Ετήσιος Νομικός Έλεγχος Εταιρείας. Πλήρης Οδηγός Συμμόρφωσης

Κάθε εταιρεία, ανεξαρτήτως μεγέθους και νομικής μορφής, υπόκειται σε ένα πλέγμα υποχρεώσεων που πηγάζουν από τη νομοθεσία περί εταιρειών, το εργατικό και ασφαλιστικό δίκαιο, τη φορολογική νομοθεσία, τον Γενικό Κανονισμό για την Προστασία Δεδομένων (GDPR, General Data Protection Regulation) και τους κανόνες δημοσιότητας στο Γενικό Εμπορικό Μητρώο (Γ.Ε.ΜΗ.).

Η μη τήρηση αυτών των υποχρεώσεων δεν συνεπάγεται μόνο διοικητικές κυρώσεις. Συχνά, οδηγεί σε προσωπική ευθύνη των διοικούντων, σε ακυρότητα εταιρικών πράξεων και σε διακινδύνευση της ίδιας της επιχειρηματικής λειτουργίας.

Ο νομικός έλεγχος επιχείρησης (legal health check) αποτελεί μια συστηματική αξιολόγηση της νομικής κατάστασης μιας εταιρείας, η οποία αποσκοπεί στον εντοπισμό κενών συμμόρφωσης, πριν αυτά μετατραπούν σε πρόβλημα.

Σε αντίθεση με τη νομική δέουσα επιμέλεια (due diligence), η οποία πραγματοποιείται συνήθως στο πλαίσιο εξαγοράς ή χρηματοδότησης, ο ετήσιος νομικός έλεγχος αφορά τη συνεχή παρακολούθηση της συμμόρφωσης κατά τη λειτουργία της εταιρείας.

Πρόκειται, κατ’ ουσίαν, για τον «ετήσιο check-up» της νομικής υγείας μιας επιχείρησης.

Εταιρικές Υποχρεώσεις Και Δημοσιότητα Στο Γ.Ε.ΜΗ.

Η πρώτη ενότητα κάθε νομικού ελέγχου αφορά το εταιρικό πλαίσιο λειτουργίας. Κάθε εμπορική εταιρεία υποχρεούται σε δημοσίευση συγκεκριμένων πράξεων στο Γ.Ε.ΜΗ., σύμφωνα με τον Ν. 4919/2022.

Τούτο αφορά τόσο τις κεφαλαιουχικές εταιρείες (ΑΕ, ΕΠΕ, ΙΚΕ) όσο και τις προσωπικές (ΟΕ, ΕΕ).

Μεταξύ των βασικών υποχρεώσεων περιλαμβάνονται η δημοσίευση ετήσιων οικονομικών καταστάσεων, η καταχώριση αποφάσεων Γενικής Συνέλευσης και Διοικητικού Συμβουλίου, η ανακοίνωση τροποποιήσεων καταστατικού, η δημοσίευση αλλαγών στη διοίκηση ή εκπροσώπηση, καθώς και η επικαιροποίηση στοιχείων επωνυμίας και διακριτικού τίτλου.

Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται στη δημοσίευση των ετήσιων οικονομικών καταστάσεων εντός των προβλεπόμενων προθεσμιών, διότι η μη δημοσίευσή τους συνιστά μία από τις συχνότερες αιτίες επιβολής κυρώσεων.

Σε κάθε περίπτωση, ο νόμος ρητά προβλέπει ότι οι Υπηρεσίες Γ.Ε.ΜΗ. διενεργούν δειγματοληπτικό έλεγχο σε ποσοστό τουλάχιστον 5% επί των συστάσεων και καταχωρίσεων, γεγονός που αυξάνει τον κίνδυνο εντοπισμού παραλείψεων.

Πέραν του Γ.Ε.ΜΗ., το καταστατικό της εταιρείας πρέπει να ελέγχεται ετησίως ως προς την επικαιρότητά του.

Επιπλέον, αλλαγές στη νομοθεσία, νέοι κανόνες εταιρικής διακυβέρνησης ή τροποποιήσεις στη σύνθεση των εταίρων μπορεί να καθιστούν αναγκαία την αναθεώρησή του.

Τέλος, πρέπει να ελέγχεται αν η εταιρική μορφή εξακολουθεί να εξυπηρετεί τις ανάγκες της επιχείρησης ή αν θα ήταν σκόπιμη η μετατροπή σε άλλη μορφή.

Εργατικό Δίκαιο Και Υποχρεώσεις Εργοδότη

Το εργατικό πλαίσιο αποτελεί τον τομέα με τον μεγαλύτερν κίνδυνο για τον εργοδότη, τόσο σε επίπεδο διοικητικών κυρώσεων (πρόστιμα ΣΕΠΕ) όσο και σε επίπεδο δικαστικών αξιώσεων.

Ο ετήσιος νομικός έλεγχος οφείλει να καλύπτει τουλάχιστον τα ακόλουθα ζητήματα:

Φορολογικές Υποχρεώσεις Και Ευθύνη Διοικούντων

Η φορολογική συμμόρφωση αποτελεί τον τομέα όπου οι συνέπειες της παράλειψης είναι πιο άμεσες και σοβαρές. Η ευθύνη των διοικούντων για τα φορολογικά χρέη της εταιρείας ρυθμίζεται από τον Ν. 4174/2013 (Κώδικας Φορολογικής Διαδικασίας, άρθρο 50), όπως τροποποιήθηκε με τον Ν. 4646/2019 και κωδικοποιήθηκε στον Ν. 5104/2024. Ο Ν. 4646/2019 εισήγαγε την έννοια της υπαιτιότητας στην αλληλέγγυα ευθύνη, εφαρμόζοντας τη νομολογία του Συμβουλίου της Επικρατείας.

Ειδικότερα, με τη ΣτΕ 119/2015 κρίθηκε ότι η αρχή «ουδεμία ποινή άνευ πταίσματος» (nulla poena sine culpa) αποτελεί γενική αρχή του δικαίου, η οποία απαιτεί υπαιτιότητα του διοικούντος για τη θεμελίωση αλληλέγγυας ευθύνης.

Πρόσφατα, η ΣτΕ 1585/2025 επανέλαβε ότι οι διατάξεις αυτές, ως εισάγουσες εξαίρεση από την αρχή της αυτοτέλειας του νομικού προσώπου, πρέπει να ερμηνεύονται στενά.

Ο ετήσιος νομικός έλεγχος πρέπει να περιλαμβάνει τον έλεγχο ότι όλες οι φορολογικές δηλώσεις (εισοδήματος, ΦΠΑ, παρακρατούμενων φόρων) υποβάλλονται εμπρόθεσμα, ότι δεν υφίστανται ληξιπρόθεσμες οφειλές προς τη φορολογική διοίκηση, ότι η εταιρεία διατηρεί επικαιροποιημένη φορολογική ενημερότητα και ότι τα λογιστικά αρχεία τηρούνται σύμφωνα με τα Ελληνικά Λογιστικά Πρότυπα (ΕΛΠ).

Περαιτέρω, μετά την πλήρη εφαρμογή του συστήματος myDATA, η διαβίβαση παραστατικών αποτελεί αυτοτελή υποχρέωση, η παράβαση της οποίας μπορεί να επισύρει κυρώσεις ανεξαρτήτως της ορθής υποβολής των φορολογικών δηλώσεων.

Συμβάσεις Και Εμπορικές Σχέσεις

Ο νομικός έλεγχος των εμπορικών συμβάσεων αποτελεί ζήτημα που συχνά παραβλέπεται, ιδίως σε μικρότερες εταιρείες. Πολλές εμπορικές σχέσεις λειτουργούν χωρίς έγγραφη σύμβαση ή με συμβάσεις που δεν έχουν αναθεωρηθεί ή επικαιροποιηθεί για χρόνια.

Σημεία που χρήζουν ετήσιου ελέγχου είναι, μεταξύ άλλων, η ύπαρξη έγγραφων συμβάσεων σε όλες τις βασικές εμπορικές σχέσεις, η επικαιροποίηση των όρων (ιδίως ρήτρες λύσης, ανωτέρας βίας, εφαρμοστέου δικαίου), η τήρηση ρητρών εμπιστευτικότητας (NDA) και η ύπαρξη κατάλληλων μηχανισμών εξασφάλισης απαιτήσεων. Για τις επισφαλείς απαιτήσεις, πρέπει να ελέγχεται αν υπάρχει δυνατότητα φορολογικής διαγραφής.

Ειδικότερα, πρέπει να εξετάζεται αν οι ρήτρες μη ανταγωνισμού που τυχόν περιέχονται σε εμπορικές ή εργασιακές συμβάσεις πληρούν τις προϋποθέσεις εγκυρότητας, καθώς η νομολογία του Αρείου Πάγου θέτει αυστηρά κριτήρια (χρονικός, τοπικός και αντικειμενικός περιορισμός, εύλογο αντάλλαγμα).

Επίσης, σε εταιρείες που διατηρούν δίκτυα αντιπροσώπων ή διανομέων, ο έλεγχος της σύμβασης εμπορικής αντιπροσωπείας ή διανομής είναι απαραίτητος, ιδίως ως προς τη ρήτρα αποζημίωσης πελατείας μετά τη λύση.

Προστασία Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα (GDPR)

Ο Κανονισμός (ΕΕ) 2016/679 (GDPR) επιβάλλει σε κάθε εταιρεία που επεξεργάζεται δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα υποχρεώσεις που πρέπει να ελέγχονται σε τακτική βάση. Τούτο αφορά πρακτικά κάθε εταιρεία που διατηρεί πελατολόγιο, αρχείο εργαζομένων ή ηλεκτρονική φόρμα επικοινωνίας.

Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται η τήρηση αρχείου δραστηριοτήτων επεξεργασίας (άρθρο 30 GDPR), η ύπαρξη πολιτικής προστασίας δεδομένων και σχεδίου αντιμετώπισης περιστατικών παραβίασης (σχέδιο data breach), η ενημέρωση των υποκειμένων (εργαζομένων, πελατών, προμηθευτών) για την επεξεργασία των δεδομένων τους, ο ορισμός Υπευθύνου Προστασίας Δεδομένων (DPO, Data Protection Officer), εφόσον αυτό απαιτείται, καθώς και η εκτίμηση αντικτύπου σχετικά με την προστασία δεδομένων (DPIA, Data Protection Impact Assessment) για επεξεργασίες υψηλού κινδύνου.

Τα πρόστιμα που δύναται να επιβάλει η Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα (ΑΠΔΠΧ) μπορούν να ανέλθουν σε ποσοστό έως 4% του ετήσιου παγκόσμιου κύκλου εργασιών, ενώ η ΑΠΔΠΧ έχει ήδη επιβάλει πρόστιμα εξαψήφιων ποσών σε ελληνικές εταιρείες.

Πνευματική Ιδιοκτησία Και Εμπορικά Σήματα

Τα άυλα asset μιας εταιρείας (εμπορικά σήματα, λογισμικό, βάσεις δεδομένων, τεχνογνωσία) αποτελούν συχνά τα πλέον πολύτιμα περιουσιακά της στοιχεία. Παρά ταύτα, η νομική τους προστασία συχνά παραμελείται.

Ο ετήσιος έλεγχος πρέπει να περιλαμβάνει την επιβεβαίωση ότι τα πνευματικά δικαιώματα σε λογισμικό, κείμενα και σχέδια ανήκουν πράγματι στην εταιρεία (και όχι σε εργαζομένους ή εξωτερικούς συνεργάτες), ότι τα εμπορικά σήματα είναι σε ισχύ και δεν χρήζουν ανανέωσης, ότι υπάρχουν κατάλληλες συμβάσεις εκχώρησης δικαιωμάτων σε περιπτώσεις ανάθεσης ανάπτυξης λογισμικού σε τρίτους, καθώς και ότι τα μέτρα προστασίας του επιχειρηματικού απορρήτου (εμπιστευτικότητα, τεχνικά μέτρα ασφάλειας) είναι επαρκή κατά τον Ν. 4679/2020, ο οποίος ενσωμάτωσε την Οδηγία (ΕΕ) 2016/943 για την προστασία των εμπορικών απορρήτων.

Κανονιστική Συμμόρφωση Σε Ειδικούς Τομείς

Πέραν των γενικών υποχρεώσεων, ορισμένες εταιρείες υπόκεινται σε ειδικούς κανόνες συμμόρφωσης (compliance). Ο κατάλογος αυτός διευρύνεται σταθερά τα τελευταία χρόνια, κυρίως από την ευρωπαϊκή νομοθεσία.

Ενδεικτικά, οι κανόνες αυτοί αφορούν την πρόληψη νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες (AML, Anti-Money Laundering) βάσει του Ν. 4557/2018, τη βιωσιμότητα και τις υποχρεώσεις υποβολής εκθέσεων ESG (Environmental, Social, Governance) και CSRD (Corporate Sustainability Reporting Directive) για τις εταιρείες που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής τους, τις υποχρεώσεις κυβερνοασφάλειας βάσει της Οδηγίας NIS2 (Οδηγία (ΕΕ) 2022/2555) για επιχειρήσεις που παρέχουν ψηφιακές υπηρεσίες, καθώς και τις υποχρεώσεις δημιουργίας εσωτερικών καναλιών αναφοράς (whistleblowing) βάσει του Ν. 4990/2022 για εταιρείες με 50 ή περισσότερους εργαζομένους.

Περαιτέρω, ο νομικός έλεγχος πρέπει να εξετάζει αν η εταιρεία εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής αυτών των ειδικών ρυθμίσεων και, σε καταφατική περίπτωση, αν πληρεί τις σχετικές υποχρεώσεις.

Τέλος, ιδιαίτερη σημασία έχει η ύπαρξη εσωτερικών πολιτικών και διαδικασιών, διότι η απλή γνώση της νομοθεσίας δεν αρκεί, εφόσον δεν μεταφράζεται σε συγκεκριμένα μέτρα εφαρμογής.

Πρακτικές Επισημάνσεις

Ετήσιος Προγραμματισμός

Ο νομικός έλεγχος αποδίδει τα μέγιστα αν πραγματοποιείται σε σταθερή ετήσια βάση, κατά προτίμηση μετά το κλείσιμο της χρήσης. Η σύνδεσή του με τον ετήσιο οικονομικό έλεγχο (audit) επιτρέπει τη συνεκτίμηση φορολογικών και λογιστικών ευρημάτων. Ο ιδανικός χρόνος για εταιρείες με χρήση 1/1 έως 31/12 είναι το πρώτο τρίμηνο του επόμενου έτους.

Πίνακας Υποχρεώσεων Ανά Εταιρική Μορφή

Οι υποχρεώσεις διαφέρουν σημαντικά μεταξύ ΑΕ, ΙΚΕ, ΕΠΕ και προσωπικών εταιρειών. Για παράδειγμα, οι ΑΕ υποχρεούνται σε ετήσιο έλεγχο ορκωτού ελεγκτή εφόσον πληρούν τα κριτήρια μεγέθους, ενώ οι ΙΚΕ υποχρεούνται στην ψηφιακή υποβολή της ετήσιας έκθεσης διαχείρισης στο Γ.Ε.ΜΗ. Αντιστοίχως, στις προσωπικές εταιρείες, οι ομόρρυθμοι εταίροι ευθύνονται απεριόριστα και εις ολόκληρον για τις οφειλές της εταιρείας, συμπεριλαμβανομένων των ασφαλιστικών, ακόμη και για οφειλές που υπήρχαν πριν την είσοδό τους. Η κατάρτιση πίνακα προσαρμοσμένου στην εταιρική μορφή βοηθά στον εντοπισμό κενών.

Ευθύνη Διαχειριστή & Μελών ΔΣ

Η ευθύνη του διαχειριστή ΙΚΕ ή των μελών ΔΣ ανώνυμης εταιρείας δεν περιορίζεται στις εταιρικές υποχρεώσεις. Εκτείνεται στις φορολογικές οφειλές, τις ασφαλιστικές εισφορές και τις υποχρεώσεις τήρησης της εργατικής νομοθεσίας. Ο νομικός έλεγχος αποτελεί, εκτός των άλλων, μέσο αυτοπροστασίας των διοικούντων, τούτο διότι η τεκμηρίωση δέουσας επιμέλειας αποτελεί βασικό εργαλείο άμυνας σε περίπτωση καταλογισμού ευθύνης.

Πρόληψη Αντί Θεραπείας
Η αξία του νομικού ελέγχου δεν συνίσταται μόνο στην αποφυγή προστίμων. Μια εταιρεία με τεκμηριωμένη εταιρική συμμόρφωση διαπραγματεύεται καλύτερα τους όρους τραπεζικού δανεισμού, ενισχύει τη θέση της σε δημόσιους διαγωνισμούς και παρουσιάζει αξιοπιστία σε πιθανούς επενδυτές ή στρατηγικούς εταίρους. Μια επιχείρηση με ορθά δομημένο και αυστηρά καθορισμένο εσωτερικό κανονισμό λειτουργίας, επιλύει ευκολότερα και ταχύτερα τυχόν εργατικά ή εργασιακά ζητήματα. Συνεπώς, ο νομικός έλεγχος πρέπει να αντιμετωπίζεται ως επένδυση και όχι ως κόστος.

Ειδικά Για Startups

Οι νεοφυείς επιχειρήσεις (startups) συχνά αντιμετωπίζουν τις νομικές υποχρεώσεις ως δευτερεύον ζήτημα. Ωστόσο, ο πρώτος νομικός έλεγχος πρέπει να γίνεται ήδη κατά τον πρώτο χρόνο λειτουργίας, ιδίως ως προς τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας (ανήκει πράγματι στην εταιρεία ο κώδικας;), τις συμβάσεις εμπιστευτικότητας με τρίτους, τη φορολογική συμμόρφωση και τις ρήτρες δέσμευσης (vesting) σε εξωεταιρικές συμφωνίες.

Η ύπαρξη τεκμηριωμένης νομικής συμμόρφωσης αποτελεί, εξάλλου, προϋπόθεση σε κάθε γύρο χρηματοδότησης, τούτο διότι κανένας επενδυτής δεν τοποθετεί κεφάλαια σε εταιρεία χωρίς πρότερο νομικό έλεγχο.

Κατάλογος Ελέγχου Ανά Τομέα

Ο νομικός έλεγχος μπορεί να δομηθεί σε επτά ενότητες, ώστε να μην παραλείπεται κανένα πεδίο. Αυτές είναι:

1. Εταιρικά (καταστατικό, Γ.Ε.ΜΗ., πρακτικά οργάνων),
2. Εργατικά (συμβάσεις, ΕΡΓΑΝΗ, εσωτερικός κανονισμός),
3. Ασφαλιστικά (e-ΕΦΚΑ, ΑΠΔ), (iv) φορολογικά (δηλώσεις, myDATA, ενημερότητα),
4. Συμβάσεις (εμπορικές σχέσεις, NDA, ρήτρες),
5. Δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα (GDPR) και
6. Πνευματική ιδιοκτησία και ειδική κανονιστική συμμόρφωση (AML, NIS2, ESG).

Το Δικηγορικό μας Γραφείο, για περισσότερα από 20 χρόνια εξειδικεύεται στο Εταιρικό και Εμπορικό Δίκαιο. Επικοινωνήστε μαζί μας για σας καθοδηγήσουμε και να σας συμβουλεύσουμε για τη συμμόρφωση σχετικά με τον ετήσιο νομικός έλεγχο τηςεπιχείρησής σας.

Due Diligence Εξαγοράς: Τι Ελέγχει Αγοραστής και Πωλητής

Εν συντομία:

• Η επιλογή μεταξύ εξαγοράς μετοχών (share deal) και εξαγοράς περιουσιακών στοιχείων (asset deal) καθορίζει όλο το εύρος της ευθύνης, αφού στο share deal ο αγοραστής αποκτά την εταιρεία με το σύνολο του παθητικού της, ενώ στο asset deal επιλεγμένα στοιχεία αλλά με ευθύνη για χρέη κατά το άρθρο 479 ΑΚ.
• Ο αποκτών επιχείρηση ευθύνεται εις ολόκληρον για τα χρέη μέχρι την αξία των μεταβιβαζόμενων μόνο όταν μεταβιβάζεται ο πυρήνας της (ΑΠ 1530/2022) και όχι όταν μεταβιβάζεται επουσιώδες τμήμα (ΑΠ 55/2026).
• Η νομική δέουσα επιμέλεια ελέγχει εταιρική νομιμότητα, ρήτρες αλλαγής ελέγχου, εκκρεμείς διαφορές, φορολογικούς κινδύνους (παραγραφή κατά το άρθρο 37 ν. 5104/2024) και καλυμμένες εργασιακές σχέσεις.
• Η προστασία του αγοραστή κρίνεται στις δηλώσεις και εγγυήσεις και στο αν η γνώση του από τον έλεγχο περιορίζει την ευθύνη του πωλητή.

Share deal ή asset deal: ποια δομή εξαγοράς επιλέγεται;

Στην εξαγορά μετοχών ή μεριδίων (share deal) ο αγοραστής αποκτά συμμετοχή στο κεφάλαιο και μαζί ολόκληρο το παθητικό της εταιρείας. Στην εξαγορά περιουσιακών στοιχείων (asset deal) αποκτά επιλεγμένα στοιχεία της επιχείρησης, ενεργοποιεί όμως ευθύνη για τα χρέη κατά το άρθρο 479 ΑΚ.

Η επιλογή κρίνεται από το ύψος των κρυφών υποχρεώσεων, τη φορολογική μεταχείριση της υπεραξίας και τη συνέχεια συμβάσεων, αδειών και εργασιακών σχέσεων.

Κριτήριο	Share deal (μετοχές ή μερίδια)	Asset deal (περιουσιακά στοιχεία)
Αντικείμενο	Συμμετοχή στο κεφάλαιο, η εταιρική οντότητα παραμένει η ίδια	Επιλεγμένα στοιχεία ενεργητικού της επιχείρησης
Ευθύνη για χρέη	Παραμένουν στην εταιρεία, βαρύνουν έμμεσα τον αγοραστή των μετοχών	Εις ολόκληρον κατά το άρθρο 479 ΑΚ, μέχρι την αξία των μεταβιβαζόμενων
Φορολογία	Φόρος υπεραξίας επί της μεταβίβασης μετοχών	Φορολόγηση της μεταβίβασης ανά περιουσιακό στοιχείο
Συμβάσεις και άδειες	Διατηρούνται, πλην ρητρών αλλαγής ελέγχου	Απαιτείται διακριτή μεταβίβαση ανά σύμβαση και άδεια
Τύπος	Μεταβίβαση τίτλων ή εταιρικών μεριδίων	Άτυπη παράδοση, συμβολαιογραφικός τύπος για ακίνητα
Εργαζόμενοι	Παραμένουν στην εταιρεία χωρίς μεταβολή εργοδότη	Μεταφορά κατά τις διατάξεις προστασίας εργαζομένων

Το share deal προτιμάται όταν η συνέχεια συμβάσεων, αδειών και πελατολογίου είναι κρίσιμη και το ιστορικό της εταιρείας είναι καθαρό, αφού ο αγοραστής υπεισέρχεται αυτοδικαίως στο σύνολο των σχέσεων.

Το asset deal προτιμάται όταν ο αγοραστής θέλει να αποφύγει κρυφές υποχρεώσεις και να αποκτήσει μόνο συγκεκριμένα στοιχεία.

Η σωστή δομή προκύπτει από τα ευρήματα της νομικής δέουσας επιμέλειας, που αποτυπώνουν αν ο κίνδυνος συγκεντρώνεται στο παθητικό ή στα ίδια τα στοιχεία.

Ειδικά στο share deal, ο τρόπος μεταβίβασης μετοχών και η εγγραφή στο βιβλίο μετόχων αποτελούν προϋπόθεση νομιμοποίησης του αγοραστή έναντι της εταιρείας (άρθρο 41 παρ. 6 ν. 4548/2018).

Στο asset deal, αντίθετα, η μεταβίβαση της επιχείρησης ως οικονομικής ενότητας είναι άτυπη και συντελείται με την παράδοσή της, ενώ συμβολαιογραφικός τύπος και μεταγραφή απαιτούνται μόνο για τυχόν ακίνητα (ΑΠ 393/2025).

Πότε ευθύνεται ο αγοραστής για τα χρέη της εξαγοραζόμενης εταιρείας;

Στο asset deal ο αποκτών την επιχείρηση ευθύνεται εις ολόκληρον με τον μεταβιβάζοντα, μέχρι την αξία των μεταβιβαζόμενων στοιχείων, για τα χρέη που υπήρχαν κατά τον χρόνο της μεταβίβασης (άρθρο 479 ΑΚ). Η ευθύνη αυτή προϋποθέτει ότι μεταβιβάστηκε ο πυρήνας της επιχείρησης.

Στο share deal οι υποχρεώσεις παραμένουν στην εταιρεία, την οποία αποκτά ο αγοραστής μέσω των μετοχών.

Η διάταξη καθιερώνει αναγκαστική εκ του νόμου σωρευτική αναδοχή των χρεών κατά την έννοια του άρθρου 477 ΑΚ, με τον μεταβιβάζοντα να ευθύνεται απεριόριστα και τον αποκτώντα περιορισμένα, μέχρι την αξία όσων απέκτησε κατά τον χρόνο της μεταβίβασης (ΑΠ 1530/2022).

Αρκεί να μεταβιβάζεται το σύνολο ή το σημαντικότερο τμήμα της επιχείρησης, ακόμη και με περισσότερες πράξεις που βρίσκονται σε στενή οικονομική και χρονική σχέση.

Το όριο της ευθύνης είναι εξίσου κρίσιμο με τη θεμελίωσή της. Όταν δεν μεταβιβάζεται το σύνολο ή σημαντικό μέρος της επιχείρησης, αλλά επιμέρους μόνο στοιχεία ή απλώς εκμισθώνονται εγκαταστάσεις, δεν γεννάται ευθύνη του αποκτώντος κατά το άρθρο 479 ΑΚ (ΑΠ 55/2026).

Η γραμμή ανάμεσα στη μεταβίβαση του πυρήνα και στην απόκτηση παρεπόμενων στοιχείων κρίνεται κατά τα πραγματικά περιστατικά της κάθε συναλλαγής. Εκεί ακριβώς καθορίζεται αν ο αγοραστής αναλαμβάνει ή όχι την ευθύνη.

Η εμπειρία από υποθέσεις εξαγορών δείχνει ότι η εσφαλμένη εκτίμηση αυτού του ορίου είναι από τις συχνότερες πηγές μεταγενέστερων αξιώσεων.

Τι ελέγχει η νομική και φορολογική δέουσα επιμέλεια;

Ο έλεγχος καλύπτει την εταιρική νομιμότητα, τις υφιστάμενες συμβάσεις με ρήτρες αλλαγής ελέγχου, τις εκκρεμείς διαφορές, τα εμπράγματα βάρη, τις εργασιακές σχέσεις και τις φορολογικές υποχρεώσεις.

Το βάθος διαφέρει ανά δομή: στο asset deal εστιάζει στα μεταβιβαζόμενα στοιχεία, στο share deal σε ολόκληρο το ιστορικό της εταιρείας, αφού ο αγοραστής αναλαμβάνει κάθε εκκρεμότητα.

Εταιρικός και συμβατικός έλεγχος

Ο έλεγχος ξεκινά από τον φάκελο σύστασης και το ιστορικό στο Γ.Ε.ΜΗ.: καταστατικό, τροποποιήσεις, πρακτικά Γενικών Συνελεύσεων και Διοικητικού Συμβουλίου, εκπροσώπηση. Σε εξαγορά μετοχών εξετάζεται αν ορισμένες κατηγορίες μετοχών είναι δεσμευμένες ή φέρουν δικαιώματα προτίμησης (άρθρο 41 ν. 4548/2018).

Στις υφιστάμενες συμβάσεις, κρίσιμος είναι ο εντοπισμός ρητρών αλλαγής ελέγχου (change of control), που μπορούν να λύσουν ή να τροποποιήσουν μια σύμβαση μόλις ολοκληρωθεί η εξαγορά.

Ελέγχονται, τέλος, εκκρεμείς αγωγές και διαιτησίες ως ενδεχόμενες υποχρεώσεις (contingent liabilities) που δεν εμφανίζονται στους ισολογισμούς, καθώς και κατασχέσεις, υποθήκες και βάρη σε Κτηματολόγιο και Υποθηκοφυλακείο.

Φορολογικοί κίνδυνοι

Ελέγχεται η ύπαρξη εκκρεμών φορολογικών ελέγχων, δικαστικών διαφορών και βεβαιωμένων οφειλών. Η παραγραφή του δικαιώματος της Φορολογικής Διοίκησης να εκδώσει πράξη προσδιορισμού φόρου είναι κατ’ αρχήν πενταετής, παρατεινόμενη σε δεκαετή υπό προϋποθέσεις, ιδίως επί μη υποβολής δήλωσης ή νέων στοιχείων που αποκαλύπτουν απόκρυψη φορολογητέας ύλης (άρθρο 37 ν. 5104/2024).

Σε πολλές περιπτώσεις, οι μεταφερόμενες ζημίες αποτελούν κρυφή αξία για τον αγοραστή, αφού συμψηφίζονται με μελλοντικά κέρδη της αποκτηθείσας εταιρείας στα επόμενα πέντε φορολογικά έτη (άρθρο 27 ν. 4172/2013), εφόσον επαληθευτεί η νομιμότητα της μεταφοράς τους.

Επαληθεύεται, επίσης, η κατάσταση ΦΠΑ και ο χειρισμός των ενδοομιλικών συναλλαγών (transfer pricing). Η εμπειρία από υποθέσεις εξαγορών δείχνει ότι οι ασφαλιστικές οφειλές προς τον e-ΕΦΚΑ και το ΚΕΑΟ συχνά εντοπίζονται μόνο μετά την ολοκλήρωση, γι’ αυτό ζητείται χωριστή επαλήθευση και όχι μόνο πρόσφατο αποδεικτικό ενημερότητας.

Εργασιακές σχέσεις και διανοητική ιδιοκτησία

Στις εργασιακές σχέσεις, ιδιαίτερη προσοχή απαιτεί ο εντοπισμός σχέσεων που εμφανίζονται ως ανεξάρτητη συνεργασία ή σύμβαση έργου αλλά υποκρύπτουν εξαρτημένη εργασία, καθώς η δικαστική αναγνώρισή τους μετά την εξαγορά δημιουργεί σημαντικές υποχρεώσεις.

Εξετάζονται εκκρεμείς αξιώσεις πρώην εργαζομένων, η ορθότητα υπολογισμού αποζημιώσεων και τυχόν δεσμεύσεις από κλαδικές ή επιχειρησιακές συλλογικές συμβάσεις. Σε asset deal, οι εργασιακές σχέσεις και τα δικαιώματα των εργαζομένων μεταφέρονται κατά τις σχετικές προστατευτικές διατάξεις.

Στη διανοητική ιδιοκτησία ελέγχεται η κατοχύρωση σημάτων σε ΟΒΙ ή EUIPO, η κυριότητα του πηγαίου κώδικα και η ύπαρξη εμπορικού απορρήτου κατά τον ν. 4679/2020.

Πώς προστατεύεται ο αγοραστής με δηλώσεις και εγγυήσεις;

Οι δηλώσεις και εγγυήσεις (representations & warranties) μεταφέρουν στον πωλητή τον κίνδυνο για ό,τι δηλώνει ανακριβώς ή αποκρύπτει. Καθοριστικό σημείο διαπραγμάτευσης είναι αν η γνώση που απέκτησε ο αγοραστής μέσω της δέουσας επιμέλειας περιορίζει την ευθύνη του πωλητή, καθώς και ο χρονικός περιορισμός της ευθύνης αυτής.

Κάθε εγγύηση κατανέμει έναν συγκεκριμένο κίνδυνο και απαιτεί ad hoc διατύπωση, ώστε να καλύπτει το αντικείμενο, τα χρονικά όρια και τις συνέπειες της παράβασης. Δύο αντίθετες ρυθμίσεις, γνωστές ως ρήτρες sandbagging, διαμορφώνουν τη θέση των μερών.

Με την πρώτη, ο πωλητής ευθύνεται ακόμη και αν ο αγοραστής γνώριζε το ελάττωμα από τον έλεγχο. Με τη δεύτερη, η προηγούμενη γνώση του αγοραστή αποκλείει την αξίωση. Η επιλογή της μίας ή της άλλης μετατοπίζει ουσιωδώς τον κίνδυνο και αποτελεί από τα πιο κρίσιμα σημεία της σύμβασης εξαγοράς.

Η προστασία δεν αρχίζει με την υπογραφή. Ήδη στο στάδιο των διαπραγματεύσεων τα μέρη υπέχουν προσυμβατική ευθύνη, καθώς όποιος υπαίτια ματαιώσει τη συναλλαγή, αφού έχει δημιουργήσει στον αντισυμβαλλόμενο εύλογη πεποίθηση για τη βέβαιη σύναψή της, οφείλει να αποκαταστήσει το διαφέρον εμπιστοσύνης (άρθρα 197 και 198 ΑΚ, ΑΠ 2049/2022 επί ματαιωθείσας μεταβίβασης μετοχών).

Η εσκεμμένη απόκρυψη ουσιώδους πληροφορίας μπορεί, περαιτέρω, να στηρίξει ακύρωση της σύμβασης λόγω πλάνης ή απάτης (άρθρα 140 επ. και 147 ΑΚ).

Τι κερδίζει ο πωλητής από vendor due diligence;

Ο πωλητής που οργανώνει ψηφιακό χώρο δεδομένων (data room) και διορθώνει ζητήματα πριν τον έλεγχο του αγοραστή ενισχύει τη διαπραγματευτική του θέση και επιταχύνει τη συναλλαγή. Η πλήρης γνωστοποίηση κάθε ουσιώδους γεγονότος αποτρέπει μεταγενέστερη ευθύνη από απόκρυψη.

Η προετοιμασία αυτή, γνωστή ως vendor due diligence, επιτρέπει στον πωλητή να διαμορφώσει ρεαλιστικές δηλώσεις και εγγυήσεις που αντικατοπτρίζουν την πραγματική κατάσταση της εταιρείας, αντί να τις δεχθεί υπό πίεση στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων.

Η επένδυση σε τέτοιον προληπτικό έλεγχο αποδίδει ιδίως όταν η πώληση γίνεται με ανταγωνιστική διαδικασία ή περισσότερους υποψήφιους αγοραστές, όπου ο εντοπισμός και η διευθέτηση προβλημάτων πριν αυτά αναδειχθούν από τρίτον μεταφράζεται σε καλύτερο τίμημα και ταχύτερο κλείσιμο.

Συχνές Ερωτήσεις

Share deal ή asset deal: ποιο επιλέγει ο αγοραστής;

Εξαρτάται από το πού συγκεντρώνεται ο κίνδυνος. Το share deal ταιριάζει όταν η συνέχεια συμβάσεων, αδειών και πελατολογίου είναι κρίσιμη και το ιστορικό της εταιρείας είναι καθαρό. Το asset deal προτιμάται όταν ο αγοραστής θέλει να αποφύγει κρυφές υποχρεώσεις και να αποκτήσει μόνο επιλεγμένα στοιχεία. Η απόφαση προκύπτει από τα ευρήματα της δέουσας επιμέλειας, όχι από γενικό κανόνα.

Ευθύνεται ο αγοραστής για τα χρέη της εταιρείας μετά την εξαγορά;

Στο asset deal ο αποκτών ευθύνεται εις ολόκληρον με τον μεταβιβάζοντα, μέχρι την αξία των μεταβιβαζόμενων στοιχείων, όταν μεταβιβάζεται ο πυρήνας της επιχείρησης (άρθρο 479 ΑΚ). Δεν ευθύνεται όταν αποκτά επουσιώδη μόνο στοιχεία. Στο share deal οι υποχρεώσεις παραμένουν στην εταιρεία, οπότε βαρύνουν έμμεσα τον αγοραστή των μετοχών, γι’ αυτό και κρίνεται από τις εγγυήσεις του πωλητή.

Τι είναι οι δηλώσεις και εγγυήσεις σε σύμβαση εξαγοράς;

Είναι συμβατικές διαβεβαιώσεις του πωλητή για την κατάσταση της εταιρείας (οικονομικά, φορολογικά, εργασιακά, νομικά κλπ). Η ανακρίβειά τους θεμελιώνει ευθύνη και αξίωση αποζημίωσης ή μείωσης τιμήματος. Κάθε εγγύηση κατανέμει έναν συγκεκριμένο κίνδυνο, ενώ ο χρονικός περιορισμός της ευθύνης ορίζει για πόσο διάστημα μετά το κλείσιμο μπορεί ο αγοραστής να την επικαλεστεί.

Η γνώση του αγοραστή από το due diligence, περιορίζει την ευθύνη του πωλητή;

Εξαρτάται από τη διατύπωση της σύμβασης. Με τη μία ρύθμιση ο πωλητής ευθύνεται ακόμη και αν ο αγοραστής γνώριζε το ελάττωμα από τον έλεγχο. Με την αντίθετη ρύθμιση, η προηγούμενη γνώση του αγοραστή αποκλείει την αξίωση. Το ζήτημα ρυθμίζεται ρητά στη σύμβαση εξαγοράς και αποτελεί καθοριστικό σημείο διαπραγμάτευσης ανάμεσα στα μέρη.

Πρακτικές Επισημάνσεις

Η δομή της εξαγοράς πριν τον έλεγχο: η επιλογή share deal ή asset deal καθορίζει το αντικείμενο, το βάθος και τα ερωτήματα της δέουσας επιμέλειας. Η εκκίνηση ελέγχου χωρίς προηγούμενη απόφαση δομής οδηγεί σε άσκοπο κόστος και σε κενά σε κρίσιμα σημεία.

Το άρθρο 479 ΑΚ δεν εφαρμόζεται πάντα: η ευθύνη του αγοραστή για χρέη γεννάται μόνο όταν μεταβιβάζεται ο πυρήνας της επιχείρησης. Ο ακριβής χαρακτηρισμός των μεταβιβαζόμενων ως συνόλου ή ως επιμέρους στοιχείων κρίνεται κατά περίπτωση και μεταβάλλει ριζικά την ευθύνη.

Οι ρήτρες αλλαγής ελέγχου ανατρέπουν την αξία: μια σύμβαση που λύεται αυτοδικαίως με την εξαγορά μπορεί να αφαιρέσει από την επιχείρηση ακριβώς το στοιχείο που την έκανε ελκυστική. Ο εντοπισμός τους είναι από τα πρώτα σημεία του ελέγχου, όχι λεπτομέρεια.

Η σιωπή του πωλητή δεν είναι ουδέτερη: η απόκρυψη ουσιώδους πληροφορίας μπορεί να στηρίξει ακύρωση της σύμβασης ή αξίωση αποζημίωσης. Η οργανωμένη γνωστοποίηση μέσω vendor due diligence προστατεύει και τον πωλητή, όχι μόνο τον αγοραστή.

Το Δικηγορικό μας Γραφείο, για περισσότερα από 20 χρόνια εξειδικεύεται στο Εταιρικό και Εμπορικό Δίκαιο. Επικοινωνήστε μαζί μας για σας καθοδηγήσουμε και να σας συμβουλεύσουμε για το Due Diligence σε Share Deal και Asset Deal.

Ποιος Ευθύνεται Όταν Το Σύστημα ΤΝ Προκαλεί Ζημία σε Τρίτο;

Εν συντομία:

• Η ευθύνη της επιχείρησης από σύστημα τεχνητής νοημοσύνης (ΤΝ) κρίνεται σε τρία επίπεδα: συμβατική (άρθρο 330 ΑΚ) έναντι αντισυμβαλλομένων, αδικοπρακτική (άρθρο 914 ΑΚ) έναντι τρίτων και αντικειμενική κατά τη νέα Οδηγία για τα ελαττωματικά προϊόντα (Οδηγία 2024/2853).
• Ο κανόνας είναι ότι ευθύνεται η επιχείρηση που χρησιμοποιεί το σύστημα, όχι ο πάροχος. Η αστοχία του AI θεωρείται αστοχία της δικής της παροχής, όχι γεγονός τρίτου ή ανωτέρα βία.
• Μετά την απόσυρση της Οδηγίας για την ευθύνη της ΤΝ το 2025, δεν υπάρχει ενιαίο ενωσιακό καθεστώς και η εξωσυμβατική ευθύνη κρίνεται κατά το εθνικό δίκαιο περί αδικοπραξίας.
• Η νέα Οδηγία για τα προϊόντα, με ενσωμάτωση έως τις 9 Δεκεμβρίου 2026, εντάσσει το λογισμικό και τα AI στα προϊόντα και αντιστρέφει το βάρος απόδειξης για τα τεχνικά τους στοιχεία.
• Η ουσιαστική προστασία είναι προληπτική: συμβατική κατανομή ευθύνης με τον πάροχο και εσωτερική πολιτική AI που τεκμηριώνει την ανθρώπινη εποπτεία.

Πότε ενεργοποιείται νομική ευθύνη της επιχείρησης από τη χρήση τεχνητής νοημοσύνης;

Η ευθύνη ενεργοποιείται ανάλογα με το ποιος ζημιώνεται και από ποια σχέση. Έναντι αντισυμβαλλομένου που δέχεται υπηρεσία με ενσωματωμένη ΤΝ, η επιχείρηση ευθύνεται συμβατικά κατά το άρθρο 330 ΑΚ. Έναντι τρίτου που υφίσταται ζημία, ευθύνεται αδικοπρακτικά κατά το άρθρο 914 ΑΚ.

Παράλληλα, η νέα Οδηγία για τα ελαττωματικά προϊόντα προσθέτει καθεστώς αντικειμενικής ευθύνης. Υπόχρεη είναι κατά κανόνα η επιχείρηση που χρησιμοποιεί το σύστημα, όχι ο πάροχός του.

Η διάκριση αυτή έχει πρακτική σημασία, εφόσον κάθε καθεστώς ευθύνης μεταβάλλει το πρόσωπο του υπόχρεου, το βάρος απόδειξης και τη χρονική παραγραφή της αξίωσης. Η επιχείρηση θεωρείται φορέας εφαρμογής (deployer) κατά τον Κανονισμό για την τεχνητή νοημοσύνη (AI Act), καθώς χρησιμοποιεί ένα σύστημα ΤΝ υπό την εποπτεία του, σε αντιδιαστολή με τον πάροχο (provider) που το αναπτύσσει ή το διαθέτει.

Ο παρακάτω πίνακας συνοψίζει τα τέσσερα πλαίσια ευθύνης που μπορεί να ενεργοποιηθούν ταυτόχρονα από το ίδιο περιστατικό:

Πλαίσιο ευθύνης	Έναντι ποιου	Τι αποδεικνύει ο ζημιωθείς	Νομική βάση
Συμβατική	Αντισυμβαλλόμενος (πελάτης)	Αθέτηση παροχής και ζημία	άρθρο 330 ΑΚ
Αδικοπρακτική	Τρίτος εκτός σύμβασης	Παρανομία, υπαιτιότητα, ζημία, αιτιώδης σύνδεσμος	άρθρο 914 ΑΚ
Αντικειμενική (προϊόντος)	Ζημιωθείς από ελάττωμα	Ελάττωμα, ζημία, αιτιώδης σύνδεσμος (όχι υπαιτιότητα)	Οδηγία 2024/2853
Προστασία δεδομένων	Υποκείμενο δεδομένων	Παράνομη αυτοματοποιημένη επεξεργασία	άρθρα 22 και 82 GDPR

Συμβατική ή αδικοπρακτική ευθύνη: ποιο νομικό πλαίσιο εφαρμόζεται όταν σφάλλει το σύστημα;

Η διάκριση εξαρτάται από τη σχέση με τον ζημιωθέντα. Όταν η επιχείρηση παρέχει υπηρεσία με ενσωματωμένη ΤΝ και το σύστημα αστοχεί, πρόκειται για αθέτηση της δικής της παροχής κατά το άρθρο 330 ΑΚ, όχι για γεγονός τρίτου. Όταν η ζημία πλήττει πρόσωπο εκτός σύμβασης, εφαρμόζεται η αδικοπρακτική ευθύνη του άρθρου 914 ΑΚ, με τις τέσσερις γνωστές προϋποθέσεις της.

Στη συμβατική ευθύνη, ο οφειλέτης ενέχεται κατά το άρθρο 330 ΑΚ για κάθε αθέτηση από δόλο ή αμέλεια. Ο φορέας εφαρμογής επιλέγει, ενσωματώνει και ελέγχει το σύστημα ΤΝ, ασκώντας έλεγχο επί της σφαίρας εκτέλεσης της παροχής. Για τον λόγο αυτό, η επίκληση της αστοχίας του AI ως λόγου ανωτέρας βίας είναι ερμηνευτικά απαράδεκτη, καθώς ανωτέρα βία νοείται το αντικειμενικά απρόβλεπτο και αναπότρεπτο γεγονός, ενώ η αστοχία ενός εργαλείου που η ίδια η επιχείρηση επέλεξε εντάσσεται στον δικό της κίνδυνο.

Στην αδικοπρακτική ευθύνη, το άρθρο 914 ΑΚ απαιτεί παράνομη συμπεριφορά, υπαιτιότητα, ζημία και αιτιώδη σύνδεσμο. Η αθέτηση σύμβασης δεν συνιστά αυτομάτως αδικοπραξία, μπορεί όμως η ίδια ζημιογόνος πράξη να θεμελιώσει και τα δύο, όταν θα ήταν παράνομη ακόμη και χωρίς τη συμβατική σχέση, κατά το γενικό καθήκον πρόνοιας που επιβάλλει το άρθρο 914 ΑΚ (ΑΠ 1261/2025).

Η εμπειρία δείχνει ότι το πιο κρίσιμο, πρακτικό, ζήτημα είναι η απόδειξη. Τα μοντέλα βαθιάς μάθησης λειτουργούν ως «μαύρα κουτιά» (black-box), δηλαδή η εσωτερική τους λειτουργία δεν είναι προσβάσιμη ούτε εξηγήσιμη. Έτσι, η απόδειξη του αιτιώδους συνδέσμου και της υπαιτιότητας γίνεται δυσχερής.

Κατά τη νομολογία, αιτιώδης συνάφεια υπάρχει όταν η πράξη ήταν, κατά τα διδάγματα της κοινής πείρας, αντικειμενικά ικανή να επιφέρει το ζημιογόνο αποτέλεσμα (ΑΠ 1609/2025). Στην πράξη, η αδυναμία τεχνικής εξήγησης του αποτελέσματος είναι το βασικό εμπόδιο που αντιμετωπίζει ο ζημιωθείς όταν επιχειρεί να συνδέσει τη ζημία με συγκεκριμένη πλημμέλεια του συστήματος.

Πώς αλλάζει η κατανομή ευθύνης μετά την απόσυρση της Οδηγίας για την ευθύνη της ΤΝ;

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή απέσυρε το 2025 την πρόταση Οδηγίας για την ευθύνη από την τεχνητή νοημοσύνη (AI Liability Directive), η οποία θα εναρμόνιζε την εξωσυμβατική ευθύνη σε ενωσιακό επίπεδο. Η απόσυρση σημαίνει ότι δεν υπάρχει ενιαίο ευρωπαϊκό καθεστώς για τη ζημία τρίτου από AI. Η ευθύνη αυτή κρίνεται πλέον κατά το εθνικό δίκαιο, δηλαδή στην Ελλάδα κατά το άρθρο 914 ΑΚ.

Η πρόταση είχε κατατεθεί το 2022 ως συμπλήρωμα της αναθεώρησης της ευθύνης προϊόντων. Αποσύρθηκε επίσημα το 2025, λόγω έλλειψης συναίνεσης μεταξύ των θεσμικών οργάνων της Ένωσης. Το αποτέλεσμα είναι ο ενωσιακός νομικός κατακερματισμός, καθώς κάθε κράτος-μέλος εφαρμόζει τους δικούς του κανόνες περί αδικοπραξίας, με διαφορετικές προϋποθέσεις και διαφορετικό βάρος απόδειξης.

Για την ελληνική επιχείρηση, αυτό σημαίνει ότι ο ζημιωθείς τρίτος δεν διαθέτει τα αποδεικτικά εργαλεία που θα του παρείχε η αποσυρθείσα Οδηγία, όπως η υποχρεωτική αποκάλυψη τεχνικών στοιχείων ή τα μαχητά τεκμήρια αιτιώδους συνδέσμου. Παραμένει με το γενικό βάρος απόδειξης του άρθρου 914 ΑΚ, το οποίο είναι ιδιαίτερα δυσχερές λόγω του φαινομένου του μαύρου κουτιού. Το κενό αυτό καλύπτεται μερικώς, για ορισμένες κατηγορίες ζημίας, από τη νέα ρύθμιση για την ευθύνη προϊόντων.

Πότε ευθύνεται ο πάροχος και πότε η επιχείρηση κατά τη νέα Οδηγία για την ευθύνη προϊόντων;

Η Οδηγία 2024/2853 για την ευθύνη λόγω ελαττωματικών προϊόντων, με προθεσμία μεταφοράς στο εθνικό δίκαιο έως τις 9 Δεκεμβρίου 2026, εντάσσει ρητά το λογισμικό και τα συστήματα ΤΝ στην έννοια του «προϊόντος». Καθιερώνει αντικειμενική ευθύνη δηλαδή, ο ζημιωθείς αποδεικνύει ελάττωμα, ζημία και αιτιώδη σύνδεσμο, χωρίς να χρειάζεται να αποδείξει υπαιτιότητα του υπευθύνου.

Η νέα Οδηγία αντικαθιστά την Οδηγία 85/374/ΕΟΚ. Έως την ενσωματωσή της στο εθνικό δίκαιο εξακολουθεί να ισχύει το προηγούμενο καθεστώς ευθύνης παραγωγού ελαττωματικού προϊόντος του Ν. 2251/1994.

Μετά την ενσωμάτωση, τρεις νέοι κανόνες αφορούν ειδικά τα συστήματα ΤΝ:

• Πρώτον, αντιστρέφεται το βάρος απόδειξης. Όταν ο ζημιωθείς αποδείξει ότι η πρόσβαση στα τεχνικά στοιχεία λειτουργίας είναι αδύνατη ή δυσανάλογα δυσχερής, τεκμαίρεται η ύπαρξη ελαττώματος. Η ρύθμιση αντιμετωπίζει ευθέως το πρόβλημα του μαύρου κουτιού που καθιστά δυσχερή την αδικοπρακτική αξίωση.
• Δεύτερον, θεμελιώνεται ευθύνη για ενημερώσεις και αναβαθμίσεις. Όταν λογισμικό ή μοντέλο τροποποιείται μετά τη διάθεσή του, το ελάττωμα που προκύπτει από την τροποποίηση αποδίδεται σε όποιον ασκεί τον έλεγχο του συστήματος.
• Τρίτον, διευρύνεται ο κύκλος των υποχρέων. Ευθύνεται ο πάροχος ως κατασκευαστής, αλλά και η ίδια η επιχείρηση όταν τροποποιεί ουσιωδώς το σύστημα ή το θέτει σε κυκλοφορία με τη δική της επωνυμία. Σημαντικός είναι ο περιορισμός που εισάγεται, καθώς η ευθύνη προϊόντος καλύπτει σωματική βλάβη, υλική ζημία και απώλεια δεδομένων, όχι όμως την καθαρά οικονομική ζημία ούτε την προσβολή δικαιωμάτων διανοητικής ιδιοκτησίας. Για τις τελευταίες, η αξίωση θεμελιώνεται στα άρθρα 330 και 914 ΑΚ.

Ποιες συμβατικές αποφάσεις κατανέμουν την ευθύνη πριν την ενσωμάτωση συστήματος ΤΝ;

Η ουσιαστική κατανομή ευθύνης γίνεται συμβατικά, πριν την ενσωμάτωση. Η σύμβαση με τον πάροχο AI καθορίζει ποιος φέρει το κόστος αξιώσεων τρίτων, σε ποιον βαθμό περιορίζεται η ευθύνη του παρόχου και πώς προστατεύονται τα δεδομένα εισόδου. Οι τυποποιημένοι όροι των παρόχων, διαμορφωμένοι κατά κανόνα στο αμερικανικό δίκαιο, δεν ισχύουν πάντοτε αυτούσιοι στο ελληνικό.

Η σύμβαση παροχής AI, είτε μέσω διεπαφής προγραμματισμού (API – Application Programming Interface), είτε ως λογισμικό ως υπηρεσία (SaaS – Software as a Service), είτε ως custom ανάπτυξη, αποτελεί μικτή σύμβαση, καθώς ενσωματώνει στοιχεία σύμβασης έργου, υπηρεσιών και άδειας χρήσης λογισμικού. Η υπαγωγή σε συγκεκριμένο τύπο καθορίζει το εφαρμοστέο καθεστώς ευθύνης και απαιτεί ad hoc εκτίμηση των επιμέρους όρων της κάθε σύμβασης.

Η ρήτρα αποζημίωσης για ζητήματα διανοητικής ιδιοκτησίας (IP indemnification) μεταθέτει στον πάροχο τις αξιώσεις τρίτων για παραβίαση πνευματικών δικαιωμάτων από τα αποτελέσματα του μοντέλου. Ορισμένοι πάροχοι την έχουν υιοθετήσει, αλλά με συμβατικές προϋποθέσεις που χρειάζονται έλεγχο.

Στην πράξη, παρατηρείται ότι οι προϋποθέσεις της ρήτρας, όπως η υποχρεωτική ενεργοποίηση φίλτρων ή η συμμόρφωση προς τους όρους χρήσης, συχνά περιορίζουν ή αποκλείουν την κάλυψη. Το ζήτημα συνδέεται με την ευρύτερη προστασία της πνευματικής ιδιοκτησίας, καθώς αμιγώς AI-generated αποτέλεσμα χωρίς πρωτότυπη ανθρώπινη συνεισφορά δεν προστατεύεται.

Η ρήτρα περιορισμού ευθύνης και η αποποίηση εγγυήσεων (no warranty) ελέγχονται ως προς την καταχρηστικότητά τους. Το άρθρο 332 ΑΚ απαγορεύει τον εκ των προτέρων αποκλεισμό της ευθύνης για δόλο ή βαριά αμέλεια, ενώ καταχρηστικοί όροι κρίνονται και κατά την Οδηγία 93/13/ΕΟΚ. Ο πλήρης αποκλεισμός ευθύνης σε σύμβαση μεταξύ επιχειρήσεων δεν ισχύει αυτούσιος, ο δε έλεγχος της καταχρηστικότητας γίνεται ανά περίπτωση.

Τέλος, κάθε εντολή (prompt) που εισάγεται στο σύστημα, όπως στρατηγικά ή οικονομικά δεδομένα, αποτελεί δυνητικά εμπορικό απόρρητο κατά την Οδηγία 2016/943/ΕΕ. Η αδιάκριτη χρήση δημόσιων εργαλείων χωρίς εταιρική συμφωνία δημιουργεί κίνδυνο.

Όταν τα δεδομένα εισόδου περιλαμβάνουν προσωπικά δεδομένα τρίτων, απαιτείται σύμβαση επεξεργασίας δεδομένων (Data Processing Agreement – DPA) κατά το άρθρο 28 GDPR, στο πλαίσιο της ευρύτερης συμμόρφωσης με τον GDPR.

Ποια εσωτερική πολιτική AI περιορίζει την ευθύνη της επιχείρησης;

Η εσωτερική πολιτική χρήσης AI δεν είναι τυπικότητα συμμόρφωσης αλλά μέσο περιορισμού ευθύνης. Τεκμηριώνει την ανθρώπινη εποπτεία που αποτρέπει τον χαρακτηρισμό αμέλειας κατά το άρθρο 914 ΑΚ, οριοθετεί την αποδεκτή χρήση ώστε να μη μετατίθεται η ευθύνη στην επιχείρηση και ικανοποιεί την υποχρέωση εκπαίδευσης του προσωπικού που επιβάλλει ο Κανονισμός για την τεχνητή νοημοσύνη.

Ο πυρήνας της πολιτικής είναι η ανθρώπινη εποπτεία. Ο Κανονισμός για την τεχνητή νοημοσύνη υποχρεώνει τους φορείς εφαρμογής να εξασφαλίζουν επαρκή ανθρώπινη εποπτεία των συστημάτων, η δε μη εφαρμογή της μπορεί να στοιχειοθετήσει αμέλεια κατά το άρθρο 914 ΑΚ.

Η πολιτική προβλέπει υποχρεωτική επανεξέταση των αποτελεσμάτων πριν από κρίσιμες αποφάσεις, κυρίως σε πρόσληψη, πιστοδότηση και νομική ή φορολογική ανάλυση. Η διατύπωση ως προς το ποιες ακριβώς αποφάσεις απαιτούν παρέμβαση ανθρώπου (human-in-the-loop) είναι στρατηγική επιλογή που μεταβάλλει την έκταση της έκθεσης.

Η πολιτική καλύπτει επίσης την υποχρέωση επαρκούς γνώσης AI στο προσωπικό, που προβλέπεται στο άρθρο 4 του Κανονισμού, καθώς και τον ρητό ορισμό του επιτρεπόμενου σκοπού χρήσης. Η χρήση εκτός του οριζόμενου σκοπού μπορεί να μεταθέσει την ευθύνη στον φορέα εφαρμογής κατά το άρθρο 25 του Κανονισμού.

Συμπληρωματικά, η επιχείρηση τηρεί πλήρη καταγραφή των συστημάτων ΤΝ που χρησιμοποιεί, κατηγοριοποιημένα βάσει κινδύνου, καθώς και αρχείο των αποτελεσμάτων που αξιοποιήθηκαν για επιχειρηματικές αποφάσεις. Η τεκμηρίωση αυτή λειτουργεί ως αποδεικτικό μέσο σε περίπτωση μεταγενέστερης αξίωσης, αποδεικνύοντας ότι τηρήθηκε η οφειλόμενη επιμέλεια.

Πότε η αυτοματοποιημένη απόφαση γεννά ευθύνη κατά τον GDPR;

Το άρθρο 22 GDPR παρέχει στο φυσικό πρόσωπο το δικαίωμα να μην υπόκειται σε απόφαση που βασίζεται αποκλειστικά σε αυτοματοποιημένη επεξεργασία και παράγει έννομα αποτελέσματα ή το θίγει σημαντικά. Η διάταξη δεσμεύει κάθε επιχείρηση που χρησιμοποιεί AI για αξιολόγηση αιτήσεων εργαζομένων, αυτοματοποιημένη τιμολόγηση ή πιστοληπτική αξιολόγηση, ανεξαρτήτως μεγέθους.

Εξαιρέσεις επιτρέπονται, σύμφωνα και με τις Κατευθυντήριες Γραμμές του ΕΣΠΔ για την αυτοματοποιημένη λήψη αποφάσεων, όταν η απόφαση είναι αναγκαία για σύμβαση, βασίζεται σε ρητή συγκατάθεση ή επιτρέπεται από ενωσιακό ή εθνικό δίκαιο. Ακόμη και τότε, όμως, ο υπεύθυνος επεξεργασίας οφείλει να εξασφαλίζει ανθρώπινη επανεξέταση, να παρέχει στο υποκείμενο τη δυνατότητα αντίρρησης και να τηρεί τις υποχρεώσεις ενημέρωσης των άρθρων 13 και 14 GDPR.

Ο Κανονισμός για την τεχνητή νοημοσύνη ενισχύει τις απαιτήσεις διαφάνειας, υποχρεώνοντας τους φορείς εφαρμογής να ενημερώνουν τα φυσικά πρόσωπα για τη χρήση αυτοματοποιημένου συστήματος. Η παράβαση των ανωτέρω θεμελιώνει αξίωση αποζημίωσης κατά το άρθρο 82 GDPR, πέραν των διοικητικών προστίμων.

Η εμπειρία δείχνει ότι η εκτίμηση του αν μια απόφαση είναι όντως «αποκλειστικά» αυτοματοποιημένη και ποια εξαίρεση τυχόν εφαρμόζεται, πρέπει κρίνεται σε κάθε περίπτωση ξεχωριστά και να προηγείται της αξιοποίησης AI, ειδικά σε αποφάσεις που αφορούν φυσικά πρόσωπα.

Συχνές Ερωτήσεις

Ευθύνεται η επιχείρηση για λάθος της τεχνητής νοημοσύνης;

Κατά κανόνα ναι. Η επιχείρηση που χρησιμοποιεί το σύστημα ευθύνεται για τη ζημία, επειδή το επιλέγει, το ενσωματώνει και το ελέγχει. Η επίκληση της αστοχίας του AI ως γεγονότος τρίτου ή ανωτέρας βίας απορρίπτεται, καθώς το σύστημα εντάσσεται στη δική της σφαίρα εκτέλεσης. Έναντι πελάτη ευθύνεται συμβατικά κατά το άρθρο 330 ΑΚ, έναντι τρίτου αδικοπρακτικά κατά το άρθρο 914 ΑΚ.

Μπορεί ο πάροχος AI να αποκλείσει τη συμβατική του ευθύνη;

Όχι απεριόριστα. Οι τυποποιημένες ρήτρες no warranty και απαλλαγής, διαμορφωμένες στο αμερικανικό δίκαιο, ελέγχονται ως προς την καταχρηστικότητά τους. Το άρθρο 332 ΑΚ απαγορεύει τον εκ των προτέρων αποκλεισμό της ευθύνης για δόλο ή βαριά αμέλεια, ενώ καταχρηστικοί όροι κρίνονται και κατά την Οδηγία 93/13/ΕΟΚ. Ο πλήρης αποκλεισμός ευθύνης δεν ισχύει.

Από πότε ισχύει η νέα ευθύνη προϊόντος για το λογισμικό;

Η Οδηγία 2024/2853 πρέπει να μεταφερθεί στο εθνικό δίκαιο έως τις 9 Δεκεμβρίου 2026. Έως τότε εφαρμόζεται το προηγούμενο καθεστώς ευθύνης παραγωγού του Ν. 2251/1994. Μετά τη μεταφορά, το λογισμικό και τα συστήματα ΤΝ αντιμετωπίζονται ως προϊόντα με αντικειμενική ευθύνη και αντιστροφή του βάρους απόδειξης για τα τεχνικά τους στοιχεία.

Χρειάζεται η επιχείρηση DPA για να χρησιμοποιήσει εργαλείο AI;

Όταν τα δεδομένα εισόδου περιλαμβάνουν προσωπικά δεδομένα τρίτων, ναι. Η διαβίβασή τους στον πάροχο προϋποθέτει νόμιμη βάση επεξεργασίας κατά το άρθρο 6 GDPR, σύμβαση επεξεργασίας δεδομένων κατά το άρθρο 28 GDPR και έλεγχο του τόπου επεξεργασίας όταν ο διακομιστής βρίσκεται εκτός ΕΟΧ, οπότε εφαρμόζονται τα άρθρα 44 επ. GDPR.

Πρακτικές Επισημάνσεις

Υπεύθυνη η επιχείρηση, όχι το εργαλείο: η αστοχία του AI θεωρείται αστοχία της δικής της παροχής. Η επίκληση ανωτέρας βίας ή γεγονότος τρίτου για το σύστημα που η ίδια επέλεξε απορρίπτεται ερμηνευτικά, οπότε η πολιτική οικοδομείται στην τεκμηρίωση της επιμέλειας, όχι στη μετάθεση της ευθύνης.

Συμβατική κατανομή πριν τη χρήση: οι ουσιαστικές αποφάσεις λαμβάνονται στη σύμβαση με τον πάροχο, μέσω ρητρών αποζημίωσης διανοητικής ιδιοκτησίας, περιορισμού ευθύνης και προστασίας δεδομένων. Η υπαγωγή της σύμβασης σε τύπο και ο έλεγχος των επιμέρους όρων είναι ad hoc εργασία.

Έλεγχος ρητρών απαλλαγής: οι ρήτρες no warranty των διεθνών παρόχων δεν ισχύουν αυτούσιες. Το άρθρο 332 ΑΚ και η Οδηγία 93/13/ΕΟΚ θέτουν όρια, με τον έλεγχο της καταχρηστικότητας να γίνεται κατά περίπτωση.

Τεκμηρίωση εποπτείας: εσωτερική πολιτική AI με υποχρεωτική ανθρώπινη επανεξέταση πριν κρίσιμες αποφάσεις, καταγραφή συστημάτων και αρχείο των αποτελεσμάτων που αξιοποιήθηκαν, λειτουργεί ως αποδεικτικό μέσο επιμέλειας.

Χρονικός ορίζοντας ευθύνης προϊόντος: το καθεστώς αλλάζει στις 9 Δεκεμβρίου 2026, οπότε λήγει η προθεσμία μεταφοράς της Οδηγίας 2024/2853. Έως τότε ισχύει ο Ν. 2251/1994, ενώ μετά εισάγεται αντικειμενική ευθύνη και αντιστροφή βάρους απόδειξης για τα συστήματα ΤΝ.

Το Δικηγορικό μας Γραφείο, για περισσότερα από 20 χρόνια εξειδικεύεται στο Εταιρικό και Εμπορικό Δίκαιο. Επικοινωνήστε μαζί μας για σας καθοδηγήσουμε και να σας συμβουλεύσουμε σε κάθε θέμα σχετικά με την ευθύνη της επιχείρησης από Τεχνητή Νοημοσύνη.

Η αναβίωση μιας εταιρείας, μετά τη λύση και τη διαγραφή της από το Γενικό Εμπορικό Μητρώο (Γ.Ε.ΜΗ.), έρχεται ως εξαίρεση στον τυπικό κανόνα όπου η ολοκλήρωση της εκκαθάρισης και η διαγραφή της εταιρείας από το ΓΕΜΗ, σηματοδοτούν τυπικά την παύση της νομικής προσωπικότητας του νομικού προσώπου.

Η Νομική Φύση Της Εκκαθάρισης Και Η Συνέχιση Της Νομικής Προσωπικότητας

Σύμφωνα με το άρθρο 72 ΑΚ, μόλις το νομικό πρόσωπο διαλυθεί, τελεί αυτοδικαίως σε εκκαθάριση και «ωσότου περατωθεί η εκκαθάριση και για τις ανάγκες της θεωρείται ότι υπάρχει». Η διάταξη αυτή καθιερώνει τη συνέχιση της νομικής προσωπικότητας για τις ανάγκες της εκκαθάρισης, ανεξαρτήτως της τυπικής λύσης της εταιρείας.

Η εκκαθάριση αποσκοπεί στη ρευστοποίηση της περιουσίας, την εξόφληση των υποχρεώσεων και τη διανομή του υπολοίπου στους εταίρους ή μετόχους. Κατά το στάδιο αυτό, η εταιρεία διατηρεί την επωνυμία της, στην οποία προστίθενται οι λέξεις «υπό εκκαθάριση», και εκπροσωπείται αποκλειστικά από τους εκκαθαριστές.

Η περάτωση της εκκαθάρισης επέρχεται με τη σύνταξη του τελικού ισολογισμού, τη λογοδοσία των εκκαθαριστών και την καταχώριση της διαγραφής στο Γ.Ε.ΜΗ. Η καταχώριση αυτή έχει σχετικά συστατικό χαρακτήρα, με την έννοια ότι χωρίς αυτήν δεν επέρχεται πραγματική περάτωση της εταιρείας. Ωστόσο, ακόμη και μετά τη διαγραφή, η νομολογία έχει δεχθεί ότι η νομική προσωπικότητα δεν παύει οριστικά εάν διαπιστωθούν εκκρεμότητες.

Η Δυνατότητα Αναβίωσης Μετά Τη Διαγραφή & Η Θέση Της Νομολογίας

Η αναβίωση της εταιρείας αποτελεί θεσμό που αναγνωρίζεται τόσο από τη νομολογία όσο και από τη διοικητική πρακτική.

Ο Άρειος Πάγος έχει διαμορφώσει πάγια νομολογία στο ζήτημα αυτό, η οποία επιβεβαιώνει ότι η διαγραφή από το Γ.Ε.ΜΗ. δεν συνεπάγεται αυτοδίκαια την παύση της νομικής προσωπικότητας, εφόσον υφίστανται “εκκρεμότητες“.

Ειδικότερα, σύμφωνα με την πάγια νομολογία του ΑΠ (ενδεικτικά: 1123/2025, 682/2023, 866/2021, 748/2017, 224/2016 κλπ) ισχύουν τα εξής:

«Η λύση του νομικού προσώπου της εταιρίας δεν θίγει την ικανότητά της να είναι υποκείμενο δικαιωμάτων και υποχρεώσεων, συνεπώς και την ικανότητα διεξαγωγής των δικών της, διότι και μετά τη λύση της, η νομική προσωπικότητα της εταιρίας λογίζεται υφισταμένη, εφόσον τούτο απαιτείται για τις ανάγκες και προς το σκοπό της εκκαθάρισης. Εφεξής η εταιρεία εκπροσωπείται από τους εκκαθαριστές, οι οποίοι είναι οι ίδιοι οι εταίροι, αν δεν διορίστηκαν εκκαθαριστές με συμφωνία των εταίρων ή από το Δικαστήριο.

Ακόμη και μετά τη λήξη των εργασιών της εκκαθάρισης, αν διαπιστωθεί, ότι υπάρχει κάποια εκκρεμότητα, όπως απαίτηση ή χρέος της εταιρίας, επαναλαμβάνονται και πάλι οι εργασίες της εκκαθάρισης και συνεχίζεται η εκπροσώπηση της λυθείσας εταιρίας από τους εκκαθαριστές.
Το στάδιο της εκκαθάρισης της εταιρίας δεν παύει πριν εξοφληθούν όλες οι υποχρεώσεις αυτής και, εάν, μετά τη λήξη των εργασιών της εκκαθάρισης, διαπιστωθεί η ύπαρξη εταιρικής απαίτησης ή εταιρικού χρέους, τότε επαναλαμβάνονται οι εργασίες εκκαθάρισης και συνεχίζεται η εκπροσώπηση της εταιρείας από τον εκκαθαριστή (ΑΠ 748/2017, 224/2016).

Κατά το στάδιο δε αυτό φορέας των δικαιωμάτων και των υποχρεώσεων της εταιρείας είναι το νομικό πρόσωπο αυτής, το οποίο και κινεί της σχετικές δίκες, εκπροσωπούμενο από τον εκκαθαριστή».

Η παραπάνω νομολογία εφαρμόζεται σταθερά και από κατώτερα δικαστήρια (ΜονΕφΠειρ 24/2024, ΠΠρΓιαννιτσών 7/2025, ΜΠρΗλείας 347/2023 κλπ).

Επιμέρους Ζητήματα

Περαιτέρω, έχει κριθεί ότι τα ανωτέρω ισχύουν ακόμα και όταν επήλθε ήδη τυπική λήξη της εκκαθάρισης της εταιρείας, που επέρχεται με τη λογοδοσία των εκκαθαριστών και τη δημοσίευση του ισολογισμού της εκκαθάρισης Η ατελής δε δημοσιότητα, που ισχύει αναφορικά με την εκκαθάριση, δεν οδηγεί σε διαφορετικό συμπέρασμα, καθώς η προστασία των συναλλασσομένων και η ολοκλήρωση των εκκρεμών υποθέσεων υπερτερούν των τυπικών διατυπώσεων.

Ειδικότερα, κατά την έναρξη και την περάτωση της εκκαθάρισης, οι εκκαθαριστές συντάσσουν ισολογισμό. Μετά την περάτωση της εκκαθάρισης η εταιρεία διαγράφεται από το Γ.Ε.Μ.Η. Η καταχώριση της διαγραφής στο Γ.Ε.Μ.Η. έχει σχετικά συστατικό χαρακτήρα, με την έννοια ότι χωρίς αυτή δεν επέρχεται περάτωση της ομόρρυθμης εταιρείας.

Αν, όμως, διαπιστωθεί, ότι η εταιρεία είχε και άλλες εκκρεμότητες, όπως απαίτηση ή χρέος, δεν επέρχεται η περάτωσή της, έστω και αν είχε διαγραφεί στο Γ.Ε.Μ.Η. Λόγω δε του σχετικά συστατικού χαρακτήρα της διαγραφής, δεν θίγεται η νομική προσωπικότητα της εταιρείας, εάν η εκκαθάριση δεν έχει πράγματι περατωθεί. Αντίθετα, επαναλαμβάνονται και πάλι οι εργασίες της εκκαθάρισης και συνεχίζεται η εκπροσώπηση της λυθείσας εταιρείας από τους εκκαθαριστές.

Έχει επίσης κριθεί ότι, στην τελευταία αυτή περίπτωση, δεν είναι υποχρεωτικό ούτε προκύπτει ακυρότητα, αν δεν τεθεί μετά την επωνυμία της εταιρείας η μνεία ότι τελεί υπό εκκαθάριση (ΑΠ 216/2012, ΑΠ 693/2008).

Εξάλλου, σύμφωνα με τη πάγια νομολογία του ΣτΕ, η δίκη που άρχισε από την αιτούσα κατά τον χρόνο που τελούσε υπό εκκαθάριση, νομίμως συνεχίζεται από την ίδια μετά την αναβίωσή της (πρβλ. ΣτΕ 2927/2016 και 121/2013).

Τέλος, η εκκαθάριση, αν δεν συμφωνήθηκε κάτι άλλο, ενεργείται από όλους τους εταίρους από κοινού ή τον εκκαθαριστή, που έχει διοριστεί με ομόφωνη απόφαση όλων και σε περίπτωση διαφωνίας από το δικαστήριο (ΑΠ 1417/2012, 206/2010).

Η Θέση Της Διοίκησης

Παράλληλα με τη νομολογία, η Φορολογική Διοίκηση έχει ρυθμίσει τη διαδικασία αναβίωσης μέσω της Εγκυκλίου Α.1157/2024 της ΑΑΔΕ.

Ειδικότερα, το άρθρο 5 της παραπάνω Εγκυκλίου προβλέπει ότι:

«Στην περίπτωση νομικών προσώπων ή νομικών οντοτήτων που έχουν υποχρέωση εγγραφής στο ΓΕΜΗ, εφόσον από τους συστημικούς ελέγχους επαληθεύεται η ύπαρξη φορολογικών υποχρεώσεων ή ακινήτων ή άλλων περιουσιακών στοιχείων ή άλλων ενδείξεων επιχειρηματικής δραστηριότητας σε χρόνο μεταγενέστερο της διαγραφής τους από το Γ.Ε.ΜΗ. και αναγόμενος από την 23/11/2016 και μετά, η διαδικασία διακοπής δεν ολοκληρώνεται, η εταιρεία τίθεται σε ειδική κατάσταση επιχείρησης στο Φορολογικό Μητρώο και ο φορολογούμενος ενημερώνεται με μήνυμα να προβεί στις απαραίτητες ενέργειες για την ολοκλήρωση του σταδίου της εκκαθάρισης.»

Επομένως, με την ως άνω αναγνωρίζεται ρητά η δυνατότητα αναβίωσης της εταιρείας, ακόμη και μετά τη διαγραφή της από το Γ.Ε.ΜΗ., εφόσον διαπιστωθούν εκκρεμότητες.

Εξάλλου, η φορολογική διοίκηση, μέσω συστημικών ελέγχων, δύναται να εντοπίζει τέτοιες περιπτώσεις και να θέτει την εταιρεία σε «ειδική κατάσταση επιχείρησης», εξαναγκάζοντας, εν τοις πράγμασι, την επανέναρξη των εργασιών εκκαθάρισης.

Τέλος, η ως άνω Εγκύκλιος προβλέπει επίσης ότι μετά την ολοκλήρωση των ενεργειών εκκαθάρισης και την εκ νέου διαγραφή από το Γ.Ε.ΜΗ., η διαδικασία της διακοπής ολοκληρώνεται με την υποβολή νέου αιτήματος προς τη Φορολογική Διοίκηση, οπότε προσδιορίζεται και ο τελικός χρόνος διακοπής των εργασιών.

Προϋποθέσεις Αναβίωσης Και Πεδίο Εφαρμογής

Η αναβίωση της εταιρείας δεν αποτελεί αυτοδίκαιη συνέπεια της διαπίστωσης εκκρεμοτήτων, αλλά απαιτεί συγκεκριμένες προϋποθέσεις:

Εκκρεμότητες

Οποιαδήποτε εκκρεμής δίκη, απαίτηση ή χρέος απαιτεί την επανέναρξη της εκκαθάρισης, ακόμη και αν η εταιρεία έχει διαγραφεί από το Γ.Ε.ΜΗ. Η ύπαρξη εκκρεμούς δίκης αποτελεί τον πλέον συνηθισμένο λόγο αναβίωσης, καθώς η έκδοση οριστικής απόφασης απαιτεί ενεργή νομική προσωπικότητα του διαδίκου. Η νομολογία έχει κρίνει ότι το στάδιο της εκκαθάρισης δεν παύει πριν εξοφληθούν όλες οι υποχρεώσεις της εταιρείας.

Εκπροσώπηση

Οι εκκαθαριστές εξακολουθούν να είναι οι μόνοι αρμόδιοι για την εκπροσώπηση της λυθείσας εταιρείας, τη διενέργεια πράξεων και την παραλαβή κοινοποιήσεων. Ακόμη και μετά τη διαγραφή, οι εκκαθαριστές διατηρούν την ιδιότητά τους και την εξουσία να ενεργούν για λογαριασμό της εταιρείας, εφόσον αυτή αναβιώσει. Κατά το στάδιο της αναβίωσης, ο φορέας των δικαιωμάτων και των υποχρεώσεων της εταιρείας είναι το νομικό πρόσωπο αυτής, το οποίο και κινεί τις σχετικές δίκες, εκπροσωπούμενο από τον εκκαθαριστή.

Σκοπός

Η διαδικασία αναβίωσης έχει περιορισμένο σκοπό, ήτοι τη συνέχιση εκκρεμών υποθέσεων ή την ολοκλήρωση της εκκαθάρισης. Δεν νοείται πραγματική περάτωση της εκκαθάρισης αν υφίστανται εκκρεμότητες, ανεξαρτήτως της τυπικής διαγραφής από το Γ.Ε.ΜΗ. Η αναβίωση δεν συνεπάγεται επαναλειτουργία της εταιρείας ως ενεργού εμπορικής επιχείρησης, αλλά αποκλειστικά την ολοκλήρωση των εκκρεμών εργασιών εκκαθάρισης.

Φορολογικές υποχρεώσεις

Σε περίπτωση φορολογικών ελέγχων μετά τη διαγραφή, οι εκκαθαριστές είναι αρμόδιοι να χειριστούν τις σχετικές διαδικασίες, ακόμα και μετά το τυπικό πέρας της εκκαθάρισης.

Επίδραση Στις Εκκρεμείς Δίκες

Για τη σχέση μεταξύ διαγραφής της εταιρείας και εκκρεμών δικών, ισχύουν τα εξής:

Διακοπή της δίκης

Σύμφωνα με το άρθρο 286 ΚΠολΔ, η δίκη διακόπτεται όταν, πριν από την οριστική συζήτηση, επέλθει μεταβολή στο πρόσωπο του διαδίκου που επηρεάζει την ικανότητά του για δικαστική παράσταση. Η λύση μιας εταιρείας αποτελεί τέτοια μεταβολή, καθώς επηρεάζει την ικανότητά της να παρίσταται στο δικαστήριο. Ωστόσο, όπως προαναφέρθηκε, η εταιρεία θεωρείται ότι υπάρχει για τις ανάγκες της εκκαθάρισης, οπότε η δίκη δεν διακόπτεται αυτοδικαίως όσο αυτή βρίσκεται σε εξέλιξη.

Μη οριστικές αποφάσεις

Αν εκδοθεί μη οριστική απόφαση (π.χ. για διενέργεια πραγματογνωμοσύνης ή συμπλήρωση αποδείξεων), η υπόθεση παραμένει εκκρεμής. Σε περίπτωση που η εταιρεία έχει ήδη λυθεί και διαγραφεί, δεν μπορεί να επανέλθει η υπόθεση χωρίς να υπάρχει νομικό πρόσωπο. Η αναβίωση της εταιρείας καθίσταται εν προκειμένω αναγκαία για τη συνέχιση της δίκης.

Συνέχιση από τον εκκαθαριστή

Ο εκκαθαριστής μπορεί να συνεχίσει εκκρεμή δίκη στο όνομα της εταιρείας. Αν η δίκη έχει διακοπεί λόγω λύσης, μπορεί να προβεί σε δήλωση επανάληψης (290 ΚΠολΔ) ή να αποδεχθεί την πρόσκληση του αντιδίκου για αναγκαστική επανάληψη (291 ΚΠολΔ). Οι πράξεις που έγιναν πριν τη διακοπή παραμένουν έγκυρες, ενώ οι πράξεις μετά τη διακοπή είναι άκυρες, εκτός αν έγιναν από τον εκκαθαριστή υπέρ της εταιρείας (289 ΚΠολΔ).

Κατάθεση Προτάσεων πριν τη διαγραφή

Εάν η εταιρεία έχει καταθέσει Προτάσεις σε εκκρεμή δίκη πριν την ολοκλήρωση της εκκαθάρισης, η διαδικασία που προηγήθηκε είναι απολύτως νόμιμη, καθώς κατά τον χρόνο των δικονομικών πράξεων η εταιρεία είχε ακόμη νομική προσωπικότητα.

Η λύση και η ολοκλήρωση της εκκαθάρισης μετά την κατάθεση Προτάσεων, αλλά πριν την έκδοση οριστικής απόφασης, δεν καθιστά τη διαδικασία της δίκης άκυρη, ούτε επιφέρει αυτοδικαίως ανυπαρξία της εκκρεμούς αγωγής.

Η Διαδικασία Αναβίωσης

Η αναβίωση της εταιρείας που έχει διαγραφεί από το Γ.Ε.ΜΗ. ακολουθεί συγκεκριμένη διαδικασία, η οποία πλέον ρυθμίζεται και από τη φορολογική νομοθεσία:

1. Αίτηση επανεγγραφής – Υποβάλλεται αίτηση στο Γ.Ε.ΜΗ. για επανεγγραφή της επιχείρησης με σκοπό την αναβίωση και τη θέση της σε εκκαθάριση.
2. Θέση σε εκκαθάριση – Η εταιρεία επαναφέρεται στο στάδιο της εκκαθάρισης, με τους ίδιους ή νέους εκκαθαριστές, ενώ η εκπροσώπηση αναλαμβάνεται εκ νέου από αυτούς.
3. Συνέχιση δικών – Μετά την αναβίωση, ο εκκαθαριστής επαναλαμβάνει τη δίκη στο όνομα της εταιρείας, η οποία θεωρείται ότι υπάρχει για τις ανάγκες της εκκαθάρισης.
4. Ισολογισμός – Συντάσσεται ισολογισμός λήξης εκκαθάρισης, ο οποίος αποτελεί ισολογισμό έναρξης του αναβιώσαντος νομικού προσώπου. Μετά την ολοκλήρωση των ενεργειών εκκαθάρισης και την εκ νέου διαγραφή από το Γ.Ε.ΜΗ., ολοκληρώνεται και η φορολογική διαδικασία διακοπής εργασιών.

Το Δικηγορικό μας Γραφείο, για περισσότερα από 15 χρόνια εξειδικεύεται στο Εταιρικό και Εμπορικό Δίκαιο. Επικοινωνήστε μαζί μας για σας καθοδηγήσουμε και να σας συμβουλεύσουμε σε κάθε θέμα σχετικά με την αναβίωση εταιρείας μετά την λύση και εκκαθάριση.

Διασυνοριακός Μετασχηματισμός: Ποια Μορφή Επιλέγεται και Τι Φόρο Εξόδου Ενεργοποιεί

Εν συντομία:

• Ο διασυνοριακός μετασχηματισμός μετακινεί ή ενοποιεί την ίδια υφιστάμενη εταιρεία εντός της ΕΕ, με διατήρηση της νομικής της προσωπικότητας. Η ίδρυση θυγατρικής δημιουργεί νέα, παράλληλη οντότητα.
• Υπάρχουν τρεις μορφές: μετατροπή (μεταφορά έδρας), συγχώνευση (ένωση με αλλοδαπή) και διάσπαση (διαχωρισμός). Η επιλογή ακολουθεί τον στόχο.
• Το πλαίσιο δίνεται από την Οδηγία (ΕΕ) 2019/2121 και τον Ν. 5055/2023, που συμπλήρωσε τον Ν. 4601/2019.
• Η μεταφορά έδρας εκτός Ελλάδας ενεργοποιεί φόρο εξόδου (άρθρο 66Α ΚΦΕ), διακριτό από τη φορολογική ουδετερότητα της ίδιας της πράξης.
• Κάθε μορφή υπόκειται σε προληπτικό έλεγχο νομιμότητας και πιστοποιητικό πριν από την καταχώριση στο ΓΕΜΗ.

Πότε επιλέγεται διασυνοριακός μετασχηματισμός αντί για ίδρυση θυγατρικής στο εξωτερικό;

Ο διασυνοριακός μετασχηματισμός επιλέγεται όταν η επιχείρηση θέλει να μεταφέρει ή να ενοποιήσει την ίδια την υφιστάμενη οντότητα σε άλλο κράτος μέλος, διατηρώντας τη νομική προσωπικότητα, το ιστορικό, τις άδειες και τις συμβάσεις της. Η ίδρυση θυγατρικής ακολουθεί αντίθετη λογική, δηλαδή δημιουργεί νέα εταιρεία, ενώ η ελληνική παραμένει ως μητρική.

Η επιλογή του κατάλληλου τρόπου γίνεται ανά περίπτωση. Όταν η δραστηριότητα στηρίζεται σε άδειες, μακροχρόνιες συμβάσεις προμήθειας ή δικαστικές εκκρεμότητες, η μεταφορά της ίδιας οντότητας διασώζει αυτή τη συνέχεια, ενώ η νέα θυγατρική θα έπρεπε να τα αναδημιουργήσει από την αρχή. Αντίστροφα, όταν ο στόχος είναι απλώς τοπική παρουσία σε μια αγορά με διατήρηση της ελληνικής βάσης, η θυγατρική είναι το ελαφρύτερο όχημα.

Κριτήριο	Διασυνοριακός μετασχηματισμός	Ίδρυση θυγατρικής
Νομική οντότητα	Η ίδια, μετακινείται ή ενοποιείται	Νέα, παράλληλη
Νομική προσωπικότητα	Διατηρείται	Νέα
Συμβάσεις και άδειες	Μεταφέρονται με τη μορφή του μετασχηματισμού	Δεν μεταφέρονται αυτόματα
Ελληνική οντότητα μετά	Αλλάζει εθνικότητα ή παύει	Παραμένει ως μητρική
Τυπικός σκοπός	Πλήρης μετεγκατάσταση ή ενοποίηση	Επέκταση με ελληνική βάση

Από τον χειρισμό υποθέσεων μεταφοράς έδρας (μετεγκατάσταση, «re-domiciliation»), η εμπειρία δείχνει ότι η απόφαση σπάνια κρίνεται από το κόστος της διαδικασίας και συχνότερα από το αν ένας ξένος επενδυτής ή χρηματοδότης απαιτεί τη διατήρηση της ίδιας νομικής οντότητας ως προϋπόθεση της συναλλαγής, απαίτηση που πολλές εταιρείες εντοπίζουν αργά, αφού έχουν ήδη δρομολογήσει τη σύσταση θυγατρικής.

Ποια μορφή διασυνοριακού μετασχηματισμού ταιριάζει σε κάθε επιχειρηματικό στόχο;

Οι μορφές είναι τρεις και η επιλογή γίνεται ανάλογα με τον στόχο. Η διασυνοριακή μετατροπή μεταφέρει την καταστατική έδρα και μεταβάλλει τη νομική μορφή σε μόρφωμα του κράτους προορισμού, διατηρώντας μία οντότητα. Η διασυνοριακή συγχώνευση ενώνει ημεδαπή με αλλοδαπή εταιρεία. Η διασυνοριακή διάσπαση διαχωρίζει την περιουσία σε εταιρείες άλλων κρατών μελών.

Το ενωσιακό πλαίσιο των τριών μορφών δίνεται από την Οδηγία (ΕΕ) 2019/2121, η οποία τροποποίησε την Οδηγία (ΕΕ) 2017/1132. Η ενσωμάτωσή της έγινε με τον Ν. 5055/2023, ο οποίος πρόσθεσε νέα κεφάλαια στον Ν. 4601/2019 για τους εταιρικούς μετασχηματισμούς.

Η νομολογία του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΔΕΕ) είχε ήδη αναγνωρίσει ότι η μεταφορά έδρας εμπίπτει στην ελευθερία εγκατάστασης, στις υποθέσεις Cartesio (C-210/06) και VALE (C-378/10), ενώ στην Polbud (C-106/16) κρίθηκε ότι ακόμη και η μεταφορά μόνο της καταστατικής έδρας, χωρίς μεταφορά της πραγματικής δραστηριότητας, προστατεύεται.

Μορφή	Τι μεταβάλλει	Νομικό αποτέλεσμα	Τυπικός στόχος
Διασυνοριακή μετατροπή	Καταστατική έδρα και νομική μορφή	Μία οντότητα, διατήρηση προσωπικότητας	Μετεγκατάσταση
Διασυνοριακή συγχώνευση	Ένωση ημεδαπής με αλλοδαπή	Καθολική διαδοχή, η μία παύει	Ενοποίηση ομίλου ή εξαγορά
Διασυνοριακή διάσπαση	Κατανομή περιουσίας σε εταιρείες άλλων κρατών	Μεταβίβαση στοιχείων και υποχρεώσεων	Αναδιάρθρωση ή απόσχιση κλάδου

Οι τρεις διασυνοριακές μορφές αντιστοιχούν στις εγχώριες εκδοχές τους, δηλαδή τη μετατροπή, τη συγχώνευση και τη διάσπαση εταιρειών. Η διαφορά είναι ότι στη διασυνοριακή εκδοχή προστίθεται το στοιχείο της αλλοδαπής εμπλεκόμενης εταιρείας και η ανάγκη συντονισμού δύο εθνικών δικαίων.

Πώς προστατεύονται μέτοχοι, πιστωτές και εργαζόμενοι κατά τον διασυνοριακό μετασχηματισμό;

Και στις τρεις μορφές ισχύει κοινό προστατευτικό πλέγμα. Ο μέτοχος που διαφωνεί έχει δικαίωμα εξόδου, δηλαδή να διαθέσει τις συμμετοχές του έναντι χρηματικού ανταλλάγματος. Οι πιστωτές μπορούν να ζητήσουν εγγυήσεις εντός προθεσμίας, εφόσον αποδεικνύουν ότι διακυβεύεται η ικανοποίησή τους. Οι εργαζόμενοι προστατεύονται μέσω ενημέρωσης, διαβούλευσης και κανόνων συμμετοχής στη διοίκηση της νέας εταιρείας.

Η διαδικασία ξεκινά με κοινό σχέδιο μετασχηματισμού, που καταχωρίζεται και δημοσιεύεται στο ΓΕΜΗ τουλάχιστον έναν μήνα πριν από τη γενική συνέλευση. Συντάσσονται έκθεση του διοικητικού οργάνου προς μετόχους και εργαζόμενους και έκθεση ανεξάρτητου εμπειρογνώμονα που αξιολογεί τη σχέση ανταλλαγής και το χρηματικό αντάλλαγμα. Η απόφαση της συνέλευσης λαμβάνεται με αυξημένη πλειοψηφία.

Δύο σημεία απαιτούν νομική κρίση κατά περίπτωση:

• Πρώτον, οι κανόνες συμμετοχής των εργαζομένων ενεργοποιούνται με βάση όρια προσωπικού και μπορούν να επιβάλουν διατήρηση δικαιωμάτων του κράτους προέλευσης, με αποτέλεσμα η διατύπωση του σχεδίου να μεταβάλλεται ουσιωδώς.
• Δεύτερον, η απάντηση σε αίτημα πιστωτή για εγγυήσεις διαφοροποιείται ανάλογα με το αν η απαίτηση είναι ληξιπρόθεσμη, εξασφαλισμένη ή αμφισβητούμενη.

Τι φόρο εξόδου ενεργοποιεί η μεταφορά έδρας εταιρείας εκτός Ελλάδας;

Η μεταφορά της φορολογικής κατοικίας ή περιουσιακών στοιχείων εκτός της ελληνικής φορολογικής δικαιοδοσίας ενεργοποιεί φόρο εξόδου («exit tax»), κατά το άρθρο 66Α του Κώδικα Φορολογίας Εισοδήματος (ΚΦΕ).

Φορολογείται η μη πραγματοποιηθείσα υπεραξία, δηλαδή η αγοραία αξία των στοιχείων κατά τον χρόνο εξόδου μείον τη φορολογική τους αξία, ώστε η Ελλάδα να φορολογήσει το κέρδος που δημιουργήθηκε στο έδαφός της προτού χάσει το δικαίωμα φορολόγησης.

Ο φόρος εξόδου εισήχθη με το άρθρο 58 του Ν. 4714/2020, σε ενσωμάτωση του άρθρου 5 της Οδηγίας (ΕΕ) 2016/1164 κατά των πρακτικών φοροαποφυγής.

Στην υπόθεση National Grid Indus (C-371/10) το ΔΕΕ έκρινε ότι ο φόρος εξόδου είναι μεν περιορισμός της ελευθερίας εγκατάστασης, δικαιολογείται όμως από την ισόρροπη κατανομή των φορολογικών εξουσιών μεταξύ των κρατών μελών. Έκρινε ωστόσο ότι η άμεση είσπραξη του φόρου κατά τον χρόνο εξόδου είναι δυσανάλογη, αναγνωρίζοντας δικαίωμα αναβολής ή τμηματικής καταβολής.

Ο φόρος εξόδου είναι διαφορετικός από τη φορολογική ουδετερότητα της ίδιας της πράξης. Η φορολογική ουδετερότητα των μετασχηματισμών, που με τον Ν. 5162/2024 καλύπτει και τους διασυνοριακούς, αναβάλλει τη φορολόγηση της υπεραξίας μέσα στο πλαίσιο του μετασχηματισμού.

Ο φόρος εξόδου, αντίθετα, ενεργοποιείται όταν τα στοιχεία εξέρχονται από την ελληνική φορολογική δικαιοδοσία. Από τον χειρισμό σχετικών υποθέσεων, η εμπειρία δείχνει ότι το πραγματικό πεδίο τριβής είναι η αποτίμηση της «αγοραίας αξίας» των στοιχείων, την οποία η φορολογική διοίκηση τείνει να προσδιορίζει υψηλότερα από τη λογιστική τους αξία.

Πώς ολοκληρώνεται η διαδικασία και τι ελέγχει το πιστοποιητικό νομιμότητας;

Πριν από την ολοκλήρωση, κάθε διασυνοριακός μετασχηματισμός υπόκειται σε προληπτικό έλεγχο νομιμότητας από την αρμόδια αρχή, η οποία χορηγεί στην ημεδαπή εταιρεία πιστοποιητικό που βεβαιώνει την τήρηση των όρων και των διατυπώσεων.

Ο έλεγχος περιλαμβάνει και αξιολόγηση ενδεχόμενων καταχρηστικών ή δόλιων σκοπών. Η πράξη ολοκληρώνεται με την καταχώριση στο ΓΕΜΗ και δεν μπορεί πλέον να κηρυχθεί άκυρη.

Το όριο μεταξύ νόμιμης άσκησης της ελευθερίας εγκατάστασης και κατάχρησης είναι το κρίσιμο σημείο του ελέγχου. Κατά τη νομολογία του ΔΕΕ, η μεταφορά έδρας σε κράτος με ευνοϊκότερο πλαίσιο δεν συνιστά, από μόνη της, κατάχρηση.

Η αρχή μπορεί όμως να αρνηθεί το πιστοποιητικό όταν προκύπτει τεχνητή κατασκευή χωρίς ουσιαστική οικονομική υπόσταση. Η τεκμηρίωση του οικονομικού σκοπού της μετεγκατάστασης είναι, επομένως, καθοριστικός παράγοντας για την έκβαση του ελέγχου.

Με την καταχώριση, οι συμβάσεις εργασίας μεταφέρονται στη νέα ή προκύπτουσα εταιρεία και η οντότητα συνεχίζει με τη νέα μορφή ή έδρα της, διατηρώντας τη νομική της προσωπικότητα στην περίπτωση της μετατροπής.

Συχνές Ερωτήσεις

Μπορεί ελληνική ΑΕ να μεταφέρει την καταστατική της έδρα σε άλλο κράτος μέλος;

Ναι. Μετά τον Ν. 5055/2023, η μεταφορά της καταστατικής έδρας κεφαλαιουχικής εταιρείας σε άλλο κράτος μέλος είναι δυνατή μέσω διασυνοριακής μετατροπής, με διατήρηση της νομικής προσωπικότητας. Η εταιρεία μετατρέπεται σε μόρφωμα του δικαίου του κράτους προορισμού, ακολουθώντας τη διαδικασία του σχεδίου, της έγκρισης και του προληπτικού ελέγχου νομιμότητας.

Ισχύει φορολογική ουδετερότητα στους διασυνοριακούς μετασχηματισμούς;

Ναι, υπό προϋποθέσεις. Ο Ν. 5162/2024 επεκτείνει το καθεστώς φορολογικής ουδετερότητας και στους διασυνοριακούς μετασχηματισμούς εντός της ΕΕ. Η ουδετερότητα αφορά τη μη φορολόγηση της υπεραξίας στο πλαίσιο της πράξης και είναι διαφορετική από τον φόρο εξόδου, που ενεργοποιείται όταν στοιχεία εξέρχονται από την ελληνική φορολογική δικαιοδοσία.

Πόσο διαρκεί ένας διασυνοριακός μετασχηματισμός;

Η διαδικασία διαρκεί περισσότερο από τον αντίστοιχο εσωτερικό μετασχηματισμό, καθώς προϋποθέτει υποχρεωτική δημοσιότητα τουλάχιστον έναν μήνα πριν από τη γενική συνέλευση, εκθέσεις εμπειρογνωμόνων, προθεσμίες για πιστωτές και προληπτικό έλεγχο νομιμότητας σε δύο κράτη. Το χρονοδιάγραμμα εξαρτάται από τη μορφή, τον αριθμό των εμπλεκόμενων δικαιοδοσιών και την ταχύτητα των αρμόδιων αρχών.

Τι γίνεται με τις συμβάσεις εργασίας μετά τη μεταφορά έδρας;

Τα δικαιώματα και οι υποχρεώσεις από συμβάσεις εργασίας μεταφέρονται στη νέα ή προκύπτουσα εταιρεία. Παράλληλα εφαρμόζονται οι κανόνες ενημέρωσης και διαβούλευσης των εργαζομένων, ενώ ειδικοί κανόνες ρυθμίζουν τη συμμετοχή τους στη διοίκηση, ιδίως όταν το πλαίσιο του κράτους προέλευσης προέβλεπε τέτοια δικαιώματα.

Χρειάζεται έγκριση των μετόχων;

Ναι. Η απόφαση λαμβάνεται από τη γενική συνέλευση με αυξημένη πλειοψηφία. Ο μέτοχος που διαφωνεί διατηρεί δικαίωμα εξόδου έναντι χρηματικού ανταλλάγματος, καθώς και δυνατότητα δικαστικής προσβολής της σχέσης ανταλλαγής ή του ανταλλάγματος, με την τελεσίδικη απόφαση να ισχύει για όλους όσοι άσκησαν το δικαίωμα.

Πρακτικές Επισημάνσεις

Επιλογή οχήματος: Η απόφαση μεταξύ διασυνοριακού μετασχηματισμού και ίδρυσης θυγατρικής προηγείται κάθε άλλης ενέργειας, γιατί καθορίζει τη συνέχεια συμβάσεων, αδειών και φορολογικού ιστορικού.

Αντιστοίχιση μορφής και στόχου: Μετατροπή για μετεγκατάσταση, συγχώνευση για ενοποίηση ή εξαγορά, διάσπαση για αναδιάρθρωση. Η λάθος μορφή παράγει περιττό κόστος και καθυστέρηση.

Πρόβλεψη φόρου εξόδου: Ο φόρος εξόδου του άρθρου 66Α ΚΦΕ ενσωματώνεται στο χρηματοοικονομικό μοντέλο από την αρχή, μαζί με την αξιολόγηση δικαιώματος αναβολής ή τμηματικής καταβολής.

Τεκμηρίωση οικονομικού σκοπού: Η μετεγκατάσταση χρειάζεται ουσιαστική οικονομική υπόσταση, ώστε να μην προσκρούσει στον anti-abuse έλεγχο κατά τη χορήγηση του πιστοποιητικού νομιμότητας.

Έγκαιρη διαχείριση εργαζομένων και πιστωτών: Τα όρια συμμετοχής εργαζομένων και οι προθεσμίες πιστωτών διαμορφώνουν το σχέδιο και το χρονοδιάγραμμα και αντιμετωπίζονται πριν από τη γενική συνέλευση.

Το Δικηγορικό μας Γραφείο, για περισσότερα από 20 χρόνια εξειδικεύεται στο Εταιρικό και Εμπορικό Δίκαιο. Επικοινωνήστε μαζί μας για σας καθοδηγήσουμε και να σας συμβουλεύσουμε σε κάθε θέμα σχετικά με τους διασυνοριακούς μετασχηματισμούς εταιρειών.

Ανάκληση Διαχειριστή ΟΕ: Πότε Χωρεί και Πώς Ασκείται από τους Εταίρους

Σε συντομία:

• Ανάκληση χωρεί μόνο κατά του καταστατικού διαχειριστή, δηλαδή του εταίρου στον οποίο η εταιρική σύμβαση ανέθεσε τη διαχείριση. Ο εταίρος που ασκεί νόμιμη (ατομική) διαχείριση δεν ανακαλείται.
• Η ανάκληση είναι εξωδικαστική εταιρική πράξη: ομόφωνη απόφαση των λοιπών εταίρων και σπουδαίος λόγος, με αναλογική εφαρμογή του άρθρου 752 ΑΚ.
• Χωρίς σπουδαίο λόγο η ανάκληση είναι άκυρη.
• Σε διμελή ΟΕ η ανάκληση του έτερου εταίρου-διαχειριστή χωρεί πλέον με μονομερή δήλωση.
• Όταν λείπει η ομοφωνία, η απομάκρυνση περνά από δικαστική οδό: αποκλεισμός εταίρου ή λύση της εταιρείας για σπουδαίο λόγο.
• Έναντι τρίτων η ανάκληση ισχύει μόνο μετά την καταχώριση στο ΓΕΜΗ κατά τον Ν. 4919/2022.

Πότε και ποιος μπορεί να ανακαλέσει τον διαχειριστή ΟΕ;

Ανάκληση χωρεί μόνο κατά του καταστατικού διαχειριστή, δηλαδή του εταίρου στον οποίο η εταιρική σύμβαση ανέθεσε ρητά τη διαχείριση. Αποφασίζουν ομόφωνα οι λοιποί εταίροι, εφόσον συντρέχει σπουδαίος λόγος. Ο Ν. 4072/2012 δεν ρυθμίζει ειδικά το ζήτημα, οπότε εφαρμόζεται αναλογικά το άρθρο 752 του Αστικού Κώδικα. Ο εταίρος που ασκεί νόμιμη, ατομική διαχείριση δεν ανακαλείται.

Η διάκριση καταστατικής και νόμιμης διαχείρισης είναι το πρώτο κρίσιμο βήμα. Στην ομόρρυθμη εταιρεία δικαίωμα και υποχρέωση διαχείρισης έχουν όλοι οι εταίροι, καθένας μόνος του, κατά την αρχή της ατομικής διαχείρισης (άρθρο 254 Ν. 4072/2012).

Αυτή είναι η νόμιμη διαχείριση και πηγάζει από την ίδια την ιδιότητα του εταίρου. Επειδή ακριβώς πηγάζει από την εταιρική ιδιότητα, δεν αίρεται με ανάκληση. Στις προσωπικές εταιρείες ισχύει η αναγκαστικού δικαίου αρχή της αυτοδιαχείρισης, σε αντιστοιχία με την απεριόριστη ευθύνη των εταίρων. Διαχειριστές μπορούν να είναι μόνο οι ίδιοι οι ομόρρυθμοι εταίροι, όχι τρίτα πρόσωπα (ΑΠ 1114/2023).

Καταστατική διαχείριση υπάρχει όταν η εξουσία ανατέθηκε σε συγκεκριμένο εταίρο με ρήτρα του καταστατικού ή με απόφαση των εταίρων και αντίστοιχη τροποποίηση. Μόνο αυτή η μορφή παύει με ανάκληση.

Το ρυθμιστικό κενό του Ν. 4072/2012 καλύπτεται με αναλογική εφαρμογή του άρθρου 752 ΑΚ, μέσω της παραπομπής του άρθρου 249 παρ. 2 στις διατάξεις της αστικής εταιρείας (άρθρα 741 έως 784 ΑΚ, πλην των 758 και 761). Το ίδιο ερμηνευτικό σχήμα διέπει και την ανάκληση διαχειριστή αστικής εταιρείας, από όπου αντλείται αναλογικά η ρύθμιση.

Την απόφαση ανάκλησης λαμβάνουν όλοι οι υπόλοιποι εταίροι ομόφωνα, ενώ ο υπό ανάκληση διαχειριστής στερείται δικαίωμα ψήφου κατά τη σχετική ψηφοφορία (άρθρο 98 ΑΚ). Η εταιρική σύμβαση μπορεί όμως να προβλέψει ότι η απόφαση λαμβάνεται με πλειοψηφία.

Η πρόβλεψη πλειοψηφικής ανάκλησης απαιτεί ad hoc διατύπωση της καταστατικής ρήτρας, ώστε να ορίζεται με σαφήνεια το ποσοστό, ο τρόπος υπολογισμού και η μεταχείριση του διαχειριστή κατά την ψηφοφορία.

Χωρίς τέτοια πρόβλεψη ισχύει ο κανόνας της ομοφωνίας, γεγονός που σε εταιρείες με πλειοψηφούντα διαχειριστή μπορεί να καθιστά την ανάκληση πρακτικά ανέφικτη. Η ανάκληση δεν νοείται όταν η εταιρεία λειτουργεί υπό καθεστώς νόμιμης διαχείρισης, καθώς δεν υπάρχει καταστατική ανάθεση προς άρση.

Τι συνιστά σπουδαίο λόγο και τι ισχύει αν λείπει;

Σπουδαίος λόγος είναι κάθε γεγονός που καθιστά μη ανεκτή τη συνέχιση της διαχειριστικής σχέσης, όπως η σοβαρή παράβαση των καθηκόντων του διαχειριστή ή η αντικειμενική ανικανότητά του για τακτική διαχείριση. Αν δεν συντρέχει σπουδαίος λόγος, η ανάκληση είναι άκυρη, ακυρότητα που μπορεί να διαγνωστεί με αναγνωριστική δικαστική απόφαση μετά από αίτηση του θιγόμενου διαχειριστή.

Η ύπαρξη σπουδαίου λόγου αποτελεί ουσιαστική προϋπόθεση κατά την κρατούσα γνώμη, με βάση το άρθρο 752 παρ. 1 σε συνδυασμό με το άρθρο 757 ΑΚ. Ως σπουδαίος λόγος έχουν κριθεί η σοβαρή παράβαση των διαχειριστικών καθηκόντων, η ανικανότητα για τακτική διαχείριση, η μακρά απουσία ή η εξομοιούμενη με αυτήν αδιαφορία και αμέλεια περί την εκπλήρωση των καθηκόντων, καθώς και οι αγεφύρωτες διχογνωμίες ανάμεσα στα μέλη της διοίκησης.

Η στοιχειοθέτηση κρίνεται κατά περίπτωση, σε συνάρτηση με τη βαρύτητα του περιστατικού και τις συνέπειές του στην ομαλή λειτουργία της εταιρείας.

Η εμπειρία από υποθέσεις ανάκλησης διαχειριστών προσωπικών εταιρειών δείχνει ότι η προηγούμενη τεκμηρίωση του σπουδαίου λόγου με συγκεκριμένα, αποδείξιμα περιστατικά είναι καθοριστική. Μια ανάκληση που στηρίζεται σε αόριστες αιτιάσεις ή σε απλή δυσαρέσκεια εκθέτει τους εταίρους στον κίνδυνο αναγνώρισης της ακυρότητάς της, με ό,τι αυτό συνεπάγεται για την εγκυρότητα των διαχειριστικών πράξεων που μεσολάβησαν.

Για τον λόγο αυτό, η αξιολόγηση της επάρκειας του σπουδαίου λόγου πριν από τη λήψη της απόφασης είναι σημείο όπου η νομική κρίση αποτρέπει μεταγενέστερη ακύρωση.

Πώς ανακαλείται ο διαχειριστής σε διμελή ΟΕ;

Σε διμελή ομόρρυθμη εταιρεία, όπου οι «λοιποί εταίροι» περιορίζονται σε έναν, η ανάκληση του έτερου εταίρου-διαχειριστή γίνεται πλέον με μονομερή δήλωση, εφόσον συντρέχει σπουδαίος λόγος. Ο προβληματισμός που υπήρχε υπό το προϊσχύον δίκαιο έχει αρθεί με την αποδοχή της μονοπρόσωπης ομόρρυθμης εταιρείας.

Υπό την ισχύ του παλαιού Εμπορικού Νόμου γινόταν δεκτό ότι σε διμελή εταιρεία δεν ήταν δυνατή η ανάκληση εταίρου-διαχειριστή, επειδή το άρθρο 752 ΑΚ, με τη χρήση του όρου «απόφαση», προϋπέθετε την ύπαρξη περισσότερων μη διαχειριστών εταίρων.

Η δήλωση του ενός εταίρου για ανάκληση του άλλου μπορούσε τότε να ισχύσει μόνο ως καταγγελία της εταιρείας κατά το άρθρο 182 ΑΚ, με αποτέλεσμα τη λύση της αντί για τη διατήρησή της.

Υπό τον Ν. 4072/2012 ο προβληματισμός αυτός δεν υφίσταται πλέον. Με την αποδοχή του μορφώματος της μονοπρόσωπης ομόρρυθμης εταιρείας (άρθρο 267 Ν. 4072/2012) επιβεβαιώθηκε η ισοδυναμία της μονομερούς δήλωσης του μόνου, ή του μόνου δικαιούμενου σε ψήφο, εταίρου με την πολυμερή απόφαση που λαμβάνουν περισσότεροι εταίροι.

Έτσι ο ένας εταίρος διμελούς ΟΕ μπορεί να ανακαλέσει τον έτερο εταίρο-διαχειριστή με απευθυντέα προς αυτόν δήλωση, χωρίς η εταιρεία να λύεται. Επιτρέπεται μάλιστα και η ταυτόχρονη ανάκληση περισσότερων συνδιαχειριστών, όταν συντρέχει στο πρόσωπό τους ο ίδιος ή συναφής σπουδαίος λόγος.

Τι ισχύει για τη διαχείριση μετά την ανάκληση;

Μετά την ανάκληση αναβιώνει η νόμιμη, δηλαδή η ατομική διαχείριση όλων των εταίρων, εφόσον το καταστατικό δεν προβλέπει διαφορετικά. Οι συνέπειες επέρχονται με την κοινοποίηση της απόφασης στον ανακαλούμενο, ως απευθυντέα δήλωση βούλησης (άρθρο 167 ΑΚ). Κάθε εταίρος, ακόμη και ο ανακληθείς, μπορεί έκτοτε να ενεργεί μόνος διαχειριστικές πράξεις.

Η ρύθμιση των συνεπειών εξαρτάται από τη μορφή της καταστατικής διαχείρισης που ίσχυε. Αν ο ανακληθείς ήταν ο μόνος καταστατικός διαχειριστής, ισχύει στο εξής η νόμιμη ατομική διαχείριση όλων των εταίρων. Αν η διαχείριση είχε ανατεθεί σε περισσότερους εταίρους με την έννοια ότι ενεργούν μόνο από κοινού, η διαχείριση συνεχίζεται από κοινού από τους υπόλοιπους.

Αν η καταστατική ανάθεση επέτρεπε σε καθέναν να ενεργεί και μόνος, η ανάκληση του ενός δεν επηρεάζει την εξουσία των υπολοίπων. Όταν ανακληθούν ή παραιτηθούν όλοι, αναβιώνει επίσης η νόμιμη διαχείριση.

Η αναβίωση της ατομικής διαχείρισης εξισορροπείται από το δικαίωμα εναντίωσης κάθε εταίρου διαχειριστή στην ενέργεια μιας πράξης πριν από την εκτέλεσή της, ως αντίβαρο στην ευρεία εξουσία της ατομικής διαχείρισης (άρθρο 254 παρ. 2 εδ. 2 Ν. 4072/2012).

Η τέλεση της πράξης παρά την εναντίωση δεν θίγει το κύρος της, κατ’ αναλογική εφαρμογή του άρθρου 257, αλλά γεννά ενδεχομένως υποχρέωση αποζημίωσης αν συνιστά παράβαση της εσωτερικής διαχειριστικής εξουσίας.

Το πλήρες αυτό πλαίσιο αναβίωσης της νόμιμης διαχείρισης μετά την ανάκληση καταστατικού διαχειριστή έχει αποτυπωθεί στη νομολογία του Αρείου Πάγου (ΑΠ 1333/2017). Η αποχώρηση του διαχειριστή μπορεί εξάλλου να επέλθει και με παραίτηση ή έξοδο του εταίρου, οπότε οι συνέπειες για τη διαχείριση κρίνονται με βάση την ίδια λογική.

Ποια η εναλλακτική όταν δεν υπάρχει ομοφωνία;

Όταν δεν επιτυγχάνεται ομοφωνία για ανάκληση και το καταστατικό δεν προβλέπει πλειοψηφία, η απομάκρυνση επιτυγχάνεται μόνο δικαστικά. Οι λοιποί εταίροι μπορούν να ζητήσουν τον αποκλεισμό του εταίρου (άρθρο 263 Ν. 4072/2012) ή τη λύση της εταιρείας για σπουδαίο λόγο (άρθρο 259 παρ. 1 περ. δ), με απόφαση Μονομελούς Πρωτοδικείου κατά τη διαδικασία της εκούσιας δικαιοδοσίας.

Η ανάκληση είναι εταιρική, εξωδικαστική πράξη. Όταν αποτυγχάνει, ο νόμος προσφέρει δικαστικά μέσα με διαφορετική στόχευση. Ο αποκλεισμός του εταίρου κατά το άρθρο 263 διατάσσεται αντί της λύσης, ύστερα από αίτηση των λοιπών εταίρων και οδηγεί στην ακούσια έξοδο του προβληματικού εταίρου με διατήρηση της επιχείρησης.

Η λύση της προσωπικής εταιρείας για σπουδαίο λόγο αποτελεί το έσχατο μέσο, όταν δεν βρέθηκε άλλος τρόπος άρσης του αδιεξόδου. Ο Άρειος Πάγος έχει δεχθεί ότι σε διμελή εταιρεία με αδυναμία συνεργασίας η υπέρβαση του αδιεξόδου γίνεται είτε με λύση είτε με αποκλεισμό, άλλως με αναγνώριση σπουδαίου λόγου για την παύση της εξουσίας διαχείρισης και εκπροσώπησης (ΑΠ 1157/2022).

Το σημείο αυτό διαφοροποιεί ουσιωδώς την ΟΕ από την ιδιωτική κεφαλαιουχική εταιρεία. Στην ΙΚΕ ο νόμος προβλέπει ρητή δικαστική ανάκληση του διαχειριστή για σπουδαίο λόγο, με αίτηση εταίρων ορισμένου ποσοστού (άρθρο 61 Ν. 4072/2012), ενώ η ΟΕ στερείται αντίστοιχης διάταξης και στηρίζεται στην εταιρική απόφαση ανάκλησης.

Οι μηχανισμοί επίλυσης διαφωνιών στην ΙΚΕ ακολουθούν επομένως διαφορετική λογική. Η εμπειρία από υποθέσεις εταιρικών διενέξεων δείχνει ότι η επιλογή ανάμεσα σε ανάκληση, αποκλεισμό και λύση κρίνεται από τις περιστάσεις της κάθε υπόθεσης, όπως τη σύνθεση της εταιρείας, την ύπαρξη ή μη καταστατικής πλειοψηφίας, τη σοβαρότητα του σπουδαίου λόγου και τον στόχο των εταίρων για διατήρηση ή διάλυση της επιχείρησης. Κάθε σενάριο δίνει διαφορετική νομική απάντηση.

Οδός	Νομική βάση	Προϋπόθεση	Ποιος αποφασίζει	Αποτέλεσμα
Ανάκληση καταστατικού διαχειριστή	Άρθρο 752 ΑΚ (αναλογικά) μέσω 249 παρ. 2 Ν. 4072/2012	Σπουδαίος λόγος	Ομόφωνη απόφαση λοιπών εταίρων (ή πλειοψηφία αν το προβλέπει το καταστατικό)	Παύση διαχειριστικής εξουσίας, αναβίωση νόμιμης διαχείρισης. Ο εταίρος παραμένει εταίρος
Αποκλεισμός εταίρου	Άρθρο 263 Ν. 4072/2012	Περιστατικό που θα δικαιολογούσε λύση (259 παρ. 1 περ. δ)	Μονομελές Πρωτοδικείο, ύστερα από αίτηση λοιπών εταίρων	Ακούσια έξοδος του εταίρου, διατήρηση της εταιρείας
Λύση εταιρείας	Άρθρο 259 παρ. 1 περ. δ Ν. 4072/2012	Σπουδαίος λόγος	Μονομελές Πρωτοδικείο, ύστερα από αίτηση εταίρου	Λύση και εκκαθάριση της εταιρείας (έσχατο μέσο)

Πώς καταχωρίζεται η ανάκληση στο ΓΕΜΗ έναντι τρίτων;

Για να ισχύσει η ανάκληση έναντι τρίτων πρέπει να καταχωριστεί και να δημοσιευθεί στο Γενικό Εμπορικό Μητρώο (ΓΕΜΗ), κατά τα άρθρα 17 και 19 του Ν. 4919/2022. Πριν από τη δημοσίευση, η ανάκληση παράγει αποτελέσματα μόνο στις εσωτερικές σχέσεις των εταίρων και δεν αντιτάσσεται σε καλόπιστους τρίτους που συναλλάσσονται με την εταιρεία.

Η καταχώριση στο ΓΕΜΗ εξυπηρετεί την εμπορική δημοσιότητα και ρυθμίζει τα έννομα αποτελέσματά της. Η εταιρεία δεν μπορεί να αντιτάξει στους τρίτους πράξεις και στοιχεία για τα οποία δεν τηρήθηκαν οι διατυπώσεις δημοσιότητας, εκτός αν αποδείξει ότι οι τρίτοι τα γνώριζαν.

Πρακτικά, μετά τη λήψη της απόφασης ανάκλησης υποβάλλεται αίτηση καταχώρισης στην αρμόδια Υπηρεσία ΓΕΜΗ, με συνημμένη την απόφαση και τα λοιπά έγγραφα και ακολουθεί η δημοσίευση. Η παλαιότερη ρύθμιση του Ν. 3419/2005 έχει αντικατασταθεί από τον Ν. 4919/2022, γεγονός που καθιστά αναγκαία την αναφορά στις ισχύουσες διατάξεις κατά τη σύνταξη των εγγράφων.

Ο χρονισμός της δημοσίευσης έχει πρακτική σημασία, καθώς καθορίζει το σημείο από το οποίο η ανάκληση αντιτάσσεται σε τρίτους. Στο μεσοδιάστημα, ο ανακληθείς που εξακολουθεί να εμφανίζεται στο ΓΕΜΗ ως διαχειριστής μπορεί υπό προϋποθέσεις να δεσμεύσει την εταιρεία έναντι καλόπιστων τρίτων, ζήτημα που απαιτεί προσεκτική διαχείριση της μετάβασης.

Συχνές Ερωτήσεις

Μπορεί να ανακληθεί ο διαχειριστής ΟΕ με δικαστική απόφαση;

Όχι κατά τρόπο ευθύ. Στην ομόρρυθμη εταιρεία η ανάκληση του καταστατικού διαχειριστή είναι εταιρική, εξωδικαστική πράξη των λοιπών εταίρων. Το δικαστήριο εμπλέκεται μόνο έμμεσα, είτε αναγνωρίζοντας την ακυρότητα ανάκλησης χωρίς σπουδαίο λόγο, είτε διατάσσοντας αποκλεισμό εταίρου ή λύση της εταιρείας. Αντίθετα, η ΙΚΕ προβλέπει ρητή δικαστική ανάκληση διαχειριστή (άρθρο 61 Ν. 4072/2012).

Τι ρυθμίζει το άρθρο 752 ΑΚ και γιατί εφαρμόζεται στην ΟΕ;

Το άρθρο 752 ΑΚ ρυθμίζει την ανάκληση του διαχειριστή στην αστική εταιρεία, με ομόφωνη απόφαση των λοιπών εταίρων για σπουδαίο λόγο. Εφαρμόζεται αναλογικά στην ομόρρυθμη εταιρεία επειδή ο Ν. 4072/2012 δεν περιέχει ειδική ρύθμιση για την ανάκληση καταστατικού διαχειριστή, ενώ το άρθρο 249 παρ. 2 παραπέμπει συμπληρωματικά στις διατάξεις της αστικής εταιρείας.

Διαφέρει η ανάκληση διαχειριστή ΟΕ από την ΙΚΕ;

Ναι, ουσιωδώς. Στην ΙΚΕ ο νόμος προβλέπει δικαστική ανάκληση του διαχειριστή για σπουδαίο λόγο, με αίτηση εταίρων ορισμένου ποσοστού. Στην ΟΕ δεν υπάρχει αντίστοιχη διάταξη, οπότε η ανάκληση γίνεται με εταιρική απόφαση των λοιπών εταίρων και, όταν λείπει ομοφωνία, μέσω αποκλεισμού ή λύσης της εταιρείας.

Χάνει ο ανακληθείς την ιδιότητα του εταίρου;

Όχι. Η ανάκληση αίρει μόνο τη διαχειριστική εξουσία, ενώ ο ανακληθείς παραμένει εταίρος με όλα τα εταιρικά του δικαιώματα και υποχρεώσεις. Για την απώλεια της εταιρικής ιδιότητας απαιτείται χωριστή διαδικασία, δηλαδή εκούσια έξοδος ή δικαστικός αποκλεισμός του εταίρου.

Πρακτικές Επισημάνσεις

Έλεγχος τύπου διαχείρισης: Πριν από κάθε ενέργεια ελέγχεται αν ο διαχειριστής είναι καταστατικός ή ασκεί νόμιμη διαχείριση. Μόνο η καταστατική διαχείριση ανακαλείται, ενώ στη νόμιμη διαχείριση η απομάκρυνση απαιτεί δικαστική οδό.

Τεκμηρίωση σπουδαίου λόγου: Ο σπουδαίος λόγος καταγράφεται με συγκεκριμένα, αποδείξιμα περιστατικά πριν από τη λήψη της απόφασης. Ανάκληση χωρίς επαρκή τεκμηρίωση είναι άκυρη και εκθέτει τους εταίρους στην αναγνώριση της ακυρότητάς της.

Καταστατική ρήτρα πλειοψηφίας: Η πρόβλεψη πλειοψηφικής ανάκλησης στο καταστατικό αποτρέπει το αδιέξοδο της ομοφωνίας, ιδίως όταν ο διαχειριστής είναι πλειοψηφών εταίρος. Η ρήτρα διατυπώνεται με σαφή προσδιορισμό ποσοστού και διαδικασίας.

Επιλογή οδού σε αδιέξοδο: Όταν λείπει η ομοφωνία, σταθμίζεται η επιλογή ανάμεσα σε αποκλεισμό εταίρου και λύση της εταιρείας. Ο αποκλεισμός διατηρεί την επιχείρηση, ενώ η λύση αποτελεί έσχατο μέσο.

Δημοσίευση στο ΓΕΜΗ: Η ανάκληση καταχωρίζεται και δημοσιεύεται στο ΓΕΜΗ κατά τον Ν. 4919/2022 ώστε να αντιταχθεί σε τρίτους. Μέχρι τη δημοσίευση, ο ανακληθείς μπορεί υπό προϋποθέσεις να δεσμεύει την εταιρεία έναντι καλόπιστων τρίτων.

Το Δικηγορικό μας Γραφείο, για περισσότερα από 20 χρόνια εξειδικεύεται στο Εταιρικό και Εμπορικό Δίκαιο. Επικοινωνήστε μαζί μας για σας καθοδηγήσουμε και να σας συμβουλεύσουμε σε κάθε θέμα σχετικά με την παύση διαχειριστή Ο.Ε.

Έκτακτος Έλεγχος ΑΕ: Πότε Τον Επιλέγει Η Μειοψηφία Έναντι Άλλων Ενεργειών

Εν συντομία:

• Ο έκτακτος έλεγχος ΑΕ είναι δικαίωμα της μειοψηφίας να ζητήσει δικαστικά έλεγχο της διαχείρισης, με σκοπό τη συγκέντρωση αποδείξεων και όχι την επιδίκαση αποζημίωσης.
• Δύο όρια ενεργοποιούν διαφορετικό εύρος: το 1/20 του κεφαλαίου δίνει έλεγχο νομιμότητας, ενώ το 1/5 επεκτείνεται και στον έλεγχο της χρηστής διαχείρισης.
• Η αίτηση της μικρής μειοψηφίας υποβάλλεται μέσα σε τρία έτη από την έγκριση των οικονομικών καταστάσεων της επίμαχης χρήσης.
• Η αμοιβή των ελεγκτών βαρύνει καταρχήν τον αιτούντα, με δυνατότητα του δικαστηρίου να την επιρρίψει στην εταιρεία.
• Η επιλογή του ελέγχου έναντι ακύρωσης αποφάσεων, αγωγής ευθύνης ή μήνυσης εξαρτάται από το είδος του προβλήματος και τον επιδιωκόμενο στόχο.

Πότε ζητά η μειοψηφία έκτακτο έλεγχο ΑΕ;

Ο έκτακτος έλεγχος επιλεγεται, όταν η μειοψηφία πιθανολογεί κακοδιαχείριση ή παρανομία την οποία δεν μπορεί να αποδείξει και χρειάζεται δικαστικά αξιοποιήσιμα στοιχεία για να θεμελιώσει αγωγή κατά των διοικούντων ενώ, ταυτόχρονα, διαθέτει το απαιτούμενο ποσοστό εντός της προθεσμίας.

Πρόκειται για εργαλείο απόδειξης και πληροφόρησης, όχι για μέσο άμεσης αποζημίωσης ή ανατροπής εταιρικών αποφάσεων.

Το δικαίωμα τυποποιείται στο άρθρο 142 του Ν. 4548/2018 και εντάσσεται στα δικαιώματα της μειοψηφίας της ανώνυμης εταιρείας. Επιδιώκει τρεις σκοπούς:

• τη συγκέντρωση στοιχείων για άσκηση αγωγής αποζημίωσης κατά των εταιρικών οργάνων,
• την αναζήτηση των ευθυνών τους και
• την ενημέρωση της γενικής συνέλευσης για τον τρόπο άσκησης της διαχείρισης.

Κρίσιμο για την απόφαση είναι ότι η άσκηση του δικαιώματος δεν εμποδίζεται ούτε από την έγκριση του ισολογισμού ούτε από την απαλλαγή του διοικητικού συμβουλίου από την ευθύνη του, ακόμη και όταν στη σχετική απόφαση συμμετείχαν οι αιτούντες μέτοχοι. Η μειοψηφία που ψήφισε υπέρ της απαλλαγής διατηρεί το δικαίωμα να ζητήσει τον έλεγχο, εφόσον προκύψουν νεότερες ενδείξεις.

Η εμπειρία από υποθέσεις μετοχικών διαφορών δείχνει ότι ο έκτακτος έλεγχος αποδίδει όταν προηγείται στοχευμένη προεργασία (πχ έκτακτη ΓΣ) επί συγκεκριμένων διαχειριστικών πράξεων και όχι γενικευμένη δυσαρέσκεια για την πορεία της εταιρείας. Η αίτηση που στηρίζεται σε αόριστα παράπονα απορρίπτεται, ενώ εκείνη που εξειδικεύει πράξεις, χρήσεις και πιθανολογούμενες παραβάσεις έχει σοβαρές πιθανότητες να ευδοκιμήσει.

Μικρή ή μεγάλη μειοψηφία: ποιο όριο και ποιον έλεγχο ενεργοποιεί;

Το 1/20 του καταβεβλημένου κεφαλαίου ενεργοποιεί έλεγχο νομιμότητας και απαιτεί καταγγελία συγκεκριμένων πράξεων που πιθανολογούν παράβαση νόμου, καταστατικού ή αποφάσεων της γενικής συνέλευσης.

Το 1/5 επεκτείνει τον έλεγχο και στη χρηστή και συνετή διαχείριση, αποκλείεται όμως όταν η αιτούσα μειοψηφία εκπροσωπείται στο διοικητικό συμβούλιο.

Η «μικρή μειοψηφία» που αντιπροσωπεύει το 1/20 περιορίζεται σε έλεγχο νομιμότητας, δηλαδή στην εξακρίβωση παραβάσεων όπως η απόκρυψη κερδών ή οι λογιστικές αταξίες. Η απαιτούμενη πιθανολόγηση αφορά μόνο τα γεγονότα και όχι τον νομικό χαρακτηρισμό τους, ο οποίος ανήκει στο δικαστήριο. Η αίτηση υποβάλλεται μέσα σε τρία έτη από την έγκριση των οικονομικών καταστάσεων της επίμαχης χρήσης.

Η «μεγάλη μειοψηφία» που αντιπροσωπεύει το 1/5 δεν χρειάζεται να επικαλεστεί συγκεκριμένη παράβαση. Αρκεί να προβάλει ότι, από τη συνολική πορεία των εταιρικών υποθέσεων, η διοίκηση δεν ασκείται όπως επιβάλλει η χρηστή και συνετή διαχείριση. Ο έλεγχός της εκτείνεται και στη σκοπιμότητα της διαχείρισης, που μέρος της θεωρίας προσεγγίζει ορθότερα ως έλεγχο επιμέλειας.

Η νομολογία διαφοροποιεί τον βαθμό απόδειξης. Για τη μικρή μειοψηφία αρκεί να πιθανολογηθεί ότι τελέστηκαν οι καταγγελλόμενες πράξεις, ενώ για τη μεγάλη ο έλεγχος διατάσσεται μόνο αν αποδειχθούν πλήρως η μη χρηστή διαχείριση, η κακή οικονομική πορεία και ο αιτιώδης σύνδεσμος μεταξύ τους (ΑΠ 1484/2019).

Μόνη αρνητική προϋπόθεση για τη μεγάλη μειοψηφία είναι να μην εκπροσωπείται στο διοικητικό συμβούλιο. Το καταστατικό μπορεί να μειώσει το απαιτούμενο ποσοστό, όχι όμως πέραν του μισού.

Η επιλογή της δικονομικής βάσης δεν είναι απλό ζήτημα ποσοστού. Η μικρή μειοψηφία απαιτεί λιγότερες μετοχές και χαμηλότερο βαθμό απόδειξης, αλλά δεσμεύεται να εντοπίσει συγκεκριμένες παράνομες πράξεις.

Η μεγάλη μειοψηφία απαλλάσσεται από την εξειδίκευση πράξεων, επωμίζεται όμως βαρύτερο βάρος απόδειξης ως προς τη συνολική κακή διαχείριση και αποκλείεται με την παραμικρή εκπροσώπηση στο διοικητικό συμβούλιο. Η σωστή επιλογή εξαρτάται από το τι μπορεί πραγματικά να αποδειχθεί κάθε φορά.

Κριτήριο	Μικρή μειοψηφία (1/20)	Μεγάλη μειοψηφία (1/5)
Απαιτούμενο ποσοστό	1/20 του καταβεβλημένου κεφαλαίου	1/5 του καταβεβλημένου κεφαλαίου
Αντικείμενο ελέγχου	Νομιμότητα (παραβάσεις νόμου, καταστατικού ή αποφάσεων ΓΣ)	Νομιμότητα και χρηστή, συνετή διαχείριση
Τι πρέπει να προβληθεί	Καταγγελία συγκεκριμένων πράξεων	Μη χρηστή διαχείριση από τη συνολική πορεία
Βαθμός απόδειξης	Πιθανολόγηση πραγματικών γεγονότων	Πλήρης απόδειξη κακής διαχείρισης, κακής πορείας και αιτιώδους συνδέσμου
Προθεσμία	Τριετία από την έγκριση των οικονομικών καταστάσεων	Χωρίς ρητή τριετία στον νόμο
Αρνητική προϋπόθεση	Δεν ισχύει	Μη εκπροσώπηση στο ΔΣ
Καταστατική μείωση ορίου	Έως το μισό	Έως το μισό

Πώς διεξάγεται ο έκτακτος έλεγχος και ποιος επιβαρύνεται τα έξοδα;

Το δικαστήριο, δικάζοντας κατά τη διαδικασία της εκούσιας δικαιοδοσίας, αναθέτει τον έλεγχο σε έναν τουλάχιστον ορκωτό ελεγκτή λογιστή ή ελεγκτική εταιρεία. Σε μικρότερες υποθέσεις μπορεί να διορίσει λογιστή φοροτεχνικό Α’ τάξης, μέλος του Οικονομικού Επιμελητηρίου, ενώ για ζητήματα νομιμότητας ή χρηστότητας μπορεί να ορίσει και πραγματογνώμονες της συγκεκριμένης ειδικότητας.

Ο διορισμός γίνεται με κριτήριο το μέγεθος της εταιρείας, τις καταγγελλόμενες πράξεις και τις αναμενόμενες ελεγκτικές εργασίες. Οι διοριζόμενοι ελεγκτές έχουν τα δικαιώματα πληροφόρησης και το καθήκον εχεμύθειας των τακτικών ελεγκτών, εκτός αν η απόφαση ορίζει διαφορετικά. Το δικαστήριο μπορεί επίσης να τάξει προθεσμία για τη διενέργεια του ελέγχου και να αντικαταστήσει τους ελεγκτές που διόρισε.

Οι ελεγκτές οφείλουν να ολοκληρώσουν το έργο χωρίς υπαίτια καθυστέρηση και να υποβάλουν την έκθεση στην ελεγχόμενη εταιρεία και στον αιτούντα. Το διοικητικό συμβούλιο υποχρεούται να θέσει την έκθεση υπόψη των μετόχων το αργότερο στην αμέσως επόμενη γενική συνέλευση. Αν διαπιστωθούν παραβάσεις που τιμωρούνται ποινικά, οι ελεγκτές υποβάλλουν την έκθεση και στην αρμόδια εισαγγελική αρχή.

Ως προς το κόστος, η αμοιβή καταβάλλεται από τον αιτούντα μετά την ολοκλήρωση του ελέγχου. Το δικαστήριο μπορεί ωστόσο να επιρρίψει στην εταιρεία το σύνολο ή μέρος της αμοιβής, ή να ορίσει ότι ο αιτών θα την προκαταβάλει και θα την αναζητήσει από την εταιρεία.

Η αμοιβή υπόκειται σε αναθεώρηση μετά τη διενέργεια του ελέγχου. Το οικονομικό αυτό βάρος αποτελεί πραγματικό κριτήριο στην απόφαση για την κατάθεση της αίτησης.

Τι κερδίζει, πρακτικά, η μειοψηφία από την έκθεση του ελεγκτή;

Η αξία της έκθεσης είναι κατ’ εξοχήν αποδεικτική. Παρέχει τεκμηριωμένη βάση για αγωγή αποζημίωσης κατά των διοικούντων, ενημερώνει τη γενική συνέλευση και ανοίγει τον δρόμο για κλιμάκωση σε αστικές ή ποινικές διαδικασίες. Δεν λειτουργεί ως αυτοτελής τίτλος αποζημίωσης, αλλά ως το υλικό πάνω στο οποίο στηρίζονται οι επόμενες κινήσεις.

Η εταιρική αξίωση αποζημίωσης ασκείται με την εταιρική αγωγή, όταν τη ζημία έχει υποστεί η ίδια η εταιρεία από πράξεις των οργάνων της. Όταν θεμελιώνεται προσωπική ζημία του μετόχου, χωρεί ατομική αξίωση. Η αδικοπρακτική ευθύνη των μελών του διοικητικού συμβουλίου ενεργοποιείται όταν η συμπεριφορά τους συνιστά αυτοτελώς αδικοπραξία.

Όταν τα ευρήματα στοιχειοθετούν αξιόποινη πράξη, όπως απιστία σε βάρος της εταιρείας, η μειοψηφία μπορεί να προχωρήσει σε μήνυση κατά των μελών του διοικητικού συμβουλίου. Η έκθεση του ελεγκτή λειτουργεί τότε ως οργανωμένο αποδεικτικό υλικό ενώ, ανεξάρτητα από αυτήν, οι ίδιοι οι ελεγκτές έχουν ήδη υποχρέωση να διαβιβάσουν τυχόν ποινικές παραβάσεις στον εισαγγελέα.

Πότε η αίτηση ελέγχου απορρίπτεται ως αόριστη ή απαράδεκτη;

Η αίτηση πάσχει αοριστίας όταν δεν μνημονεύει ρητά την προσβαλλόμενη διαχειριστική πράξη ή δεν εξειδικεύει τις οικονομικές χρήσεις τις οποίες αφορά.

Η αίτηση της μικρής μειοψηφίας είναι επιπλέον απαράδεκτη όταν, παρά τη διατύπωσή της, στρέφεται στην ουσία κατά της σκοπιμότητας μιας διαχειριστικής επιλογής, αφού η μικρή μειοψηφία νομιμοποιείται μόνο σε έλεγχο νομιμότητας.

Η νομολογία έχει κρίνει αόριστη την αίτηση που δεν προσδιορίζει την επίμαχη πράξη ούτε τις χρήσεις στις οποίες αυτή ανάγεται (ΜΠρΑθ 1787/2023).

Με βάση τη διάκριση νομιμότητας και σκοπιμότητας αίτηση, για παράδειγμα, μικρής μειοψηφίας που αμφισβητεί στην πραγματικότητα την αποτίμηση της αξίας ακινήτων της εταιρείας είναι απαράδεκτη, διότι το ζήτημα ανήκει στον έλεγχο σκοπιμότητας τον οποίο μπορεί να ζητήσει μόνο η μεγάλη μειοψηφία.

Ως προς τους διαδίκους, η αίτηση μπορεί να στρέφεται κατά του νομικού προσώπου της εταιρείας αλλά και κατά των μελών της ελεγκτέας διοίκησης, τα οποία ομοδικούν κατά το άρθρο 74 παρ. 2 του Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας ως συνυποκείμενα στον έλεγχο, ευθυνόμενα είτε από την εντολή είτε από το αδίκημα (ΑΠ 1484/2019).

Η σύνταξη της αίτησης είναι καθοριστική. Η απαρίθμηση των επίμαχων πράξεων, η αντιστοίχισή τους με συγκεκριμένες χρήσεις και η ορθή επιλογή μεταξύ ελέγχου νομιμότητας και σκοπιμότητας ανάλογα με το ποσοστό, κρίνουν την τύχη της δίκης πριν από κάθε ουσιαστική εξέταση.

Η εμπειρία από υποθέσεις αιτήσεων ελέγχου δείχνει ότι η αοριστία ως προς τις χρήσεις και τις προσβαλλόμενες πράξεις είναι ο συνηθέστερος λόγος απόρριψης.

Έκτακτος έλεγχος ή άλλο ένδικο βοήθημα: ποιο εργαλείο για ποιο πρόβλημα;

Ο έκτακτος έλεγχος ταιριάζει σε υπόνοια αδιαφανούς ή παράνομης διαχείρισης που χρειάζεται απόδειξη. Όταν το πρόβλημα είναι διαφορετικό, η μειοψηφία διαθέτει άλλες εναλλακτικές: ακύρωση αποφάσεων για διαδικαστικά ή καταχρηστικά ελαττώματα, αγωγές ευθύνης για αποκατάσταση ζημίας, μήνυση για ποινικά αδικήματα ή έξοδο από την εταιρεία όταν το αδιέξοδο είναι μη αναστρέψιμο.

Όταν το ελάττωμα αφορά τη λήψη μιας απόφασης της γενικής συνέλευσης, το κατάλληλο μέσο είναι η προσβολή των άκυρων ή ακυρώσιμων αποφάσεων, αντί του ελέγχου της διαχείρισης.

Όταν η υπόνοια αφορά άντληση αξίας μέσω συναλλαγών της εταιρείας με πρόσωπα του στενού κύκλου της διοίκησης, η ανάλυση εστιάζει στις συναλλαγές με συνδεδεμένα μέρη και στους ειδικούς κανόνες έγκρισης και διαφάνειας.

Όταν η ζημία έχει ήδη επέλθει και είναι αποτιμητή, προτεραιότητα έχει η αγωγή αποζημίωσης. Όταν στοιχειοθετείται ποινικό αδίκημα, ακολουθεί η μήνυση ή έγκληση.

Σε περιπτώσεις μη αναστρέψιμου αδιεξόδου, η διέξοδος μπορεί να είναι η έξοδος από την εταιρεία μέσω εξαγοράς των μετοχών, με βάση τον μηχανισμό του άρθρου 45 του Ν. 4548/2018, ή η λύση της εταιρείας για σπουδαίο λόγο κατά τις διατάξεις των άρθρων 164 επ. Καθεμία επιλογή έχει διαφορετικές προϋποθέσεις, κόστος και χρονικό ορίζοντα.

Η επιλογή της κατάλληλης αντίδρασης προϋποθέτει σύνθεση πολλών διατάξεων και ψύχραιμη αξιολόγηση του στόχου. Αίτηση ελέγχου εκεί όπου η ζημία είναι ήδη αποτιμημένη καθυστερεί την αποκατάσταση, ενώ αίτηση μικρής μειοψηφίας που στοχεύει στη σκοπιμότητα είναι εξαρχής απαράδεκτη. Η ίδια πραγματική σύγκρουση μπορεί να απαιτεί διαφορετική νομική οδό ανάλογα με το αν ζητείται απόδειξη, ακύρωση, αποκατάσταση ή έξοδος.

Πρόβλημα	Κατάλληλο εργαλείο	Νομική βάση	Πότε επιλέγεται
Υπόνοια κακοδιαχείρισης χωρίς αποδείξεις	Έκτακτος έλεγχος	Άρθρα 142-143 Ν. 4548/2018	Όταν χρειάζονται δικαστικά αξιοποιήσιμα στοιχεία
Παράτυπη ή καταχρηστική απόφαση ΓΣ	Προσβολή άκυρων ή ακυρώσιμων αποφάσεων	Διατάξεις για τις αποφάσεις της ΓΣ	Όταν το ελάττωμα αφορά τη λήψη της απόφασης
Άντληση αξίας μέσω συνδεδεμένων προσώπων	Έλεγχος συναλλαγών συνδεδεμένων μερών	Κανόνες έγκρισης και διαφάνειας συναλλαγών	Όταν υπάρχει σύγκρουση συμφερόντων
Επελθούσα και αποτιμητή ζημία	Εταιρική ή ατομική αγωγή ευθύνης	Διατάξεις ευθύνης οργάνων διοίκησης	Όταν επιδιώκεται αποκατάσταση ζημίας
Ποινικό αδίκημα (π.χ. απιστία)	Μήνυση ή έγκληση	Ποινικές διατάξεις	Όταν στοιχειοθετείται αξιόποινη πράξη
Μη αναστρέψιμο αδιέξοδο	Εξαγορά μετοχών ή δικαστική λύση	Άρθρο 45 και άρθρα 164 επ. Ν. 4548/2018	Όταν η συνέχιση είναι αδύνατη

Συχνές ερωτήσεις

Ποιο ποσοστό μετοχών χρειάζεται για έκτακτο έλεγχο ΑΕ;

Απαιτείται το 1/20 του καταβεβλημένου κεφαλαίου για έλεγχο νομιμότητας («μικρή μειοψηφία») ή το 1/5 για έλεγχο που εκτείνεται και στη χρηστή διαχείριση («μεγάλη μειοψηφία»). Το καταστατικό μπορεί να μειώσει τα ποσοστά αυτά, όχι όμως πέραν του μισού. Η μικρή μειοψηφία οφείλει να καταγγείλει συγκεκριμένες πράξεις, ενώ η μεγάλη αρκεί να επικαλεστεί τη συνολική κακή πορεία της διαχείρισης.

Ποιος πληρώνει την αμοιβή των ελεγκτών;

Η αμοιβή βαρύνει καταρχήν τον αιτούντα μέτοχο και καταβάλλεται μετά την ολοκλήρωση του ελέγχου. Το δικαστήριο μπορεί ωστόσο να επιρρίψει στην εταιρεία το σύνολο ή μέρος της αμοιβής, ή να ορίσει ότι ο αιτών θα την προκαταβάλει και θα την αναζητήσει από την εταιρεία.

Πόση προθεσμία υπάρχει για την υποβολή της αίτησης;

Για τη μικρή μειοψηφία, η αίτηση υποβάλλεται μέσα σε τρία έτη από την έγκριση των χρηματοοικονομικών καταστάσεων της χρήσης εντός της οποίας τελέστηκαν οι καταγγελλόμενες πράξεις. Η τήρηση της προθεσμίας είναι κρίσιμη, καθώς η εκπρόθεσμη αίτηση απορρίπτεται ανεξάρτητα από τη βασιμότητα των καταγγελιών.

Μπορεί μέτοχος που μετέχει στο ΔΣ να ζητήσει έκτακτο έλεγχο;

Για τη μεγάλη μειοψηφία ισχύει αρνητική προϋπόθεση, καθώς ο έλεγχος αποκλείεται όταν η αιτούσα μειοψηφία εκπροσωπείται στο διοικητικό συμβούλιο. Για τη μικρή μειοψηφία δεν προβλέπεται τέτοιος περιορισμός.

Τι γίνεται αν ο έλεγχος αποκαλύψει ποινικά αδικήματα;

Όταν οι ελεγκτές διαπιστώνουν παραβάσεις που τιμωρούνται ποινικά, υποβάλλουν την έκθεσή τους και στην αρμόδια εισαγγελική αρχή. Παράλληλα, η έκθεση μπορεί να στηρίξει μήνυση των μετόχων κατά των μελών του διοικητικού συμβουλίου και αγωγή αποζημίωσης, λειτουργώντας ως οργανωμένο αποδεικτικό υλικό.

Πρακτικές επισημάνσεις

Εξειδίκευση πριν την κατάθεση: Η αίτηση οφείλει να ονομάζει τη συγκεκριμένη διαχειριστική πράξη και τις χρήσεις τις οποίες αφορά. Η αοριστία οδηγεί σε απόρριψη πριν από κάθε εξέταση της ουσίας.

Επιλογή ποσοστού και βάσης: Το 1/20 απαιτεί λιγότερες μετοχές αλλά μόνο έλεγχο νομιμότητας. Το 1/5 ανοίγει τον έλεγχο διαχείρισης, απαιτεί όμως πληρέστερη απόδειξη και αποκλείεται με εκπροσώπηση στο διοικητικό συμβούλιο.

Διαχείριση κόστους: Η αμοιβή βαρύνει καταρχήν τον αιτούντα. Η επίρριψη στην εταιρεία ή η αναζήτησή της ζητείται ρητά από το δικαστήριο.

Αξιοποίηση της έκθεσης: Η έκθεση αποτελεί αποδεικτικό υλικό για αγωγή ευθύνης ή μήνυση, όχι αυτοτελή τίτλο αποζημίωσης.

Χρονισμός σε σχέση με τη ΓΣ: Η έκθεση τίθεται υπόψη της επόμενης γενικής συνέλευσης, στοιχείο που επηρεάζει τον σχεδιασμό της κίνησης.

Το Δικηγορικό μας Γραφείο, για περισσότερα από 20 χρόνια εξειδικεύεται στο Εταιρικό και Εμπορικό Δίκαιο. Επικοινωνήστε μαζί μας για σας καθοδηγήσουμε και να σας συμβουλεύσουμε σε κάθε θέμα σχετικά με τον έκτακτο έλεγχο της ΑΕ από τη μειοψηφία.

Πότε Υποχρεούται η Εταιρεία Να Διανείμει Μέρισμα Και Πότε Όχι

Περιληπτικά:

• Η κερδοφόρα ανώνυμη εταιρεία υποχρεούται καταρχήν να διανείμει ως ελάχιστο μέρισμα το 35% των καθαρών κερδών, μετά την κράτηση για το τακτικό αποθεματικό (άρθρο 161 Ν. 4548/2018).
• Η γενική συνέλευση μπορεί να μειώσει το ποσοστό έως 10% με αυξημένη απαρτία και πλειοψηφία, ενώ μη διανομή απαιτεί πλειοψηφία 80% του εκπροσωπούμενου κεφαλαίου.
• Καμία διανομή δεν επιτρέπεται αν η καθαρή θέση πέσει κάτω από το κεφάλαιο προσαυξημένο με τα μη διανεμητέα αποθεματικά (άρθρο 159).
• Η αξίωση του μετόχου γεννάται με την απόφαση διανομής, καταβάλλεται εντός διμήνου και παραγράφεται στην πενταετία.
• Η μειοψηφία που θίγεται από συστηματική παρακράτηση κερδών μπορεί να προσβάλει την απόφαση της γενικής συνέλευσης για κατάχρηση δικαιώματος.

Πότε υποχρεούται η ΑΕ να διανείμει το ελάχιστο μέρισμα;

Η ανώνυμη εταιρεία υποχρεούται να διανείμει ελάχιστο μέρισμα όταν η χρήση είναι κερδοφόρα και προκύπτουν διανεμητέα κέρδη μετά τις νόμιμες κρατήσεις. Το ελάχιστο μέρισμα ανέρχεται σε 35% των καθαρών κερδών, αφού αφαιρεθεί η κράτηση για το τακτικό αποθεματικό και τα κονδύλια που δεν αποτελούν πραγματοποιημένα κέρδη, σύμφωνα με το άρθρο 161 του Ν. 4548/2018.

Η υποχρέωση αυτή δεσμεύει καταρχήν τη γενική συνέλευση. Το δικαίωμα στο μέρισμα αποτελεί το κυριότερο περιουσιακό δικαίωμα που απορρέει από τη μετοχική σχέση. Ο νόμος το προστατεύει ακριβώς ώστε να μην παραμένουν τα κέρδη στη διάθεση της διοίκησης παρά την κερδοφορία της εταιρείας.

Το ελάχιστο μέρισμα καταβάλλεται σε μετρητά. Αφορά συγκεκριμένη εταιρική χρήση και υπολογίζεται επί των καθαρών κερδών όπως αυτά απεικονίζονται στην κατάσταση αποτελεσμάτων, χωρίς να μπορεί να υποκατασταθεί ελεύθερα από άλλη μορφή απόδοσης. Διανομή σε προνομιακή βάση ισχύει μόνο όπου το καταστατικό προβλέπει προνομιούχες μετοχές με δικαίωμα προτιμησιακού μερίσματος.

Πέρα από το ετήσιο μέρισμα, η εταιρεία μπορεί να αποδώσει ενδιάμεσα κέρδη μέσα στη χρήση. Το προσωρινό μέρισμα διανέμεται με απόφαση του διοικητικού συμβουλίου υπό τις προϋποθέσεις του άρθρου 162 και τελεί υπό την έγκριση της επόμενης τακτικής γενικής συνέλευσης.

Πώς μπορεί η γενική συνέλευση να μειώσει ή να μην διανείμει το μέρισμα;

Η γενική συνέλευση μπορεί να αποκλίνει από το ελάχιστο μέρισμα μόνο με ενισχυμένη πλειοψηφία. Μείωση του ποσοστού έως 10% των καθαρών κερδών επιτρέπεται με αυξημένη απαρτία και πλειοψηφία, ενώ πλήρης μη διανομή απαιτεί πλειοψηφία 80% του εκπροσωπούμενου στη συνέλευση κεφαλαίου (άρθρο 161 παρ. 2). Η αυξημένη απαρτία προσδιορίζεται από το άρθρο 130 παρ. 3 και 4.

Όσο μεγαλύτερη είναι η παρακράτηση κερδών, τόσο υψηλότερο όριο απαρτίας και πλειοψηφίας απαιτείται και τόσο μεγαλύτερη γίνεται η πιθανότητα προσβολής της απόφασης από τη μειοψηφία που στερείται το μέρισμα.

Επιλογή της γενικής συνέλευσης	Απαιτούμενη απαρτία και πλειοψηφία	Νομική βάση	Έκθεση έναντι μειοψηφίας
Διανομή πλήρους ελάχιστου μερίσματος 35%	Συνήθης απαρτία και πλειοψηφία	Άρθρο 161 παρ. 1	Καμία, τηρείται η νόμιμη υποχρέωση
Μείωση μερίσματος έως 10%	Αυξημένη απαρτία και πλειοψηφία	Άρθρο 161 παρ. 2	Περιορισμένη, εφόσον αιτιολογείται από εταιρική ανάγκη
Πλήρης μη διανομή ελάχιστου μερίσματος	Αυξημένη απαρτία, πλειοψηφία 80%	Άρθρο 161 παρ. 2	Υψηλή, ιδίως σε επανάληψη χωρίς εμπορική δικαιολόγηση
Κεφαλαιοποίηση ή διανομή σε μετοχές	Αυξημένη απαρτία και πλειοψηφία	Άρθρο 161 παρ. 2	Μέτρια, η αξία αποδίδεται σε τίτλους αντί μετρητών
Διανομή σε είδος αντί μετρητών	Ομόφωνη απόφαση όλων των μετόχων	Άρθρο 161 παρ. 2	Καμία, απαιτείται συναίνεση όλων

Η εμπειρία από υποθέσεις εταιρικών διαφορών δείχνει ότι η τυπική τήρηση της πλειοψηφίας του 80% δεν καθιστά αυτοδίκαια απρόσβλητη την απόφαση μη διανομής. Όταν η παρακράτηση επαναλαμβάνεται σε κάθε χρήση και εξυπηρετεί το συμφέρον των μετόχων της πλειοψηφίας αντί της εταιρείας, η απόφαση παραμένει δικαστικώς ελεγκτέα, ανεξάρτητα από την τήρηση του αριθμητικού ορίου.

Ποιοι περιορισμοί ισχύουν για κάθε διανομή κερδών;

Κάθε διανομή προς τους μετόχους τελεί υπό τον περιορισμό της καθαρής θέσης. Καμία διανομή δεν επιτρέπεται αν, κατά την ημερομηνία λήξης της τελευταίας χρήσης, το σύνολο των ιδίων κεφαλαίων είναι ή θα γίνει μετά τη διανομή κατώτερο από το κεφάλαιο προσαυξημένο με τα μη διανεμητέα αποθεματικά και τα λοιπά κονδύλια που δεν επιτρέπεται να διανεμηθούν (άρθρο 159).

Το διανεμητέο ποσό δεν μπορεί να υπερβαίνει τα αποτελέσματα της τελευταίας χρήσης, προσαυξημένα με αδιάθετα κέρδη προηγούμενων χρήσεων και αποθεματικά προς διανομή, μειωμένα κατά τις ζημίες προηγούμενων χρήσεων και τα ποσά που επιβάλλεται να κρατηθούν για αποθεματικά. Έτσι, μια εταιρεία με λογιστικά κέρδη χρήσης αλλά συσσωρευμένες ζημίες ενδέχεται να μη διαθέτει διανεμητέα κέρδη.

Η διάθεση των καθαρών κερδών ακολουθεί συγκεκριμένη σειρά (άρθρο 160). Αφαιρούνται πρώτα τα κονδύλια που δεν αποτελούν πραγματοποιημένα κέρδη, κατόπιν η κράτηση για το τακτικό αποθεματικό, στη συνέχεια κρατείται το ποσό για το ελάχιστο μέρισμα και το υπόλοιπο διατίθεται κατά τους ορισμούς του καταστατικού και την απόφαση της γενικής συνέλευσης. Ο προσδιορισμός αυτής της βάσης, ιδίως ο χειρισμός των ζημιών προηγούμενων χρήσεων, είναι σημείο όπου η λογιστική απεικόνιση και η νομική αξιολόγηση συχνά αποκλίνουν και απαιτούν κατά περίπτωση κρίση.

Πότε γεννάται και πότε παραγράφεται η αξίωση του μετόχου;

Η συγκεκριμένη αξίωση του μετόχου για καταβολή μερίσματος γεννάται όταν προκύψουν κέρδη, η τακτική γενική συνέλευση εγκρίνει τις οικονομικές καταστάσεις και αποφασίσει τη διανομή. Πριν από αυτή την απόφαση ο μέτοχος δεν είναι δανειστής για το μέρισμα, καθώς η απαίτησή του τελεί υπό την αναβλητική αίρεση της ύπαρξης κέρδους και της σχετικής απόφασης.

Με τη λήψη της απόφασης ο μέτοχος καθίσταται δανειστής της εταιρείας. Το προς διανομή ποσό καταβάλλεται εντός δύο μηνών από την απόφαση της τακτικής γενικής συνέλευσης που ενέκρινε τις ετήσιες χρηματοοικονομικές καταστάσεις (άρθρο 160 παρ. 3). Η προθεσμία αυτή αποτελεί δήλη ημέρα κατά την έννοια του άρθρου 341 παρ. 1 του Αστικού Κώδικα, οπότε η τοκοφορία αρχίζει χωρίς να απαιτείται όχληση.

Η γεννημένη αξίωση καταβολής μερίσματος μεταβιβάζεται ελεύθερα, ακόμη και όταν απορρέει από μετοχές με περιορισμούς στη μεταβίβασή τους. Μπορεί επίσης να ενεχυραστεί ή να κατασχεθεί από δανειστές του δικαιούχου μετόχου. Το στοιχείο αυτό αποκτά πρακτική σημασία όταν η απαίτηση αξιοποιείται ως αντικείμενο εξασφάλισης ή όταν τρίτοι δανειστές στρέφονται κατά της απόδοσης.

Η αξίωση για απόδοση μερίσματος υπόκειται στην πενταετή παραγραφή του άρθρου 250 ΑΚ. Μετά τη συμπλήρωση της πενταετίας τα μη αναληφθέντα μερίσματα περιέρχονται οριστικά στο Ελληνικό Δημόσιο.

Τι μπορεί να κάνει η μειοψηφία αν η πλειοψηφία αρνείται τη διανομή;

Η μειοψηφία που θίγεται από τη μη διανομή μπορεί να προσβάλει την απόφαση της γενικής συνέλευσης με αγωγή ακύρωσης, όταν η απόφαση συνιστά κατάχρηση της εξουσίας της πλειοψηφίας (άρθρο 137 σε συνδυασμό με το άρθρο 281 ΑΚ). Η ακύρωση μπορεί να ζητηθεί από μετόχους που εκπροσωπούν το 2% του κεφαλαίου, εφόσον αντιτάχθηκαν στην απόφαση ή δεν παρέστησαν.

Η απόφαση κρίνεται καταχρηστική όταν η πλειοψηφία επιδιώκει αποκλειστικά την ενίσχυση της θέσης της εις βάρος της μειοψηφίας, χωρίς αποχρώντα εταιρικό λόγο ή κατά παράβαση της αρχής της αναλογικότητας ανάμεσα στο όφελος της εταιρείας και τη βλάβη της μειοψηφίας. Η συστηματική μεταφορά κερδών σε νέα χρήση, ενώ η εταιρεία είναι κερδοφόρα, αποτελεί τυπική περίπτωση όπου τίθεται ζήτημα κατάχρησης.

Σε αυτό το πλαίσιο, ο Άρειος Πάγος με την απόφαση 1462/2023 έκρινε καταχρηστική τη μεθόδευση μη διανομής ή μειωμένης διανομής πρώτου μερίσματος μέσω διαρκούς μεταφοράς κερδών σε νέα χρήση, σε κλίμακα μη εμπορικώς δικαιολογημένη, όταν συνδυάζεται με δυσανάλογες αμοιβές των διοικούντων μετόχων. Η απόφαση κρίθηκε επί πραγματικών περιστατικών που διέπονταν από τον προϊσχύσαντα Ν. 2190/1920, η αρχή όμως της απαγόρευσης καταχρηστικής παρακράτησης κερδών μεταφέρεται και υπό το ισχύον καθεστώς του Ν. 4548/2018.

Πέρα από την προσβολή της απόφασης, η μειοψηφία διαθέτει και το δικαίωμα να ζητήσει από το Μονομελές Πρωτοδικείο τον έλεγχο της εταιρείας, όταν προκύπτει ότι η διοίκηση δεν ασκείται όπως επιβάλλει η χρηστή και συνετή διαχείριση (άρθρο 142). Η εμπειρία από υποθέσεις προσβολής εταιρικών αποφάσεων δείχνει ότι η τεκμηρίωση της καταχρηστικότητας εξαρτάται από τη σχέση κερδοφορίας, παρακράτησης και αμοιβών. Η πρόληψη τέτοιων διενέξεων περνά συχνά μέσα από την εξωεταιρική συμφωνία μετόχων που ρυθμίζει εκ των προτέρων τη μερισματική πολιτική.

Όταν η διένεξη έχει ήδη ανακύψει, η ίδια η γενική συνέλευση μπορεί υπό προϋποθέσεις να ανακαλέσει την απόφασή της για τη διανομή ή μη μερίσματος, εφόσον δεν αφορά την αμέσως προηγούμενη χρήση.

Συχνές ερωτήσεις

Ποιο είναι το ελάχιστο μέρισμα στις ανώνυμες εταιρείες;

Το ελάχιστο μέρισμα ανέρχεται σε 35% των καθαρών κερδών, αφού αφαιρεθεί η κράτηση για το τακτικό αποθεματικό και τα κονδύλια που δεν αποτελούν πραγματοποιημένα κέρδη (άρθρο 161 Ν. 4548/2018). Η γενική συνέλευση μπορεί να μειώσει το ποσοστό έως 10% με αυξημένη απαρτία και πλειοψηφία.

Μπορεί μια κερδοφόρα ΑΕ να μην διανείμει καθόλου μέρισμα;

Μη διανομή του ελάχιστου μερίσματος επιτρέπεται μόνο με απόφαση της γενικής συνέλευσης που λαμβάνεται με αυξημένη απαρτία και πλειοψηφία 80% του εκπροσωπούμενου κεφαλαίου. Ακόμη και τότε, συστηματική παρακράτηση χωρίς εταιρική δικαιολόγηση μπορεί να προσβληθεί ως καταχρηστική.

Σε πόσο χρόνο παραγράφεται η αξίωση για το μέρισμα;

Η αξίωση καταβολής μερίσματος παραγράφεται στην πενταετία από το τέλος του έτους εντός του οποίου γεννήθηκε. Η αξίωση γεννάται με την απόφαση της τακτικής γενικής συνέλευσης που ενέκρινε τις οικονομικές καταστάσεις και αποφάσισε τη διανομή.

Τι γίνεται με το μέρισμα που δεν εισπράχθηκε εμπρόθεσμα;

Μέρισμα που έχει εγκριθεί προς διανομή και δεν αναλήφθηκε εντός της πενταετίας περιέρχεται οριστικά στο Ελληνικό Δημόσιο. Έως τότε ο μέτοχος είναι δανειστής της εταιρείας και μπορεί να αξιώσει την καταβολή, με τόκους από τη λήξη της δίμηνης προθεσμίας.

Πρακτικές επισημάνσεις

Τεκμηρίωση της εταιρικής ανάγκης για παρακράτηση: Η απόφαση μη διανομής ή μειωμένης διανομής αντέχει στον δικαστικό έλεγχο όταν στηρίζεται σε καταγεγραμμένη εταιρική ανάγκη, όπως προγραμματισμένη επένδυση ή ενίσχυση ρευστότητας. Η αιτιολόγηση πρέπει να προκύπτει από τα πρακτικά της γενικής συνέλευσης, όχι εκ των υστέρων.

Σχέση παρακράτησης και αμοιβών διοίκησης: Η ταυτόχρονη παρακράτηση κερδών και καταβολή δυσανάλογων αμοιβών στο ΔΣ είναι το στοιχείο που η νομολογία αξιολογεί ως ένδειξη κατάχρησης. Η ισορροπία ανάμεσα στα δύο κρίνεται κατά περίπτωση και αξίζει νομικής αξιολόγησης πριν τη λήψη της απόφασης.

Πρόβλεψη μερισματικής πολιτικής στο καταστατικό ή σε συμφωνία μετόχων: Η εκ των προτέρων ρύθμιση της μερισματικής πολιτικής, με ρήτρες που ορίζουν ελάχιστα ποσοστά διανομής ή προϋποθέσεις παρακράτησης, περιορίζει το πεδίο μελλοντικών διενέξεων ανάμεσα σε πλειοψηφία και μειοψηφία.

Παρακολούθηση της πενταετούς παραγραφής: Οι γεννημένες αξιώσεις μερίσματος παρακολουθούνται ως προς τον χρόνο παραγραφής. Η παράλειψη έγκαιρης άσκησης οδηγεί σε οριστική απώλεια του ποσού υπέρ του Δημοσίου.

Το Δικηγορικό μας Γραφείο, για περισσότερα από 20 χρόνια εξειδικεύεται στο Εταιρικό και Εμπορικό Δίκαιο. Επικοινωνήστε μαζί μας για σας καθοδηγήσουμε και να σας συμβουλεύσουμε σε κάθε θέμα σχετικά με τη διανομή και διάθεση κερδών ΑΕ καθώς και το ελάχιστο διανεμητέο μέρισμα.