων ρύθμιση της μερισματικής πολιτικής, με ρήτρες που ορίζουν ελάχιστα ποσοστά διανομής ή προϋποθέσεις παρακράτησης, περιορίζει το πεδίο μελλοντικών διενέξεων ανάμεσα σε πλειοψηφία και μειοψηφία.

Παρακολούθηση της πενταετούς παραγραφής: Οι γεννημένες αξιώσεις μερίσματος παρακολουθούνται ως προς τον χρόνο παραγραφής. Η παράλειψη έγκαιρης άσκησης οδηγεί σε οριστική απώλεια του ποσού υπέρ του Δημοσίου.

Το Δικηγορικό μας Γραφείο, για περισσότερα από 20 χρόνια εξειδικεύεται στο Εταιρικό και Εμπορικό Δίκαιο. Επικοινωνήστε μαζί μας για σας καθοδηγήσουμε και να σας συμβουλεύσουμε σε κάθε θέμα σχετικά με τη διανομή και διάθεση κερδών ΑΕ καθώς και το ελάχιστο διανεμητέο μέρισμα.

Πότε Επιλέγεται Υποκατάστημα & Πότε Ίδρυση Θυγατρικής Στην Ελλάδα;

Περιληπτικά:

• Το υποκατάστημα αλλοδαπής είναι προέκταση της μητρικής εταιρείας χωρίς δική του νομική προσωπικότητα, ενώ η θυγατρική είναι αυτοτελές νομικό πρόσωπο. Η διαφορά αυτή καθορίζει ευθύνη, φορολογία και ευελιξία εξόδου.
• Στο υποκατάστημα η ευθύνη έναντι τρίτων βαρύνει ολόκληρη την αλλοδαπή εταιρεία και τον νόμιμο εκπρόσωπο. Στη θυγατρική η ευθύνη περιορίζεται κατ’ αρχήν στο κεφάλαιό της.
• Φορολογικά, η μεταφορά κερδών του υποκαταστήματος προς τη μητρική δεν επιβαρύνεται με παρακράτηση ή με φόρο μερισμάτων, σε αντίθεση με τη διανομή μερίσματος θυγατρικής.
• Η εγγραφή στο ΓΕΜΗ είναι υποχρεωτική και διαφοροποιείται ανάλογα με το αν η μητρική εδρεύει σε κράτος-μέλος της ΕΕ ή σε τρίτη χώρα.

Πότε επιλέγεται υποκατάστημα αλλοδαπής και πότε θυγατρική;

Το υποκατάστημα αλλοδαπής επιλέγεται όταν ο όμιλος θέλει άμεση παρουσία στην Ελλάδα χωρίς ίδρυση νέου νομικού προσώπου, αναλαμβάνοντας όμως ευθύνη σε επίπεδο μητρικής. Η ίδρυση θυγατρικής προτιμάται όταν επιδιώκεται περιορισμός ευθύνης, αυτοτελής φορολογική και επιχειρηματική υπόσταση ή προετοιμασία για μελλοντική είσοδο επενδυτή. Η επιλογή κρίνεται από το αναλαμβανόμενο ρίσκο, τη φορολογική στρατηγική και το αν η δραστηριότητα είναι μόνιμη ή δοκιμαστική.

Υποκατάστημα είναι κάθε επαγγελματική εγκατάσταση της επιχείρησης εκτός του κεντρικού καταστήματος, μέσω της οποίας αναπτύσσεται ιδιαίτερη συναλλακτική δραστηριότητα από όργανα με σχετική εξουσία. Όταν η μητρική εδρεύει στο εξωτερικό, το υποκατάστημα αλλοδαπής λειτουργεί ως προέκτασή της σε άλλο κράτος, με διάρκεια και χωρίς δική του νομική προσωπικότητα και συνάπτει έννομες σχέσεις με τρίτους στη χώρα εγκατάστασης.

Κατά τη νομολογία του Συμβουλίου της Επικρατείας (ΣτΕ 459/2000), για τον χαρακτηρισμό μιας εγκατάστασης ως υποκαταστήματος δεν αρκεί η απλή διενέργεια προπαρασκευαστικών πράξεων ή πράξεων υλικής εκτέλεσης συμβάσεων που έχουν ήδη καταρτιστεί αλλού, όπως παράδοση εμπορευμάτων ή είσπραξη χρημάτων.

Σε ενωσιακό επίπεδο, το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης (C-154/11) δέχεται ότι η έννοια του υποκαταστήματος προϋποθέτει κέντρο επιχειρήσεων που εκδηλώνεται με διαρκή τρόπο προς τα έξω, διαθέτει διεύθυνση και είναι υλικά εξοπλισμένο ώστε να διαπραγματεύεται με τρίτους. Η οριακή αυτή ζώνη, ανάμεσα σε απλή παρουσία και πραγματικό υποκατάστημα, καθορίζει αν γεννώνται υποχρεώσεις εγγραφής και φορολόγησης στην Ελλάδα και αποτελεί αντικείμενο νομικής κρίσης κατά περίπτωση.

Υποκατάστημα ή θυγατρική: ποια μορφή εξυπηρετεί ανά κριτήριο;

Η σύγκριση υποκαταστήματος και θυγατρικής δεν απαντάται με έναν γενικό κανόνα, αλλά ανά κριτήριο. Καθοριστικά είναι η νομική προσωπικότητα, η έκταση ευθύνης έναντι τρίτων, η φορολογική μεταχείριση των κερδών, το απαιτούμενο κεφάλαιο, η διαδικασία εγγραφής και η ευκολία μελλοντικής πώλησης ή εξόδου. Ο παρακάτω πίνακας συνοψίζει τις βασικές διαφορές.

Κριτήριο	Υποκατάστημα αλλοδαπής	Θυγατρική εταιρεία
Νομική προσωπικότητα	Δεν διαθέτει, λειτουργεί ως προέκταση της μητρικής	Αυτοτελές νομικό πρόσωπο, ανεξάρτητο από τη μητρική
Ευθύνη έναντι τρίτων	Βαρύνει ολόκληρη την αλλοδαπή μητρική και τον νόμιμο εκπρόσωπο	Περιορίζεται κατ’ αρχήν στο κεφάλαιο της θυγατρικής
Φορολόγηση και μεταφορά κερδών	Μεταφορά κερδών στη μητρική χωρίς παρακράτηση ή φόρο μερισμάτων	Διανομή μερίσματος υπό φόρο μερισμάτων κατά τον ΚΦΕ
Κεφάλαιο	Χωρίς ίδιο εταιρικό κεφάλαιο, χρηματοδοτείται από τη μητρική	Ίδιο κεφάλαιο ανάλογα με τον εταιρικό τύπο (ΙΚΕ, ΑΕ, ΕΠΕ)
Εγγραφή ΓΕΜΗ	Υποχρεωτική, με διαφοροποίηση ΕΕ ή τρίτης χώρας	Σύσταση νέας εταιρείας μέσω της Υπηρεσίας Μίας Στάσης
Πώληση ή έξοδος	Απαιτεί προηγούμενη μετατροπή με απόσχιση κλάδου	Μεταβίβαση μεριδίων ή μετοχών απευθείας

Στην πράξη, η εμπειρία από υποθέσεις εγκατάστασης αλλοδαπών ομίλων στην Ελλάδα, δείχνει ότι η επιλογή δεν είναι ποτέ μονοδιάστατη, καθώς το ίδιο σχέδιο μπορεί να εξυπηρετεί ως υποκατάστημα από άποψη φορολογικής ροής κερδών και ως θυγατρική από άποψη περιορισμού ευθύνης.

Η στάθμιση είναι επιλογή που εξαρτάται από τον επιδιωκόμενο σκοπό της επένδυσης. Όταν επιλεγεί η θυγατρική, ακολουθεί ξεχωριστή απόφαση για τον κατάλληλο εταιρικό τύπο, με κριτήρια πέρα από το κόστος σύστασης.

Πώς διακρίνεται το υποκατάστημα από πρακτορείο και εμπορικό αντιπρόσωπο;

Το υποκατάστημα διακρίνεται από συγγενείς μορφές εμπορικής παρουσίας με βάση τον βαθμό εξάρτησης από τη μητρική. Σε αντίθεση με το πρακτορείο και τον εμπορικό αντιπρόσωπο, το υποκατάστημα υπάγεται στη διεύθυνση της κύριας επιχείρησης και απασχολεί δικό του προσωπικό με σχέση εξαρτημένης εργασίας.

Η επιχείρηση πρακτορείας δεν προϋποθέτει δικό της εξαρτημένο προσωπικό κατά τον τρόπο που το προϋποθέτει το υποκατάστημα. Ο εμπορικός αντιπρόσωπος είναι ανεξάρτητος, καθώς οργανώνει ελεύθερα τη δραστηριότητά του, μπορεί να αντιπροσωπεύει περισσότερες ανταγωνιστικές εταιρείες και περιορίζεται κυρίως στη διαβίβαση παραγγελιών, χωρίς να μετέχει ενεργά στην εκτέλεση των υποθέσεων.

Το υποκατάστημα, αντίθετα, προϋποθέτει έλεγχο και υπαγωγή στη διεύθυνση της μητρικής. Η διάκριση έχει πρακτικές συνέπειες ως προς την ευθύνη, τη φορολογία και την υποχρέωση δημοσιότητας, καθώς ο εσφαλμένος χαρακτηρισμός μιας σχέσης μπορεί να οδηγήσει σε μη αναμενόμενες υποχρεώσεις.

Πότε υποχρεούται το υποκατάστημα αλλοδαπής σε εγγραφή στο ΓΕΜΗ;

Η εγγραφή του υποκαταστήματος αλλοδαπής στο Γενικό Εμπορικό Μητρώο είναι υποχρεωτική κατά το άρθρο 16 του Ν. 4919/2022, όπως ισχύει. Η έκταση και οι λεπτομέρειες της δημοσιότητας διαφοροποιούνται ανάλογα με το αν η μητρική εδρεύει σε κράτος-μέλος της ΕΕ, σε τρίτη χώρα ή πρόκειται για λοιπά πρόσωπα που ασκούν εμπορικές πράξεις στην Ελλάδα.

Το άρθρο 16 διακρίνει τρεις κατηγορίες:

• υποκαταστήματα εταιρειών με τη μορφή ΑΕ,
• ΕΠΕ ή ετερόρρυθμης κατά μετοχές με έδρα σε κράτος-μέλος της ΕΕ,
• υποκαταστήματα εταιρειών τρίτων χωρών με ανάλογη νομική μορφή και υποκαταστήματα μέσω των οποίων ασκούν εμπορική δραστηριότητα λοιπά πρόσωπα με έδρα στην αλλοδαπή.

Τα δημοσιευτέα στοιχεία ορίζονται στο άρθρο 43 του ίδιου νόμου, σε εναρμόνιση με τα άρθρα 36 έως 38 της Οδηγίας 2017/1132/ΕΕ και είναι, ιδρυτική πράξη και καταστατικό, διεύθυνση και δραστηριότητες του υποκαταστήματος, εφαρμοστέο δίκαιο της εταιρείας, στοιχεία των προσώπων που τη δεσμεύουν, καθώς και τα δημοσιευμένα λογιστικά της έγγραφα.

Η ηλεκτρονική καταχώριση γίνεται μέσω της Υπηρεσίας Μίας Στάσης, με τα νομιμοποιητικά έγγραφα της μητρικής επίσημα μεταφρασμένα και θεωρημένα.

Ποια φορολογικά πλεονεκτήματα και ποιοι κίνδυνοι ευθύνης συνοδεύουν το υποκατάστημα;

Το υποκατάστημα αλλοδαπής συνδυάζει φορολογικά πλεονεκτήματα στη ροή κερδών με αυξημένη, όμως, ευθύνη. Ως μόνιμη εγκατάσταση φορολογείται στην Ελλάδα για το αποτέλεσμά του, αλλά η μεταφορά κερδών στη μητρική παραμένει αφορολόγητη, ενώ ταυτόχρονα η ευθύνη έναντι τρίτων δεν περιορίζεται στην ελληνική δραστηριότητα.

Ποια η φορολογική μεταχείριση των κερδών;

Το υποκατάστημα διαθέτει ελληνικό ΑΦΜ και, ως μόνιμη εγκατάσταση κατά το άρθρο 6 του Ν. 4172/2013, τηρεί βιβλία στην Ελλάδα και εξάγει λογιστικό αποτέλεσμα που ενσωματώνεται στις οικονομικές καταστάσεις του κεντρικού. Η διασυνοριακή μεταφορά κερδών μεταξύ κεντρικού και υποκαταστήματος δεν επιβαρύνεται με φόρο εισοδήματος ούτε με παρακράτηση.

Τα κέρδη αυτά δεν χαρακτηρίζονται μέρισμα και απαλλάσσονται από φόρο μερισμάτων. Επειδή δεν συνάπτεται σύμβαση μεταξύ κεντρικού και υποκαταστήματος, οι μεταξύ τους συναλλαγές δεν επιβαρύνονται με τέλη χαρτοσήμου.

Για μητρική με έδρα εντός της ΕΕ, η χρηματοδότηση του υποκαταστήματος δεν υπάγεται σε φόρο συγκέντρωσης κεφαλαίου. Σε σχέση με τη διανομή μερίσματος μιας θυγατρικής, η ροή αυτή είναι φορολογικά ελαφρύτερη, στοιχείο που συχνά κατευθύνει την αρχική επιλογή.

Σε ποιον εκτείνεται η ευθύνη;

Το βασικό μειονέκτημα είναι η έκταση της ευθύνης. Ζημία που προκαλεί το υποκατάστημα σε τρίτους βαρύνει ολόκληρη την αλλοδαπή εταιρεία, αφού το υποκατάστημα δεν έχει χωριστή περιουσία ως αυτοτελές νομικό πρόσωπο.

Αντίστοιχα, ο νόμιμος εκπρόσωπος του υποκαταστήματος ευθύνεται στην ίδια έκταση με μέλος του διοικητικού συμβουλίου ΑΕ ή διαχειριστή ΕΠΕ, ιδίως για οφειλές προς το Δημόσιο και τους ασφαλιστικούς φορείς.

Πώς μετατρέπεται το υποκατάστημα σε θυγατρική εταιρεία;

Η μετατροπή υποκαταστήματος σε θυγατρική πραγματοποιείται ως απόσχιση κλάδου, δηλαδή ως εισφορά της ελληνικής δραστηριότητας σε νεοσυσταθείσα εταιρεία που αποτελεί θυγατρική της εισφέρουσας αλλοδαπής. Το ίδιο σχήμα απαιτείται και ως προϋπόθεση πριν από την πώληση ενός υποκαταστήματος.

Η πράξη αυτή υπάγεται στον Ν. 4601/2019 για τους εταιρικούς μετασχηματισμούς. Η μετατροπή υποκαταστήματος σε νεοσυσταθείσα θυγατρική, κατά την έννοια της παρ. 2 του άρθρου 52 του Ν. 4172/2013, συνιστά απόσχιση κλάδου κατά το άρθρο 57 του Ν. 4601/2019 και διέπεται από τις διατάξεις του ως προς το επιτρεπτό, τις προϋποθέσεις και τα αποτελέσματά της, όπως έχει δεχθεί και η διοικητική πρακτική (ΑΑΔΕ Ε.2048/2019).

Συχνές ερωτήσεις

Υποκατάστημα ή θυγατρική: ποια μορφή προτιμάται για είσοδο στην ελληνική αγορά;

Εξαρτάται από τη στάθμιση ευθύνης και φορολογίας. Το υποκατάστημα δίνει άμεση παρουσία με ελαφρύτερη φορολογική ροή κερδών, αλλά εκθέτει ολόκληρη τη μητρική σε ευθύνη. Η θυγατρική περιορίζει την ευθύνη και προσφέρει αυτοτελή υπόσταση, με κόστος τη φορολόγηση των μερισμάτων. Για δοκιμαστική ή βραχυπρόθεσμη δραστηριότητα συχνά προκρίνεται το υποκατάστημα, ενώ για μακροπρόθεσμη επένδυση ή προοπτική επενδυτή, η θυγατρική.

Ποιος ευθύνεται για τα χρέη του υποκαταστήματος αλλοδαπής;

Για τα χρέη και τις ζημίες του υποκαταστήματος ευθύνεται ολόκληρη η αλλοδαπή εταιρεία, καθώς το υποκατάστημα δεν διαθέτει αυτοτελή νομική προσωπικότητα ούτε χωριστή περιουσία. Ο νόμιμος εκπρόσωπος ευθύνεται στην έκταση που ευθύνεται μέλος διοικητικού συμβουλίου ΑΕ ή διαχειριστής ΕΠΕ, ιδίως για οφειλές προς το Δημόσιο και τους ασφαλιστικούς φορείς.

Πώς φορολογείται το υποκατάστημα αλλοδαπής στην Ελλάδα;

Ως μόνιμη εγκατάσταση, το υποκατάστημα φορολογείται στην Ελλάδα για το αποτέλεσμα της ελληνικής δραστηριότητάς του και τηρεί βιβλία με ελληνικό ΑΦΜ. Η μεταφορά των κερδών στη μητρική δεν υπόκειται σε παρακράτηση ούτε σε φόρο μερισμάτων και οι εσωτερικές συναλλαγές κεντρικού και υποκαταστήματος δεν φέρουν χαρτόσημο, αφού δεν θεωρούνται σύμβαση.

Μπορεί το υποκατάστημα να μετατραπεί αργότερα σε θυγατρική εταιρεία;

Ναι, αλλά όχι με απλή μετονομασία. Η μετατροπή πραγματοποιείται ως απόσχιση κλάδου κατά τον Ν. 4601/2019, με εισφορά της ελληνικής δραστηριότητας σε νεοσυσταθείσα θυγατρική της αλλοδαπής εταιρείας. Το ίδιο σχήμα απαιτείται και πριν από την πώληση του υποκαταστήματος.

Πρακτικές Επισημάνσεις

Επιλογή μορφής ανα κίνδυνο: Η απόφαση υποκατάστημα ή θυγατρική κρίνεται πρωτίστως από το επίπεδο ευθύνης που είναι διατεθειμένος να αναλάβει ο όμιλος, όχι μόνο από το κόστος σύστασης.

Φορολογική ροή κερδών: Η αφορολόγητη μεταφορά κερδών στη μητρική αποτελεί ισχυρό πλεονέκτημα του υποκαταστήματος, που πρέπει όμως να σταθμίζεται έναντι της διευρυμένης ευθύνης.

Ευθύνη εκπροσώπου: Ο διορισμός νόμιμου εκπροσώπου συνεπάγεται προσωπική ευθύνη ανάλογη με αυτή μέλους ΔΣ ΑΕ, ιδίως έναντι Δημοσίου και ασφαλιστικών φορέων.

Σχεδιασμός εξόδου εκ των προτέρων: Η μετατροπή σε θυγατρική και η πώληση προϋποθέτουν απόσχιση κλάδου, οπότε η δομή της παρουσίας σχεδιάζεται από την αρχή με γνώμονα και το πιθανό exit.

Σωστός χαρακτηρισμός εγκατάστασης: Η οριακή διάκριση από πρακτορείο ή απλή προπαρασκευαστική δραστηριότητα καθορίζει υποχρεώσεις εγγραφής και φορολόγησης και πρέπει να αξιολογείται πριν την έναρξη.

Το Δικηγορικό μας Γραφείο, για περισσότερα από 20 χρόνια εξειδικεύεται στο Εταιρικό και Εμπορικό Δίκαιο. Επικοινωνήστε μαζί μας για σας καθοδηγήσουμε και να σας συμβουλεύσουμε σε κάθε θέμα σχετικά με το υποκατάστημα αλλοδαπής επιχείρησης