Δεδικασμένο, δημιουργούν οι οριστικές αποφάσεις των πολιτικών δικαστηρίων, που δεν μπορούν να προσβληθούν με ανακοπή ερημοδικίας και έφεση, δηλαδή οι τελεσίδικες.

Περαιτέρω, το δεδικασμένο υπάρχει μεταξύ των ίδιων προσώπων, που παρίστανται με την ίδια ιδιότητα, μόνο για το δικαίωμα που κρίθηκε και εφόσον πρόκειται για το ίδιο αντικείμενο και για την ίδια ιστορική και νομική αιτία.

Ταυτότητα ιστορικής αιτίας υπάρχει, όταν τα ίδια πραγματικά περιστατικά που συγκρότησαν την ιστορική βάση της πρώτης αγωγής και με την ίδια νομική διάταξη στηρίζουν και τη μεταγενέστερη αγωγή.

Ενώ η ταυτότητα της νομικής αιτίας προϋποθέτει θεμελίωση και των δύο αγωγών στο ίδιο νομικό γεγονός (νομικό κανόνα) που αφορά στη συγκεκριμένη έννομη σχέση (ΑΠ 1255/2015).

Έτσι, κατά την έννοια των διατάξεων του ΚΠολΔ, η τελεσίδικη απόφαση αποτελεί δεδικασμένο που δεν επιτρέπει να αμφισβητηθεί και να καταστεί αντικείμενο νέας δίκης το δικαίωμα που κρίθηκε και η δικαιολογική σχέση από την οποία αυτό έχει παραχθεί.

Τούτο σημαίνει ότι εμποδίζεται το δικαστήριο να ερευνήσει την ίδια υπόθεση και πάλι, χάριν του δημόσιου συμφέροντος και προς αποφυγή έκδοσης αντιφατικών αποφάσεων μεταξύ των ίδιων διαδίκων.

Τέλος, κατά το άρθρο 332 του ΚΠολΔ, το δεδικασμένο λαμβάνεται υπόψη από το δικαστήριο και αυτεπαγγέλτως σε κάθε στάση της δίκης,

Επενέργεια Δεδικασμένου

Η παραπάνω απαγόρευση αυτή ενεργεί με δύο τρόπους:

• Κατ’ αρχάς ενεργεί θετικά, με την έννοια ότι το δικαστήριο, ενώπιον του οποίου ανακύπτει εξ αφορμής άλλης δίκης, είτε ως κύριο είτε ως προδικαστικό ζήτημα, το δικαίωμα που κρίθηκε με τελεσίδικη απόφαση, οφείλει να θέσει ως βάση της απόφασής του το δεδικασμένο που προκύπτει από την απόφαση αυτή, λαμβάνοντάς το ως αμάχητη αλήθεια, έστω και αν η απόφαση είναι εσφαλμένη.
• Επίσης, επενεργεί και αρνητικά, με την έννοια ότι απαγορεύεται η συζήτηση νέας αγωγής για το ίδιο δικαίωμα, για την ύπαρξη ή μη του οποίου υπάρχει δεδικασμένο.

Εξαιρέσεις

Εξαίρεση από την παραπάνω διπλή δέσμευση δικαιολογείται, όταν ο κρίσιμος για τη μεταγενέστερη δίκη χρόνος διέρρευσε υπό νομικό καθεστώς διαφορετικό από εκείνο που υπήρχε κατά τον κρίσιμο στην προηγούμενη δίκη χρόνο, κατά τον οποίο και κρίθηκε η επίδικη τότε απαίτηση.

Τούτο διότι, στην περίπτωση αυτή, δεν υπάρχει η αναγκαία για την ενεργοποίηση του δεδικασμένου ταυτότητα νομικής αιτίας ή όταν στη μεταγενέστερη αγωγή γίνεται επίκληση νέων πραγματικών περιστατικών που συντελέστηκαν σε χρόνο που ήταν αδύνατη πλέον η παραδεκτή επίκλησή τους στο πλαίσιο της προηγούμενης δίκης.

Αν κάτι τέτοιο δεν συμβαίνει, το δεδικασμένο ισχύει ακόμη και όταν το αντικείμενο της μεταγενέστερης δίκης είναι διαφορετικό από το αντικείμενο της δίκης που προηγήθηκε, έχει όμως ως αναγκαία προϋπόθεση την ύπαρξη του δικαιώματος που κρίθηκε στη δίκη εκείνη με βάση την έννομη σχέση που πρόκειται να κριθεί και στη νέα δίκη, στην οποία ανακύπτει έτσι ως προδικαστικό ζήτημα.

Η ύπαρξη και η έκταση του δεδικασμένου προκύπτουν μόνο από το περιεχόμενο της απόφασης και όχι της αγωγής που κρίθηκε, έστω και αν το δικαστήριο δεν εξάντλησε το αντικείμενό της ή αν, αντίθετα, το υπερέβη ή απομακρύνθηκε απ’ αυτό (ΑΠ 2028/2014).

Έκταση Δεδικασμένου

Το δεδικασμένο εκτείνεται στο ουσιαστικό ζήτημα για έννομη σχέση που προβλήθηκε µε αγωγή, ανταγωγή, κύρια παρέμβαση ή ένσταση συμψηφισμού.

“Έννομη σχέση“, κατά την έννοια των παραπάνω διατάξεων, είναι το σύνολο των έννομων συνεπειών που κρίθηκαν τελεσίδικα και όχι τα πραγματικά γεγονότα που γέννησαν ή απόσβεσαν τις έννoµες συνέπειες.

Επίσης, το δεδικασμένο, εκτείνεται και στα ζητήματα που κρίθηκαν παρεμπιπτόντως και αποτελούν αναγκαία προϋπόθεση του κύριου ζητήματος, αν το δικαστήριο ήταν καθ’ ύλην αρμόδιο να αποφασίσει για τα παρεμπίπτοντα αυτά ζητήματα.

Για να επεκταθεί το δεδικασμένο στο ζήτημα που κρίθηκε στην προηγούμενη δίκη παρεμπιπτόντως, πρέπει το ζήτημα αυτό να αποτελούσε αναγκαία προϋπόθεση για την κρισιολόγηση του κύριου ζητήματος της διαφοράς της πρώτης δίκης (ΑΠ 266/2022).

Δηλαδή, απαιτείται το μεν παρεμπίπτον ζήτημα να αποτελεί στοιχείο – όρο του πραγματικού του κανόνα δικαίου που εφαρμόστηκε, στον οποίο θεμελιώνεται το κύριο, ουσιαστικό ή δικονομικό, ζήτημα, το δε κύριο ζήτημα (να αποτελεί) την έννομη συνέπεια του κανόνα αυτού, την οποία δέχθηκε ή απέρριψε το δικαστήριο.

Ζήτημα, που κρίθηκε “παρεμπιπτόντως“, νοείται πάντοτε έννομη σχέση (υπό την έννοια που προεκτέθηκε), δικαίωμα ή συνέπεια του ουσιαστικού δικαίου.

Το Δεδικασμένο Στη Διαταγή Πληρωμής

Η άσκηση της ανακοπής κατά διαταγής πληρωμής, κατ’ άρθρο 632 ΚΠολΔ, δημιουργεί υποχρέωση του καθ’ ου η εκτέλεση-οφειλέτη να προτείνει τις κατά του τίτλου και της απαίτησης ενστάσεις του και γενικά τους ισχυρισμούς του, όπως αυτούς που αφορούν την βασιμότητα της απαίτησης ή του ύψους αυτής.

Εξάλλου, η διαταγή πληρωμής αποκτά ισχύ δεδικασμένου ως προς την επιδικασθείσα απαίτηση και στην περίπτωση που επιδοθεί δύο φορές στον οφειλέτη, και ο οφειλέτης δεν ασκήσει ανακοπή κατ’ αυτής ή αν η ασκηθείσα ανακοπή είναι εκπρόθεσμη.

Στην περίπτωση δε που η διαταγή πληρωμής αποκτήσει ισχύ δεδικασμένου, καθίσταται απαράδεκτη η προβολή σε μεταγενέστερη δίκη, που αφορά το κύρος της βάσει αυτής εκτέλεσης, λόγων ανακοπής, οι οποίοι, παρόλο που ήταν γεννημένοι και μπορούσαν να προβληθούν, δεν προβλήθηκαν με μία από τις δύο ανακοπές κατά της διαταγής πληρωμής ή δεν προβλήθηκαν εμπρόθεσμα ή προβλήθηκαν και απορρίφθηκαν, έστω και για τυπικούς λόγους, έστω και αν υπάρχει προθεσμία προβολής (ΜΠΠ 363/2021).

Εξάλλου το απαράδεκτο ερευνάται και αυτεπαγγέλτως, εκτός βέβαια αν στηρίζεται σε αυτοτελές δικαίωμα, το οποίο μπορεί να ασκηθεί με κύρια αγωγή (γνήσια ένσταση).

Το Δικηγορικό μας Γραφείο, για περισσότερα από 15 χρόνια εξειδικεύεται στο Εταιρικό και Εμπορικό Δίκαιο. Επικοινωνήστε μαζί μας για σας καθοδηγήσουμε και να σας συμβουλεύσουμε για το δεδικασμένο στις εμπορικές διαφορές και την αστική δίκη.

Η δυνατότητα ενός καλλιτέχνη δημοσίου υπαλλήλου (Δ.Υ.) να εκθέτει τις καλλιτεχνικές του δημιουργίες ή και να πωλεί αυτές, έχει απασχολήσει κατ’ επανάληψη τον νομοθέτη, τη νομολογία και τα όργανα της Δημόσιας Διοίκησης.

Ειδικότερα απασχόλησε το ερώτημα εάν οι εκθέσεις και πωλήσεις πνευματικών δημιουργιών αποτελούν εμπορική πράξη.

Κατά συνέπεια, εάν υπάρχει ασυμβίβαστο μεταξύ της καλλιτεχνικής δημιουργίας του δημοσίου υπαλλήλου και της άσκησης εμπορικής δραστηριότητάς, ή έργου επ’ αμοιβή.

Νομοθεσία

Σύμφωνα με τον Δημοσιοϋπαλληλικό Κώδικα (Ν. 3528/2007), όπως ισχύει σήμερα μετά την αναθεώρησή του με τον Ν. 5149/2024 ισχύουν τα εξής:

1. Μετά από άδεια ο υπάλληλος μπορεί να ασκεί ιδιωτικό έργο ή εργασία με αμοιβή, εφόσον συμβιβάζεται με τα καθήκοντα της θέσης του και δεν παρεμποδίζει την ομαλή εκτέλεση της υπηρεσίας του.
2. Η άδεια χορηγείται για συγκεκριμένο έργο ή εργασία μετά από σύμφωνη αιτιολογημένη γνώμη του υπηρεσιακού συμβουλίου και μπορεί να ανακαλείται με τον ίδιο τρόπο (…).
3. Δεν επιτρέπεται στον υπάλληλο η κατ’ επάγγελμα άσκηση εμπορίας.

Θέση Νομικού Συμβουλίου του Κράτους

Προϋποθέσεις

Περαιτέρω, όπως έχει γίνει δεκτό από το Νομικό Συμβούλιο του Κράτους (Ν.Σ.Κ.) με την υπ’ αριθμ. 436/2012 Γνωμοδότηση της Ολομέλεια Διακοπών αυτού, οι προϋποθέσεις έκδοσης από τη Διοίκηση της προβλεπόμενης άδειας για άσκηση εξωυπηρεσιακής επαγγελματικής δραστηριότητας με αμοιβή, είναι σωρευτικά οι εξής:

1. Η άδεια να αφορά σε συγκεκριμένο έργο ή εργασία, το οποίο πρέπει να προσδιορίζεται επακριβώς από τον υπάλληλο στη αίτησή του (τόπος, χρόνος, είδος και συνθήκες απασχόλησης).
2. Το ιδιωτικό έργο ή εργασία να συμβιβάζεται με τα καθήκοντα της θέσης του υπαλλήλου, θα πρέπει δηλαδή να συνάδει με το αντικείμενο της αρμοδιότητας που ασκεί, να μην συγκρούεται το ιδιωτικό συμφέρον του υπαλλήλου προς το συμφέρον της υπηρεσίας και, γενικότερα, να μη μειώνει το κύρος της.
3. Το κατά τα ανωτέρω, εκτός του νομίμου ωραρίου λειτουργίας των δημοσίων υπηρεσιών, αιτηθέν από τον υπάλληλο ιδιωτικό έργο ή εργασία να ασκείται κατά τέτοιο τρόπο, ώστε να μην παρακωλύει ή επηρεάζει την απρόσκοπτη άσκηση των καθηκόντων του και την εύρυθμη λειτουργία της υπηρεσίας του.

Ο έλεγχος της συνδρομής των κατά τα ανωτέρω προϋποθέσεων εναπόκειται στην  ουσιαστική  κρίση  του  εκάστοτε  επιλαμβανόμενου  υπηρεσιακού συμβουλίου, το οποίο, προκειμένου να αποφανθεί επί των αιτήσεων των ενδιαφερόμενων υπαλλήλων, προβαίνει στην αξιολόγησή τους και κατ’ επέκταση, στην αποδοχή τους ή μη, με βάση τα, κατά περίπτωση τεθέντα ενώπιόν του πραγματικά στοιχεία (βλ και Γνμδ. Ν.Σ.Κ. 391/2010, 447/2009, 462/2008).

Η γνωμοδότηση του υπηρεσιακού συμβουλίου προβλέπεται ως ουσιώδης τύπος της ανωτέρω διαδικασίας, αφού με αυτήν διαπιστώνεται, αφενός μεν, η συμβατότητα του έργου ή της εργασίας με την υπηρεσιακή ιδιότητα του αιτουμένου υπαλλήλου και το κύρος της υπηρεσίας, αφετέρου δε, η δυνατότητα του τελευταίου να τα εκτελέσει χωρίς να παρεμποδίζεται η ομαλή εκτέλεση των υπηρεσιακών καθηκόντων του, καθώς και εάν μπορεί να γίνει σε τόπο και χρόνο που δεν θα επηρεάσουν τη δυνατότητά του να ανταποκριθεί στα κύρια καθήκοντά του.

Ασυμβίβαστο

Περαιτέρω, σύμφωνα με την ad hoc με αρ. 81/2021 Γνωμοδότηση του Ν.Σ.Κ. αναφέρεται πως :

«…γίνεται δεκτό ότι κύριος σκοπός του καλλιτέχνη είναι η δημιουργία, με ικανοποίηση της αντίστοιχης φιλοδοξίας του, ενώ το οικονομικό μέρος είναι γι’ αυτόν παρεπόμενο στοιχείο, φέρει δε η πώληση των έργων από τον ίδιο τον δημιουργό τους και κατά την οικονομική της ακόμα πλευρά, τον χαρακτήρα της καλλιτεχνικής δημιουργίας, ξένης προς την εμπορία.

Κατά συνέπεια, η από τον καλλιτέχνη πώληση των δικών του καλλιτεχνικών του δημιουργημάτων δεν αποτελεί εμπορική πράξη, καθόσον δεν έχει τα γνωρίσματα της εμπορικής πράξης, προσβλέποντας είτε στην χειροτεχνία, είτε στη διαμεσολάβηση»

Τα ανωτέρω ακολουθούν την παγία νομολογία των Ελληνικών Δικαστηρίων, κάνοντας μάλιστα η Γνωμοδότηση ρητή αναφορά στην με αρ. 669/1994 απόφαση του Αρείου Πάγου καθώς και στην με αρ. 953/2001 απόφαση του Εφετείου Αθηνών.

Η παραπάνω με αρ. 81/2021 Γνωμοδότηση κατέληξε στην εξής απάντηση προς τη Διοίκηση:

«… η από τους ενδιαφερόμενους υπαλλήλους, κατασκευή και πώληση καλλιτεχνικών δημιουργημάτων … δεν συνιστούν άσκηση εμπορίας κατά τη διάταξη του άρθρου 31 παρ. 3 του ΥΚ. Οι λοιπές προϋποθέσεις όμως για τη χορήγηση από τη Διοίκηση της σχετικής άδειας στους ενδιαφερόμενους υπαλλήλους, … ανήκει στην ουσιαστική κρίση της Διοίκησης».

Το Δικηγορικό μας Γραφείο, για περισσότερα από 15 χρόνια εξειδικεύεται στο Εταιρικό και Εμπορικό Δίκαιο. Επικοινωνήστε μαζί μας για σας καθοδηγήσουμε και να σας συμβουλεύσουμε σε κάθε θέμα σχετικά με την δυνατότητα καλλιτέχνη δημοσίου υπαλλήλου να εκθέτει ή να πωλεί τις καλλιτεχνικές του δημιουργίες.

Κατά τη διάταξη του άρθρου 681 του ΑΚ ορίζεται ότι με τη σύμβαση έργου ο εργολάβος έχει υποχρέωση να εκτελέσει το έργο και ο εργοδότης να καταβάλει τη συμφωνημένη αμοιβή. Επομένως, προκύπτει ότι και η σύμβαση με την οποία ανατίθεται σε μηχανικό η εκπόνηση μελέτης ή και η επίβλεψη συγκεκριμένου οικοδομικού έργου, φέρει το χαρακτήρα μίσθωσης έργου.

Τούτο διότι με τη σύμβαση αυτή οι συμβαλλόμενοι (μηχανικός και ιδιοκτήτης) αποβλέπουν στο τελικό αποτέλεσμα παραδόσεως της μελέτης που εκπονήθηκε και των σχεδίων που συντάχθηκαν ως και στο αποτέλεσμα της επιβλέψεως, που είναι η κατά τα συμβατικά στοιχεία, την επιστήμη και τους κανόνες της τέχνης έντεχνη, εμπρόθεσμη και οικονομική εκτέλεση των επιμέρους εργασιών του όλου έργου και όχι στην εργασία που καταβάλλεται για την εκτέλεση αυτών, ως περιεχόμενο της σχετικής συμβάσεως.

Τέλος, με τη σύμβαση αυτή ο μηχανικός αναλαμβάνει την υποχρέωση να εκτελέσει το έργο εκπονώντας την αναληφθείσα μελέτη ή και επιβλέποντας την κατασκευή του έργου, δικαιούται δε, παραδίδοντας τούτο (άρθ. 694 ΑΚ), να λάβει τη συμφωνηθείσα αμοιβή. 

Χρόνος Καταβολής Αμοιβής

Περαιτέρω, σύμφωνα με την διάταξη του άρθρου 104 του Π.Δ. 696/1974:

“Δια τα ιδιωτικά έργα η πλήρης αμοιβή της μελέτης δέον να κατατίθεται, κατά τας κειμένας διατάξεις, προ της υποβολής της συνταχθείσης μελέτης προς έγκριση ή έκδοση της τυχόν απαιτουμένης αδείας“,

Επομένως, από τα παραπάνω συνάγεται ότι, κατά παρέκκλιση της διατάξεως του άρθρου 694 παρ. 1 εδ. α’ ΑΚ, κατά την οποία, η αμοιβή του εργολάβου καταβάλλεται κατά την παράδοση του έργου, επί μελετών ιδιωτικών έργων, οι οποίες υποβάλλονται προς έγκριση ή έκδοση αδείας από αρμοδία αρχή, η αμοιβή του μηχανικού καθίσταται απαιτητή, όταν ολοκληρωθεί η εκπόνηση της μελέτης, ανεξαρτήτως παραδόσεως αυτής προς τον εργοδότη, και κατατίθεται στο Τεχνικό Επιμελητήριο προ της υποβολής της μελέτης προς έγκριση ή έκδοση αδείας (ΑΠ 724/2019).

Δηλαδή, ακόμα και στην περίπτωση που η οικοδομική άδεια δεν εκδοθεί, ο μηχανικός δικαιούται να λάβει τη νόμιμη αμοιβή του για την εκπόνηση των μελετών που του ανατέθηκαν.

Το Δικηγορικό μας Γραφείο, για περισσότερα από 15 χρόνια εξειδικεύεται στο Εταιρικό και Εμπορικό Δίκαιο. Επικοινωνήστε μαζί μας για σας καθοδηγήσουμε και να σας συμβουλεύσουμε σε κάθε θέμα σχετικό με τη νόμιμη αμοιβή μηχανικού.

Εν συντομία:

• Ο παραγωγός ευθύνεται αντικειμενικά για κάθε ζημία που προκαλεί ελάττωμα του προϊόντος του, ανεξάρτητα από υπαιτιότητα, κατά το άρθρο 6 του Ν. 2251/1994. Η ευθύνη αυτή είναι γνήσια αντικειμενική, δηλαδή γεννάται και χωρίς πταίσμα.
• Υπόχρεος δεν είναι μόνο ο κατασκευαστής. Ευθύνονται σαν παραγωγοί και ο σηματοποιός (όποιος θέτει το σήμα ή την επωνυμία του στο προϊόν), ο εισαγωγέας και, όταν ο παραγωγός είναι άγνωστος, κάθε προμηθευτής.
• Το κριτήριο εδώ είναι η ασφάλεια, όχι η ανταπόκριση στη σύμβαση. Το απλώς ελαττωματικό αλλά ασφαλές προϊόν ανήκει στην ευθύνη του πωλητή κατά ΑΚ 534 επ., όχι στην ευθύνη του παραγωγού.
• Καλύπτονται ο θάνατος, η σωματική βλάβη και η καταστροφή περιουσίας άνω των 500 ευρώ. Οι αξιώσεις παραγράφονται στην τριετία, με δεκαετή αποσβεστική προθεσμία από τη θέση σε κυκλοφορία.
• Από τις 9 Δεκεμβρίου 2026 η νέα Οδηγία (ΕΕ) 2024/2853 αλλάζει το πλαίσιο, επεκτείνοντας την ευθύνη σε λογισμικό και τεχνητή νοημοσύνη, διευρύνοντας τους υπόχρεους και ελαφρύνοντας το βάρος απόδειξης.

Πότε ευθύνεται ο παραγωγός για ελαττωματικό προϊόν;

Ο παραγωγός ευθύνεται όταν προϊόν του, λόγω ελαττώματος, δεν παρέχει την ασφάλεια που δικαιολογημένα αναμένεται και προκαλεί ζημία σε πρόσωπο ή περιουσία.

Η ευθύνη είναι αντικειμενική και γεννάται ανεξάρτητα από υπαιτιότητα, με μόνες προϋποθέσεις το ελάττωμα, τη ζημία και τον αιτιώδη σύνδεσμο μεταξύ τους. Ο παραγωγός απαλλάσσεται μόνο αν αποδείξει έναν από τους περιοριστικούς λόγους απαλλαγής που ορίζει ρητά ο νόμος.

Η ευθύνη αυτή ρυθμίζεται από το άρθρο 6 του Ν. 2251/1994 για την προστασία των καταναλωτών, το οποίο ενσωμάτωσε την Οδηγία 85/374/ΕΟΚ. Αποτελεί ειδική ρύθμιση της αδικοπρακτικής ευθύνης του παραγωγού.

Ο νόμος δεν υποκαθιστά τις διατάξεις που ρυθμίζουν τις συνέπειες από την πώληση ελαττωματικού πράγματος, αλλά θεσμοθετεί αυτοτελή ευθύνη εκείνου που διέθεσε στην αγορά μη ασφαλή προϊόντα, από τη χρήση των οποίων προέκυψε ζημία (ΑΠ 1870/2024).

Ο χαρακτηρισμός της ευθύνης ως γνήσιας αντικειμενικής έχει πρακτική σημασία για την επιχείρηση που παράγει, εισάγει ή διαθέτει προϊόντα. Ο υπόχρεος δεν απαλλάσσεται αποδεικνύοντας ότι επέδειξε επιμέλεια.

Απαλλάσσεται μόνο αν συντρέξει ένας από τους ειδικούς λόγους απαλλαγής. Στην πράξη, η επιχείρηση βρίσκεται στη θέση του δυνητικά εναγόμενου, όχι του καταναλωτή.

Το πεδίο προστασίας αφορά τον καταναλωτή, δηλαδή, μετά την τροποποίηση του 2018, το φυσικό πρόσωπο που συναλλάσσεται για μη επαγγελματικούς λόγους.

Επιχείρηση που αγοράζει προϊόν για την επαγγελματική της δραστηριότητα δεν είναι καταναλωτής κατά την έννοια αυτή και δεν αντλεί δικαιώματα από το καθεστώς ευθύνης του παραγωγού. Ο παραγωγός όμως παραμένει εκτεθειμένος έναντι των τελικών καταναλωτών που χρησιμοποιούν το προϊόν.

Ποιος θεωρείται παραγωγός και γιατί ο εισαγωγέας ή ο σηματοποιός ευθύνεται σαν κατασκευαστής;

Παραγωγός δεν είναι μόνο ο κατασκευαστής του τελικού προϊόντος. Ο νόμος εξομοιώνει μαζί του τον κατασκευαστή πρώτης ύλης ή συστατικού, τον σηματοποιό, τον εισαγωγέα και, όταν ο πραγματικός παραγωγός παραμένει άγνωστος, κάθε προμηθευτή του προϊόντος. Η ευρεία αυτή οριοθέτηση εξυπηρετεί τον σκοπό να βρίσκει ο ζημιωθείς πάντα κάποιον υπεύθυνο.

Ως σηματοποιός νοείται όποιος εμφανίζεται ως παραγωγός θέτοντας στο προϊόν την επωνυμία, το σήμα ή άλλο διακριτικό του γνώρισμα. Η επιχείρηση που διαθέτει προϊόν τρίτου με τη δική της ιδιωτική ετικέτα (private label) αναλαμβάνει έτσι ευθύνη παραγωγού, ακόμη και χωρίς καμία συμμετοχή στην κατασκευή.

Η εμπειρία από υποθέσεις ευθύνης παραγωγού δείχνει ότι η απόφαση για τοποθέτηση σήματος σε εισαγόμενο ή αναθετόμενο προϊόν μεταβάλλει ουσιωδώς τη θέση της επιχείρησης, γι’ αυτό και κρίνεται πριν, όχι μετά, τη διάθεση.

Ο εισαγωγέας ευθύνεται κατά πλάσμα δικαίου σαν παραγωγός, δηλαδή με ευθύνη που ο νόμος του αποδίδει χωρίς να είναι ο πραγματικός κατασκευαστής. Πρόκειται για όποιον εισάγει προϊόν στην Ευρωπαϊκή Ένωση από τρίτη χώρα για πώληση, μίσθωση ή άλλη μορφή διανομής στο πλαίσιο της επαγγελματικής του δραστηριότητας (ΑΠ 1380/2022).

Αντίθετα, όποιος απλώς διακινεί προϊόν μεταξύ κρατών μελών της Ένωσης ευθύνεται κατ’ αρχήν μόνο ως προμηθευτής και μάλιστα επικουρικά, όταν ο παραγωγός ή ο εισαγωγέας παραμένουν άγνωστοι.

Η διάκριση προμηθευτή και εξομοιούμενου με παραγωγό δεν είναι πάντοτε καθαρή. Το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ερμηνεύοντας την έννοια του προσώπου που εμφανίζεται ως παραγωγός, έκρινε ότι προμηθευτής του οποίου η επωνυμία συμπίπτει εν μέρει με το σήμα που έθεσε ο κατασκευαστής μπορεί να ευθύνεται σαν παραγωγός (ΔΕΕ C-157/23, Ford Italia).

Η σύμπτωση επωνυμίας και σήματος αρκεί, υπό προϋποθέσεις, για να θεμελιώσει ευθύνη, ανεξάρτητα από το ποιος κατασκεύασε πραγματικά το προϊόν.

Πότε θεωρείται ελαττωματικό ένα προϊόν και σε τι διαφέρει από το ελάττωμα της πώλησης;

Ελαττωματικό, κατά το καθεστώς ευθύνης του παραγωγού, είναι το προϊόν που δεν παρέχει την ευλόγως αναμενόμενη ασφάλεια. Κριτήριο είναι η επικινδυνότητα, όχι η ακαταλληλότητα για τη χρήση. Το προϊόν που απλώς δεν ανταποκρίνεται στη σύμβαση, χωρίς να είναι ανασφαλές, εμπίπτει στην ευθύνη του πωλητή κατά ΑΚ 534 επ., όχι στο πεδίο αυτό.

Το ελαττωματικό εδώ ταυτίζεται με το επικίνδυνο και αντιδιαστέλλεται προς το ασφαλές. Για την εκτίμηση λαμβάνονται υπόψη όλες οι ειδικές συνθήκες, ιδίως η εξωτερική εμφάνιση, η ευλόγως αναμενόμενη χρήση και ο χρόνος θέσης σε κυκλοφορία.

Οι οδηγίες χρήσης, οι προειδοποιήσεις κινδύνου και οι ενδείξεις πρόληψης αποτελούν μέρος της παρουσίασης του προϊόντος και συνυπολογίζονται. Ένα προϊόν δεν καθίσταται ελαττωματικό μόνο επειδή αργότερα κυκλοφόρησε άλλο τελειότερο.

Η διάκριση από την ευθύνη του πωλητή είναι νομικά κρίσιμη. Ο Άρειος Πάγος έχει κρίνει ρητά ότι ελαττωματικό, κατά το άρθρο 6, δεν είναι το προϊόν που στερείται συνομολογημένων ιδιοτήτων κατά την έννοια του άρθρου 534 ΑΚ, αλλά εκείνο που δεν παρέχει την ευλόγως προσδοκώμενη ασφάλεια (ΑΠ 1359/2018).

Όταν το ελάττωμα καθιστά το προϊόν ακατάλληλο για τη χρήση αλλά όχι επικίνδυνο, ενεργοποιούνται τα δικαιώματα του αγοραστή έναντι του πωλητή. Όταν προκαλεί ζημία σε πρόσωπο ή περιουσία λόγω ανασφάλειας, ενεργοποιείται η αυτοτελής ευθύνη του παραγωγού. Οι δύο βάσεις μπορούν να συντρέχουν, στηρίζονται όμως σε διαφορετικό θεμέλιο.

Ποια ζημία καλύπτει και ποιος φέρει το βάρος απόδειξης;

Η ευθύνη του παραγωγού καλύπτει τον θάνατο και τη σωματική βλάβη προσώπων, καθώς και την καταστροφή περιουσιακού στοιχείου του καταναλωτή άνω των 500 ευρώ, εφόσον το στοιχείο αυτό προοριζόταν και χρησιμοποιήθηκε για προσωπική χρήση. Ο ζημιωθείς αποδεικνύει το ελάττωμα, τη ζημία και τον αιτιώδη σύνδεσμο. Ο παραγωγός φέρει το βάρος να αποδείξει λόγο απαλλαγής.

Το όριο των 500 ευρώ αφορά μόνο τη ζημία σε περιουσιακά στοιχεία. Ο θάνατος και η σωματική βλάβη καλύπτονται χωρίς κατώτερο όριο. Πέρα από την υλική ζημία, το άρθρο 6 παρ. 7, μετά τον Ν. 3587/2007, προβλέπει ρητά χρηματική ικανοποίηση λόγω ηθικής βλάβης ή ψυχικής οδύνης για παράβαση των διατάξεων του άρθρου.

Πριν από την τροποποίηση αυτή, η ηθική βλάβη καλυπτόταν μόνο μέσω των κοινών διατάξεων των άρθρων 914 και 932 ΑΚ (ΑΠ 1870/2024).

Ως προς την απόδειξη, η ένταση της αντικειμενικής ευθύνης φαίνεται στην κατανομή του βάρους. Ο καταναλωτής, ξένος προς τη διαδικασία παραγωγής, βρίσκεται σε αντικειμενική αδυναμία να αποδείξει την εσωτερική πλημμέλεια.

Κατ’ ανάλογη εφαρμογή του άρθρου 925 ΑΚ, που απηχεί τη θεωρία των σφαιρών επιρροής, ο ζημιωθείς αρκεί να επικαλεστεί και να αποδείξει την αντικειμενικώς βλαπτική ελαττωματικότητα. Ο παραγωγός φέρει έκτοτε το βάρος να αποδείξει λόγο που αίρει την ευθύνη του.

Στα σύνθετα ή τεχνικά προϊόντα, η απόδειξη του αιτιώδους συνδέσμου μεταξύ ελαττώματος και ζημίας απαιτεί κατά περίπτωση αξιολόγηση των πραγματικών περιστατικών, συχνά με πραγματογνωμοσύνη.

Το αν ένα βλαπτικό αποτέλεσμα ανάγεται στο ελάττωμα ή σε εξωγενή αίτια είναι το σημείο όπου κρίνεται στην πράξη η θεμελίωση ή η κατάρριψη της αξίωσης.

Πότε απαλλάσσεται ο παραγωγός από την ευθύνη;

Ο παραγωγός απαλλάσσεται μόνο αν αποδείξει έναν από τους λόγους του άρθρου 6 παρ. 8:

1. ότι δεν έθεσε το προϊόν σε κυκλοφορία,
2. ότι το ελάττωμα δεν υπήρχε κατά τη θέση σε κυκλοφορία ή εμφανίστηκε αργότερα,
3. ότι δεν το κατασκεύασε προς διανομή ούτε στο πλαίσιο της επαγγελματικής του δραστηριότητας, ή
4. ότι το ελάττωμα οφείλεται σε συμμόρφωση με κανόνες αναγκαστικού δικαίου.

Οι λόγοι αυτοί είναι περιοριστικοί και η επίκλησή τους βαρύνει τον παραγωγό. Η απλή επίκληση επιμέλειας ή τήρησης των συνήθων προδιαγραφών δεν αρκεί, ακριβώς επειδή η ευθύνη έχει διαμορφωθεί ως γνήσια αντικειμενική.

Ιδιαίτερη σημασία έχει η απόδειξη του χρόνου εμφάνισης του ελαττώματος, καθώς μετατοπίζει την ευθύνη ανάλογα με το αν το προϊόν ήταν ήδη ελαττωματικό όταν διατέθηκε.

Κρίσιμη για την επιχείρηση είναι η φύση της ευθύνης ως αναγκαστικού δικαίου έναντι του ζημιωθέντος. Ο παραγωγός δεν μπορεί να αποκλείσει ή να περιορίσει με ρήτρα την ευθύνη του απέναντι στον καταναλωτή. Κάθε τέτοια απαλλακτική ρήτρα είναι ανίσχυρη ως προς αυτόν.

Η διαχείριση του κινδύνου μετατοπίζεται έτσι στη σχέση με τους προμηθευτές της αλυσίδας, μέσω συμβατικών ρητρών εγγύησης, αποζημίωσης και δικαιώματος αναγωγής, οι οποίες απαιτούν ad hoc διατύπωση ανάλογα με το ποιος βαρύνεται με το ελάττωμα και εντός ποιας προθεσμίας.

Πόσο χρόνο διαρκεί η ευθύνη του παραγωγού;

Οι αξιώσεις κατά του παραγωγού παραγράφονται στην τριετία από τότε που ο ζημιωθείς έμαθε ή όφειλε να μάθει τη ζημία, το ελάττωμα και την ταυτότητα του παραγωγού. Ανεξάρτητα από την τριετία, μετά δεκαετία από τη θέση του συγκεκριμένου προϊόντος σε κυκλοφορία επέρχεται απόσβεση των δικαιωμάτων του ζημιωθέντος.

Η δεκαετής προθεσμία είναι αποσβεστική, δηλαδή προθεσμία μετά την πάροδο της οποίας το δικαίωμα αποσβήνεται οριστικά, χωρίς αναστολή ή διακοπή. Τρέχει από τη θέση του συγκεκριμένου προϊόντος σε κυκλοφορία, όχι από τη ζημία.

Για προϊόντα με μεγάλη διάρκεια ζωής, το σημείο αυτό οριοθετεί ουσιωδώς την έκθεση του παραγωγού, καθώς αξιώσεις για ζημίες που εκδηλώνονται πολύ αργότερα ενδέχεται να έχουν ήδη αποσβεστεί.

Παράλληλα με την ειδική ευθύνη, ο ζημιωθείς μπορεί να στηριχθεί και στις κοινές διατάξεις της αδικοπραξίας, εφόσον του παρέχουν μεγαλύτερη προστασία. Η αδικοπρακτική αξίωση κατά το άρθρο 937 ΑΚ παραγράφεται στην πενταετία από τη γνώση και στην εικοσαετία από την πράξη. Η επιλογή της εφαρμοστέας βάσης εξαρτάται από τα πραγματικά περιστατικά της υπόθεσης και μεταβάλλει τόσο τις προθεσμίες όσο και το βάρος απόδειξης.

Πώς αλλάζει η ευθύνη του παραγωγού από τις 9 Δεκεμβρίου 2026 με την Οδηγία (ΕΕ) 2024/2853;

Από τις 9 Δεκεμβρίου 2026 η Οδηγία (ΕΕ) 2024/2853 καταργεί την Οδηγία 85/374/ΕΟΚ και εκσυγχρονίζει το καθεστώς ευθύνης. Εφαρμόζεται σε προϊόντα που διατίθενται στην αγορά ή τίθενται σε λειτουργία μετά την ημερομηνία αυτή. Για προϊόντα που κυκλοφόρησαν νωρίτερα εξακολουθεί να ισχύει το σημερινό πλαίσιο του Ν. 2251/1994.

Η νέα ρύθμιση διευρύνει την έννοια του προϊόντος ώστε να καλύπτει το λογισμικό (software), τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης (AI) και τα αρχεία ψηφιακής κατασκευής. Διαφέρει από την γενική ευθύνη πώλησης αγαθών με ψηφιακά στοιχεία του Ν. 4967/2022, καθώς ο τελευταίος αφορά το καθεστώς ανταπόκρισης.

Διευρύνει και τον κύκλο των υπόχρεων οικονομικών φορέων, δηλαδή των προσώπων που φέρουν ευθύνη κατά μήκος της αλυσίδας διάθεσης, όπως κατασκευαστής, εισαγωγέας, εξουσιοδοτημένος αντιπρόσωπος, πάροχος υπηρεσιών διεκπεραίωσης και, υπό προϋποθέσεις, διανομέας ή επιγραμμική πλατφόρμα.

Για τις επιχειρήσεις τεχνολογίας, η μετατόπιση αυτή συνδέεται με τις υποχρεώσεις που ήδη επιβάλλει σε εισαγωγείς και διανομείς ο Κανονισμός για την τεχνητή νοημοσύνη.

Ως προς τη ζημία, η Οδηγία προσθέτει την καταστροφή ή αλλοίωση δεδομένων που δεν χρησιμοποιούνται για επαγγελματικούς σκοπούς, καθώς και την ιατρικώς αναγνωρισμένη βλάβη της ψυχικής υγείας.

Καταργεί το κατώτερο όριο των 500 ευρώ για την υλική ζημία. Παράλληλα ελαφρύνει το βάρος απόδειξης του ζημιωθέντος, με τεκμήρια ελαττωματικότητας ή αιτιώδους συνδέσμου σε σύνθετες υποθέσεις και με δικαίωμα πρόσβασης σε αποδεικτικά στοιχεία που κατέχει ο εναγόμενος.

Η προθεσμία ενσωμάτωσης της Οδηγίας από τα κράτη μέλη λήγει επίσης στις 9 Δεκεμβρίου 2026. Μέχρι τη θέση σε ισχύ των εθνικών μέτρων εφαρμογής, το εφαρμοστέο δίκαιο παραμένει ο Ν. 2251/1994.

Ο προσδιορισμός του καθεστώτος που διέπει κάθε προϊόν εξαρτάται από τον χρόνο διάθεσής του, γι’ αυτό και τα προϊόντα που κυκλοφορούν κοντά στην ημερομηνία μετάβασης απαιτούν κατά περίπτωση αξιολόγηση της έκθεσης.

Συχνές Ερωτήσεις

Ευθύνεται ο πωλητής ή ο παραγωγός για ελαττωματικό προϊόν;

Και οι δύο, σε διαφορετική βάση. Ο πωλητής ευθύνεται συμβατικά έναντι του αγοραστή για έλλειψη ανταπόκρισης του πράγματος στη σύμβαση κατά ΑΚ 534 επ. Ο παραγωγός ευθύνεται αδικοπρακτικά και αντικειμενικά έναντι κάθε ζημιωθέντος, όταν το προϊόν είναι μη ασφαλές και προκαλεί ζημία σε πρόσωπο ή περιουσία. Οι δύο βάσεις μπορούν να συντρέχουν όταν το ελάττωμα είναι ταυτόχρονα έλλειψη ανταπόκρισης και πηγή κινδύνου.

Καλύπτει η ευθύνη του παραγωγού και τις επιχειρήσεις που αγοράζουν προϊόντα;

Το καθεστώς προστατεύει τον καταναλωτή, δηλαδή το φυσικό πρόσωπο που συναλλάσσεται για μη επαγγελματικούς λόγους. Επιχείρηση που αγοράζει προϊόν για την επαγγελματική της δραστηριότητα δεν είναι καταναλωτής και δεν αντλεί δικαιώματα από αυτό. Στις σχέσεις μεταξύ επιχειρήσεων εφαρμόζονται οι κανόνες της πώλησης και οι συμβατικές ρήτρες. Ο παραγωγός όμως παραμένει εκτεθειμένος έναντι των τελικών καταναλωτών.

Ευθύνεται ο εισαγωγέας προϊόντος από τρίτη χώρα;

Ναι. Ο εισαγωγέας που φέρνει προϊόν στην Ευρωπαϊκή Ένωση από τρίτη χώρα για διάθεση στο πλαίσιο της επιχειρηματικής του δραστηριότητας ευθύνεται κατά πλάσμα δικαίου σαν παραγωγός. Αντίθετα, όποιος απλώς διακινεί προϊόν ήδη κυκλοφορούν εντός της Ένωσης ευθύνεται κατ’ αρχήν μόνο ως προμηθευτής και επικουρικά, όταν ο παραγωγός ή ο εισαγωγέας παραμένουν άγνωστοι.

Ισχύει η νέα Οδηγία 2024/2853 για προϊόντα που ήδη κυκλοφορούν;

Η Οδηγία (ΕΕ) 2024/2853 εφαρμόζεται σε προϊόντα που διατίθενται στην αγορά ή τίθενται σε λειτουργία από τις 9 Δεκεμβρίου 2026. Για προϊόντα που κυκλοφόρησαν πριν από την ημερομηνία αυτή εξακολουθεί να ισχύει το πλαίσιο του Ν. 2251/1994, το οποίο ενσωμάτωσε την Οδηγία 85/374/ΕΟΚ.

Πρακτικές Επισημάνσεις

Σήμα και ιδιωτική ετικέτα: Η τοποθέτηση επωνυμίας ή σήματος σε προϊόν τρίτου μετατρέπει τον σηματοποιό σε υπόχρεο παραγωγό, ακόμη και χωρίς καμία συμμετοχή στην κατασκευή. Η απόφαση για ιδιωτική ετικέτα κρίνεται πριν τη διάθεση.

Ευθύνη εισαγωγέα: Ο εισαγωγέας από τρίτη χώρα ευθύνεται σαν κατασκευαστής. Η δυνατότητα αναγωγής προς τον αλλοδαπό παραγωγό εξαρτάται από τη συμβατική κατανομή του κινδύνου κατά την προμήθεια, όχι από την ιδιότητα του εισαγωγέα.

Ασφάλεια, όχι ανταπόκριση: Κριτήριο εδώ είναι η επικινδυνότητα του προϊόντος. Η μη ανταπόκριση στη σύμβαση χωρίς κίνδυνο ανήκει στην ευθύνη του πωλητή, με διαφορετικά δικαιώματα και προθεσμίες.

Απαλλακτικές ρήτρες ανίσχυρες: Η ευθύνη έναντι του καταναλωτή είναι αναγκαστικού δικαίου. Η διαχείριση κινδύνου γίνεται μέσω ρητρών εγγύησης και αναγωγής προς τους προμηθευτές, όχι με απαλλαγή έναντι του ζημιωθέντος.

Δεκαετής αποσβεστική: Η δεκαετία τρέχει από τη θέση του συγκεκριμένου προϊόντος σε κυκλοφορία, όχι από τη ζημία. Για προϊόντα μεγάλης διάρκειας ζωής αυτό οριοθετεί ουσιωδώς την έκθεση.

Μετάβαση 9.12.2026: Το εφαρμοστέο καθεστώς εξαρτάται από τον χρόνο διάθεσης κάθε προϊόντος στην αγορά. Τα προϊόντα που κυκλοφορούν κοντά στην ημερομηνία απαιτούν κατά περίπτωση αξιολόγηση, ιδίως στους τομείς λογισμικού και τεχνητής νοημοσύνης.

Το Δικηγορικό μας Γραφείο, για περισσότερα από 20 χρόνια εξειδικεύεται στο Εταιρικό και Εμπορικό Δίκαιο. Επικοινωνήστε μαζί μας για σας καθοδηγήσουμε και να σας συμβουλεύσουμε σε κάθε θέμα που αφορά στην ευθύνη του παραγωγού για ελαττωματικά προϊόντα .

Εν συντομία:

• Η εγκατάλειψη του μισθίου χωρίς νόμιμο ή συμβατικό έρεισμα δεν λύνει τη μίσθωση. Τα μισθώματα οφείλονται έως τη συμβατική λήξη, ακόμη και χωρίς χρήση του μισθίου (ΑΠ 1730/2013).
• Η συμβατική διάρκεια δεσμεύει: έξοδος πριν τη λήξη υπάρχει μόνο με συμβατική ρήτρα, σπουδαίο λόγο ή συμφωνία με τον εκμισθωτή (ΑΠ 1866/2025).
• Άκυρη καταγγελία για σπουδαίο λόγο σημαίνει ότι τα μισθώματα συνεχίζουν να οφείλονται. Στην ΑΠ 1548/2018 το κόστος της αποτυχίας έφθασε τα 17.984,96 ευρώ.
• Η αξίωση του εκμισθωτή περιορίζεται όταν παραλείπει ευχερή επανεκμίσθωση (ΑΚ 281, 300, ΑΠ 1330/2020). Αυτό αποτελεί το βασικό διαπραγματευτικό όπλο του αποχωρούντος.

Πότε επιτρέπεται η πρόωρη αποχώρηση χωρίς οφειλή των υπόλοιπων μισθωμάτων;

Η πρόωρη αποχώρηση χωρίς οφειλή των υπόλοιπων μισθωμάτων επιτρέπεται μόνο όταν στηρίζεται σε μία από τρεις νομικές βάσεις:

1. συμβατική ρήτρα πρόωρης εξόδου (break clause),
2. καταγγελία για σπουδαίο λόγο και
3. συναινετική λύση με τον εκμισθωτή.

Χωρίς μία από αυτές, η μίσθωση δεν λύνεται και ο μισθωτής οφείλει τα μισθώματα ολόκληρου του υπόλοιπου συμβατικού χρόνου (άρθρα 574 και 596 ΑΚ, ΑΠ 1730/2013).

Ο κανόνας εφαρμόζεται με αυστηρότητα. Κατά το άρθρο 596 ΑΚ ο μισθωτής δεν απαλλάσσεται από το μίσθωμα όταν εμποδίζεται να χρησιμοποιήσει το μίσθιο από λόγους που αφορούν τον ίδιο, οι δε διατάξεις των άρθρων 574 και 596 ΑΚ ισχύουν και στις εμπορικές μισθώσεις μέσω του άρθρου 44 ΠΔ 34/1995 (ΑΠ 878/2021).

Οι γενικοί αυτοί κανόνες καταλαμβάνουν κάθε μίσθωση, επαγγελματική ή κατοικίας, ενώ οι ειδικές οδοί εξόδου που ακολουθούν αφορούν την επαγγελματική μίσθωση.

Ο πίνακας συνοψίζει τις επιλογές εξόδου με τις προϋποθέσεις, το κόστος και τον κύριο κίνδυνο καθεμιάς.

Πόσο δεσμεύει η συμβατική διάρκεια και πότε επιτρέπεται έξοδος με τρίμηνη προειδοποίηση;

Η διάρκεια της επαγγελματικής μίσθωσης δεσμεύει αμφότερα τα μέρη. Κατά το άρθρο 13 του Ν. 4242/2014 η μίσθωση ισχύει τουλάχιστον για τριετία και, όταν έχει συμφωνηθεί μεγαλύτερη διάρκεια, ο μισθωτής δεν μπορεί να την καταγγείλει μονομερώς πριν τη συμβατική λήξη παρά μόνο για σπουδαίο λόγο (ΑΠ 1866/2025).

Ο Άρειος Πάγος έχει αποκλείσει την ερμηνεία ότι ο νόμος παρέχει στον μισθωτή δυνατότητα καταγγελίας οποτεδήποτε και αζημίως. Η νόμιμη τριετής διάρκεια δεσμεύει τους συμβαλλομένους και δεν χωρεί ούτε παραίτηση του εκμισθωτή από αυτήν (ΑΠ 971/2022).

Η εικόνα αλλάζει μετά τη λήξη της συμβατικής διάρκειας. Αν ο μισθωτής παραμείνει στο μίσθιο, η μίσθωση καθίσταται αορίστου χρόνου κατ’ άρθρο 611 ΑΚ και εφαρμόζεται η τρίμηνη προθεσμία καταγγελίας του άρθρου 13 §1 εδ. γ’ Ν. 4242/2014, η οποία αποτελεί κανόνα αναγκαστικού δικαίου (ΑΠ 641/2025).

Στο στάδιο αυτό η μισθώτρια επιχείρηση επιλέγει μεταξύ ελεύθερης εξόδου με τρίμηνη έγγραφη προειδοποίηση και αναμίσθωσης ή παράτασης με αναδιαπραγμάτευση των όρων.

Πώς ασκείται η καταγγελία για σπουδαίο λόγο και τι διακινδυνεύει ο μισθωτής αν κριθεί άκυρη;

Η καταγγελία για σπουδαίο λόγο λύνει τη μίσθωση άμεσα και χωρίς αποζημίωση, όταν συντρέχουν περιστατικά που καθιστούν τη συνέχισή της μη ανεκτή κατά την καλή πίστη (ΑΠ 208/2018). Αν όμως ο λόγος κριθεί ανεπαρκής, η καταγγελία είναι άκυρη, η μίσθωση συνεχίζεται και τα μισθώματα οφείλονται έως τη συμβατική λήξη.

Τα περιστατικά αξιολογούνται με αντικειμενικά κριτήρια και αφορούν κατά κανόνα τον αποδέκτη της καταγγελίας. Κατ’ εξαίρεση μπορεί να ανάγονται στη σφαίρα συμφερόντων του ίδιου του καταγγέλλοντος, υπό την προϋπόθεση ότι δεν οφείλονται σε υπαιτιότητά του (ΑΠ 208/2018).

Η πτώση του τζίρου ή η ζημιογόνος λειτουργία της επιχείρησης ανήκουν στον επιχειρηματικό κίνδυνο του μισθωτή και δεν θεμελιώνουν κατά κανόνα σπουδαίο λόγο, όπως προκύπτει και από τη στενή ερμηνεία που επιβάλλει η νομολογία στην καταγγελία επαγγελματικής μίσθωσης.

Τα πραγματικά περιστατικά που συγκροτούν τον σπουδαίο λόγο πρέπει να περιλαμβάνονται στην ίδια την έγγραφη επιδοθείσα καταγγελία. Η μεταγενέστερη εξειδίκευσή τους με τις προτάσεις στη δίκη δεν αρκεί (ΑΠ 971/2022).

Στην ΑΠ 1548/2018 η μισθώτρια φαρμακείου αποχώρησε επικαλούμενη οικονομική αδυναμία, ενώ είχε ήδη μισθώσει νέο χώρο. Ο ισχυρισμός κρίθηκε προσχηματικός, ο σπουδαίος λόγος δεν αναγνωρίσθηκε και επιδικάσθηκαν τα μισθώματα είκοσι μηνών έως τη συμβατική λήξη, συνολικά 17.984,96 ευρώ με το αναλογούν χαρτόσημο.

Πότε περιορίζεται η αξίωση του εκμισθωτή για τα υπόλοιπα μισθώματα;

Ακόμη και επί αυθαίρετης αποχώρησης, ο μισθωτής αφαιρεί από το οφειλόμενο μίσθωμα καθετί που ωφελήθηκε ο εκμισθωτής από τη χρησιμοποίηση του μισθίου με άλλον τρόπο, καθώς και ό,τι δολίως ή από αμέλεια παρέλειψε να ωφεληθεί (άρθρο 596 ΑΚ). Η αξίωση περιορίζεται περαιτέρω μέσω των άρθρων 281 και 300 ΑΚ, όταν ο εκμισθωτής κωλυσιεργεί στην επανεκμίσθωση.

Όταν ο εκμισθωτής αρνείται ή παραλείπει να εκμισθώσει το μίσθιο σε ορισμένο ενδιαφερόμενο πρόσωπο, μολονότι η εκμίσθωση είναι ευχερής, η εμμονή του στην είσπραξη όλων των μισθωμάτων προσκρούει στο άρθρο 281 ΑΚ ως καταχρηστική.

Παράλληλα, η αδράνειά του θεμελιώνει ένσταση συντρέχοντος πταίσματος κατά το άρθρο 300 ΑΚ, αφού παραλείπει να περιορίσει τη ζημία του. Δεν συντρέχει όμως κατάχρηση όταν ο εκμισθωτής επανεκμισθώνει αμέσως το μίσθιο και αξιώνει τα μισθώματα έως την επανεκμίσθωση ή τη διαφορά μισθώματος, αν το νέο μίσθωμα είναι χαμηλότερο (ΑΠ 1330/2020).

Η εμπειρία από υποθέσεις διεκδίκησης μισθωμάτων μετά από εγκατάλειψη μισθίου δείχνει ότι η έκβαση της ένστασης του άρθρου 300 ΑΚ κρίνεται από το αποδεικτικό υλικό. Αγγελίες, μεσιτικές εντολές, γραπτές προτάσεις υποψήφιων μισθωτών και η χρονική τους αλληλουχία καθορίζουν αν ο εκμισθωτής επέδειξε τη ζητούμενη επιμέλεια.

Ο αποχωρών που τεκμηριώνει εγγράφως συγκεκριμένο υποψήφιο νέο μισθωτή μετατοπίζει αποφασιστικά το βάρος της αντιδικίας.

Συναινετική λύση ή εναλλακτικές: πότε συμφέρει η διαπραγμάτευση αντί της μονομερούς εξόδου;

Όταν δεν υπάρχει συμβατική ρήτρα εξόδου ούτε στέρεος σπουδαίος λόγος, η συναινετική λύση αποτελεί την ασφαλέστερη επιλογή. Η μίσθωση λύνεται με νεότερη συμφωνία που αποδεικνύεται με έγγραφο βέβαιης χρονολογίας (άρθρο 13 §1 εδ. β’ Ν. 4242/2014) και το τίμημα της εξόδου γίνεται αντικείμενο διαπραγμάτευσης αντί δικαστικής αβεβαιότητας.

Το περιεχόμενο της συμφωνίας καλύπτει συνήθως το τίμημα εξόδου, την τύχη της εγγύησης, τον χρόνο και τον τρόπο παράδοσης, την κατάσταση του μισθίου και την αμοιβαία παραίτηση από αξιώσεις. Το διαπραγματευτικό πλαίσιο διαμορφώνεται από τον δικαστικό κίνδυνο κάθε πλευράς.

Ο εκμισθωτής που θα αδρανήσει αντιμετωπίζει την ένσταση του άρθρου 300 ΑΚ, ενώ ο μισθωτής που θα αποχωρήσει αυθαίρετα αντιμετωπίζει αγωγή για το σύνολο των μισθωμάτων. Η εμπειρία από διαπραγματεύσεις πρόωρης λύσης επαγγελματικών μισθώσεων δείχνει ότι η προσκόμιση συγκεκριμένου και φερέγγυου υποψήφιου νέου μισθωτή από τον αποχωρούντα μειώνει δραστικά το ζητούμενο τίμημα.

Η φορολογική διάσταση δεν είναι αμελητέα για την μισθώτρια επιχείρηση. Η έκπτωση της αποζημίωσης εξόδου ως επιχειρηματικής δαπάνης κρίνεται κατά τα κριτήρια του άρθρου 22 Ν. 4172/2013, δηλαδή αν η δαπάνη πραγματοποιείται προς το συμφέρον της επιχείρησης, αντιστοιχεί σε πραγματική συναλλαγή και εγγράφεται στα τηρούμενα βιβλία. Η νομική βάση της λύσης και η τεκμηρίωσή της στο σχετικό έγγραφο επηρεάζουν άμεσα τη φορολογική μεταχείριση.

Εναλλακτικά προς την έξοδο, όπου το μισθωτήριο επιτρέπει υπομίσθωση ή παραχώρηση της χρήσης σε τρίτον, η επιχείρηση μεταφέρει το κόστος του μισθώματος χωρίς να λύσει τη μίσθωση, διατηρώντας το ακίνητο ως περιουσιακή θέση.

Τι γίνεται με την εγγύηση και την παράδοση των κλειδιών;

Η εγγύηση που καταβλήθηκε κατά τη σύναψη λειτουργεί συνήθως ως εγγυοδοσία, δηλαδή προκαταβολή έναντι ενδεχόμενου μελλοντικού χρέους του μισθωτή.

Επί αυθαίρετης πρόωρης αποχώρησης δεν επιστρέφεται, αλλά καταλογίζεται στις οφειλές. Η παράδοση των κλειδιών, από μόνη της, δεν λύνει τη μίσθωση ούτε απαλλάσσει από τα μισθώματα.

Η σιωπηρή άσκηση καταγγελίας δεν είναι έγκυρη και η μίσθωση θεωρείται ενεργός. Ούτε η σύναψη νέας μίσθωσης του ίδιου ακινήτου με τον νέο κτήτορα επιφέρει σιωπηρή λύση της αρχικής σύμβασης (ΑΠ 956/2015).

Η λύση απαιτεί ρητή δήλωση με νόμιμο έρεισμα ή ρητή συμφωνία, κατά προτίμηση με πρωτόκολλο παράδοσης που καταγράφει τη συμφωνία λύσης, την κατάσταση του μισθίου και την εκκαθάριση των εκατέρωθεν οφειλών, περιλαμβανομένης της εγγύησης.

Συχνές Ερωτήσεις

Λύνεται η μίσθωση αν ο μισθωτής παραδώσει τα κλειδιά στον εκμισθωτή;

Όχι. Η παράδοση των κλειδιών δεν συνιστά έγκυρη καταγγελία, αφού η σιωπηρή άσκησή της δεν αναγνωρίζεται (ΑΠ 956/2015). Αν ο εκμισθωτής παραλάβει τα κλειδιά για να προστατεύσει το ακίνητο ή να το επανεκμισθώσει, χωρίς να αποδέχεται τη λύση, τα μισθώματα εξακολουθούν να οφείλονται, με μόνη τη μείωση του άρθρου 596 ΑΚ.

Ισχύει το δικαίωμα καταγγελίας μετά από ένα έτος σε μίσθωση που υπογράφηκε μετά την 28.2.2014;

Όχι. Το άρθρο 43 ΠΔ 34/1995, που επέτρεπε καταγγελία μετά από ένα έτος με αποζημίωση ενός μισθώματος, δεν εφαρμόζεται στις μισθώσεις που καταρτίσθηκαν μετά την έναρξη ισχύος του Ν. 4242/2014 (ΑΠ 971/2022). Παρά τη διάδοσή του σε παλαιότερη αρθρογραφία, το δικαίωμα επιβιώνει μόνο σε μισθώσεις προ της 28.2.2014 που παραμένουν ακόμη εντός της συμβατικής τους διάρκειας. Σε κάθε άλλη περίπτωση η πρόωρη έξοδος στηρίζεται μόνο σε συμβατική ρήτρα, σε σπουδαίο λόγο ή σε συναινετική λύση με τον εκμισθωτή.

Επιστρέφεται η εγγύηση σε πρόωρη αποχώρηση;

Επί αυθαίρετης εγκατάλειψης, όχι. Καταλογίζεται στις οφειλές του μισθωτή ως προκαταβολή έναντι χρέους. Επί νόμιμης καταγγελίας ή συναινετικής λύσης, η τύχη της κρίνεται από τη συμφωνία των μερών, μετά την εκκαθάριση μισθωμάτων, φθορών και λοιπών αξιώσεων του εκμισθωτή.

Οφείλονται μισθώματα αν το μίσθιο επανεκμισθωθεί σε τρίτο;

Οφείλονται τα μισθώματα έως τον χρόνο της επανεκμίσθωσης. Από εκεί και έπειτα ο μισθωτής οφείλει μόνο την τυχόν διαφορά, αν το νέο μίσθωμα είναι χαμηλότερο από το συμφωνημένο (άρθρο 596 ΑΚ, ΑΠ 1330/2020).

Εκπίπτει φορολογικά η αποζημίωση πρόωρης λύσης της μίσθωσης;

Η έκπτωση κρίνεται κατά το άρθρο 22 Ν. 4172/2013. Απαιτείται η δαπάνη να πραγματοποιείται προς το συμφέρον της επιχείρησης, να αντιστοιχεί σε πραγματική συναλλαγή και να εγγράφεται στα βιβλία. Η σαφής αποτύπωση της νομικής βάσης της λύσης στο σχετικό έγγραφο αποτελεί κρίσιμη τεκμηρίωση σε ενδεχόμενο φορολογικό έλεγχο.

Πρακτικές Επισημάνσεις

Έλεγχος του μισθωτηρίου πριν από κάθε κίνηση: Οι ρήτρες πρόωρης εξόδου, οι ποινικές ρήτρες και οι προθεσμίες τους καθορίζουν τη φθηνότερη νόμιμη οδό. Κρίσιμο είναι αν οι κυρώσεις συνδέονται με λύση «από υπαιτιότητα του μισθωτή» ή με κάθε πρόωρη λύση, αφού η έγκυρη καταγγελία για σπουδαίο λόγο και η συναινετική λύση δεν συνιστούν υπαιτιότητα. Η ακριβής διατύπωση κάθε ρήτρας κρίνει το τελικό κόστος εξόδου.

Πληρότητα της έγγραφης καταγγελίας: Τα πραγματικά περιστατικά που θεμελιώνουν τον σπουδαίο λόγο διατυπώνονται πλήρως στο επιδιδόμενο έγγραφο. Μεταγενέστερη συμπλήρωση (πχ με τις προτάσεις) δεν θεραπεύει την έλλειψη (ΑΠ 971/2022) και η άκυρη καταγγελία αφήνει τα μισθώματα να τρέχουν έως τη συμβατική λήξη.

Τεκμηρίωση της επανεκμίσθωσης και από τις δύο πλευρές: Ο αποχωρών μισθωτής που προσκομίζει εγγράφως φερέγγυο υποψήφιο νέο μισθωτή και ο εκμισθωτής που καταγράφει τις προσπάθειες επανεκμίσθωσης διαμορφώνουν εκ των προτέρων το πεδίο εφαρμογής των άρθρων 281 και 300 ΑΚ, πριν από κάθε αντιδικία ή διαπραγμάτευση.

Το Δικηγορικό μας Γραφείο, για περισσότερα από 20 χρόνια εξειδικεύεται στο Εταιρικό και Εμπορικό Δίκαιο. Επικοινωνήστε μαζί μας για σας καθοδηγήσουμε και να σας συμβουλεύσουμε σε κάθε θέμα σχετικά με την πρόωρη αποχώρηση μισθωτή από το μίσθιο.

“Δικαίωμα Οίκησης” αποτελεί το περιορισμένο εμπράγματο δικαίωμα ουσίας και συγκεκριμένα προσωπική δουλεία, η οποία παρέχει στο δικαιούχο της το αποκλειστικό δικαίωμα να χρησιμοποιεί προς κατοικία ξένη οικοδομή ή διαμέρισμα αυτής (1183 ΑΚ).

Ο δικαιούχος της οίκησης δικαιούται να νέμεται το πράγμα, διάνοια δικαιούχου δουλείας, έναντι του κυρίου αλλά και παντός τρίτου, ενώ η νομή του κυρίου ασκείται διά του δικαιούχου της δουλείας.

Επομένως, πρόκειται για δικαίωμα αυστηρά προσωποπαγές, αμεταβίβαστο, ακληρονόμητο και ως προς την άσκησή του αδιαίρετο, ακόμη και αν στη συστατική πράξη προβλέπεται η μεταβίβαση ή η κληρονομία. Τούτο αποτελεί και τη βασική διαφορά του με την επικαρπία.

Ως εμπράγματο δικαίωμα η οίκηση διέπεται από την αρχή της χρονικής προτεραιότητας.

Η αρχή της χρονικής προτεραιότητας ορίζει ότι σε περίπτωση που στο ίδιο πράγμα συρρέουν περισσότερα δικαιώματα εμπράγματης ασφάλειας, η ικανοποίηση των δανειστών καθορίζεται με βάση το χρόνο σύστασης των εμπράγματων ασφαλειών, ήτοι οι προγενέστερες ικανοποιούνται πρώτες (ΑΠ 1276/2007).

Ο κανόνας της χρονικής προτεραιότητας εφαρμόζεται και όταν συγκρούονται δικαιώματα εμπράγματης ασφάλειας με άλλα περιορισμένα εμπράγματα δικαιώματα (“δουλείες“), οπότε προηγείται και πάλι αυτό που συστάθηκε πρώτα.

ΟΙΚΗΣΗ ΚΑΙ ΥΠΟΘΗΚΗ

Με βάση την παραπάνω αρχή αντιμετωπίζεται το ζήτημα της συνάντησης στο ίδιο ακίνητο της οίκησης με δικαίωμα υποθήκης. Έτσι, γίνεται πάγια δεκτό ότι αν ο κύριος βεβαρημένου με υποθήκη ακινήτου παραχωρήσει στο ίδιο ακίνητο οίκηση υπέρ του ενυπόθηκου δανειστή ή τρίτου, η μεταγενέστερη οίκηση δεν επηρεάζει την τύχη της υποθήκης. Αυτό σημαίνει ότι, αν καταλήξει σε πλειστηριασμό το βεβαρημένο ακίνητο, ο υπερθεματιστής το αποκτά ελεύθερο από κάθε βάρος.

Αντίστροφα, αν προηγηθεί σύσταση οίκησης και ακολουθήσει σύσταση υποθήκης, στο ίδιο ακίνητο, υπέρ του δικαιούχου οίκησης ή τρίτου, η υποθήκη καταλαμβάνει το ακίνητο όπως είναι βεβαρημένο. Εκτείνεται, δηλαδή, μόνο στην περιορισμένη, κατά τις εξουσίες που αποτελούν το περιεχόμενο της οίκησης, κυριότητα.

Πλειστηριασμός Ενυπόθηκου Ακινήτου Με Δικαίωμα Οίκησης

Αν πλειστηριαστεί το ακίνητο, ο υπερθεματιστής το αποκτά βεβαρημένο με την οίκηση. Η δικαιολογική βάση της ως άνω διάκρισης ειδικά όσον αφορά τον πλειστηριασμό του ενυπόθηκου είναι η εξής:

Κατά την αναγκαστική εκτέλεση επί ενυπόθηκου ακινήτου εκδηλώνεται έντονα η φύση της υποθήκης ως εμπραγμάτου δικαιώματος αξίας. Ο ενυπόθηκος δανειστής έχει την εκ του δικαιώματος της υποθήκης απορρέουσα αξίωση προς προνομιακή ικανοποίηση της ασφαλιζόμενης απαίτησης του από την αξία του ενυπόθηκου.

Η αξίωση δε αυτή, ως απορρέουσα από εμπράγματο δικαίωμα, στρέφεται κατά του εκάστοτε κυρίου του ενυπόθηκου, των εχόντων μεταγενέστερο εμπράγματο δικαίωμα επ` αυτού, των λοιπών δανειστών του ενυπόθηκου οφειλέτη κλπ.

Περαιτέρω, ενώ επί του συνήθους πλειστηριασμού ο υπερθεματιστής αποκτά το πλειστηριαζόμενο σε όποια νομική και πραγματική κατάσταση αυτό βρίσκεται στον καθ` ου η αναγκαστική εκτέλεση οφειλέτη, επί του πλειστηριασμού ενυπόθηκου ο υπερθεματιστής αποκτά αυτό σε όποια νομική και πραγματική κατάσταση καταλαμβάνεται από το δικαίωμα της υποθήκης.

Επομένως, τα μεταγενέστερα της εγγραφής της υποθήκης εμπράγματα δικαιώματα επί του ενυπόθηκου θίγονται από την εξουσία διαθέσεως του ενυπόθηκου δανειστή, καθόσον η υποθήκη καταλαμβάνει το ενυπόθηκο ελεύθερο των μετά την εγγραφή αυτής επί του ενυπόθηκου κτηθέντων περιορισμένων εμπραγμάτων δικαιωμάτων και αντίστροφα: τα προγενέστερα της εγγραφής της υποθήκης εμπράγματα δικαιώματα επί του ενυπόθηκου δεν θίγονται από την εξουσία διαθέσεως του ενυπόθηκου δανειστή, καθότι η υποθήκη καταλαμβάνει το ενυπόθηκο βεβαρημένο διά των προ της εγγραφής αστής επί του ενυπόθηκου κτηθέντων περιορισμένων εμπραγμάτων δικαιωμάτων.

Συνεπώς, ο υπερθεματιστής αποκτά το ενυπόθηκο ελεύθερο μεν των μετά την εγγραφή της υποθήκης επ’ αυτού κτηθέντων περιορισμένων εμπραγμάτων δικαιωμάτων, βεβαρημένο δε διά των προ της εγγραφής της υποθήκης υφιστάμενων επί του ενυπόθηκου περιορισμένων εμπραγμάτων δικαιωμάτων (ad hoc 21912/2002 ΜονΠρΘεσαλ).

ΟΙΚΗΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΣΗΜΕΙΩΣΗ ΥΠΟΘΗΚΗΣ

Η ίδια λύση γίνεται δεκτή και όταν συναντάται η οίκηση ή άλλο περιορισμένο εμπράγματο δικαίωμα όπως σε περίπτωση προσημείωση υποθήκης.

Πράγματι, η προσημείωση υποθήκης αποτελεί κατά την κρατούσα γνώμη υποθήκη υπό αναβλητική αίρεση, δηλαδή η προσημείωση χορηγεί δικαίωμα προτίμησης για την απόκτηση υποθήκης υπό την διπλή αναβλητική αίρεση αφενός μεν της τελεσίδικης επιδίκασης της απαίτησης και αφετέρου της τροπής σε υποθήκη εντός της προθεσμίας του άρθρου 1323 ΑΚ.

Η καταβολή του πλειστηριάσματος από τον υπερθεματιστή επιφέρει απόσβεση της υποθήκης ή προσημείωσης που υπάρχει επάνω στο ακίνητο η οποία δικαιολογείται από την φύση της υποθήκης και της προσημείωσης ως εμπραγμάτων δικαιωμάτων αξίας που στερούνται λόγο ύπαρξης μετά τον πλειστηριασμό του ενυπόθηκου ακινήτου.

Συνεπώς, σε περίπτωση αναγκαστικής εκτέλεσης επί του βεβαρημένου ακινήτου χρονικό σημείο μέχρι του οποίου μπορεί να γίνει τροπή της προσημείωσης σε υποθήκη, να πληρωθεί δηλαδή η πρώτη εκ των αναβλητικών αιρέσεων υπό τις οποίες τελεί η προσημείωση, είναι αυτό της καταβολής του πλειστηριάσματος.

Από το χρονικό αυτό σημείο και μετά η πλήρωση της αίρεσης αυτής καθίσταται εκ του νόμου πλέον αδύνατη. Αυτό όμως δε σημαίνει ότι η προσημείωση καθίσταται ανενεργός.

Το δικαίωμα της προσημείωσης ως δικαίωμα εμπράγματης ασφάλειας αποσβέννυται μετά την καταβολή του πλειστηριάσματος ως βάρος του πράγματος, οι εξουσίες όμως που πηγάζουν από το δικαίωμα αστό ως δικαίωμα επί της αξίας του βεβαρημένου πράγματος κατευθύνονται πλέον στην αξία του πράγματος, δηλαδή στο πλειστηρίασμα.

Έτσι, όπως γίνεται πάγια δεκτό, μετά την καταβολή του πλειστηριάσματος και εφόσον η προσημείωση δεν έχει τραπεί σε υποθήκη, διατηρείται μόνο η δεύτερη καθαρά ουσιαστικού δικαίου αίρεση, δηλαδή αυτή της τελεσίδικης επιδίκασης της ασφάλιζόμενης απαίτησης, με αποτέλεσμα να κατατάσσεται η εξασφαλισμένη με προσημείωση υποθήκης απαίτηση, όπως και η ασφαλισμένη με την υποθήκη απαίτηση, προνομιακά μεν, δηλαδή κατά τη σειρά εγγραφής της προσημείωσης, αλλά τυχαία, δηλαδή υπό την αίρεση της τελεσίδικης επιδίκασης της απαίτησης.

Εξάλλου, γίνεται πλέον δεκτό ότι και ο προσημειούχος δανειστής, εφόσον διαθέτει υπέρ της απαιτήσεως του τίτλο εκτελεστό, μπορεί να επισπεύσει κατάσχεση και πλειστηριασμό του βεβαρημένου ακινήτου κατά του τρίτου κυρίου ή νομέα πριν από τη μετατροπή της προσημείωσης σε υποθήκη, αν δε κατά το χρόνο της κατάταξης η προσημείωση δεν έχει μετατραπεί σε υποθήκη, ο προσημειούχος δανειστής θα καταταγεί τυχαία.

Χαρακτηριστικά, το άρθρο 41 του ΕισΝΚΠολΔ ορίζει ότι οι σχετικές με την υποθήκη διατάξεις του ΚΠολΔ εφαρμόζονται και στην προσημείωση, εκτός αν ορίζεται διαφορετικά.

Συνεπώς, θα πρέπει να γίνει δεκτό, ότι σε περίπτωση πλειστηριασμού ακινήτου επί του οποίου υπάρχει εγγεγραμμένη προσημείωση υποθήκης, ανεξάρτητα από το αν την αναγκαστική εκτέλεση επισπεύδει ο προσημειούχος ή άλλος δανειστής του καθού η εκτέλεση, ο υπερθεματιστής αποκτά το ακίνητο ελεύθερο των μεταγενέστερων της εγγραφής της προσημείωσης περιορισμένων εμπραγμάτων δικαιωμάτων.

Το Δικηγορικό μας Γραφείο, για περισσότερα από 15 χρόνια εξειδικεύεται στο Εταιρικό και Εμπορικό Δίκαιο. Επικοινωνήστε μαζί μας για σας καθοδηγήσουμε και να σας συμβουλεύσουμε σε κάθε θέμα σχετικά με το Δικαίωμα Οίκησης.

Σύμβαση Ανεξάρτητων Υπηρεσιών: Πώς Δομείται για να Αντέξει σε Έλεγχο

Περιληπτικά:

• Η σύμβαση ανεξάρτητων υπηρεσιών είναι νόμιμη μόνο όταν ο πάροχος δεν τελεί σε νομική και προσωπική εξάρτηση, δηλαδή η επιχείρηση δεν κατευθύνει δεσμευτικά τον τρόπο, τον χρόνο και τον τόπο εκτέλεσης.
• Ο τίτλος του εγγράφου, το δελτίο παροχής υπηρεσιών (ΔΠΥ) και η ασφάλιση ελεύθερου επαγγελματία δεν δεσμεύουν το δικαστήριο και τα ελεγκτικά όργανα (ΑΠ 730/2023).
• Όταν ο πάροχος αμείβεται με ΔΠΥ από έναν ή δύο αντισυμβαλλόμενους, το άρθρο 39 παρ. 9 Ν. 4387/2016 επιβάλλει εισφορές με τους κανόνες των μισθωτών και δήλωση από τον αντισυμβαλλόμενο.
• Η αυτοπρόσωπη, αποκλειστική ή κατά κύριο λόγο παροχή στον ίδιο εργοδότη επί εννέα συνεχείς μήνες ενεργοποιεί το τεκμήριο εξαρτημένης εργασίας του άρθρου 140 ΠΔ 62/2025.
• Οι ρήτρες ανεξαρτησίας βαρύνουν μόνο όσο αποτυπώνουν την πραγματική λειτουργία της συνεργασίας.

Πότε επιτρέπεται σύμβαση ανεξάρτητων υπηρεσιών αντί πρόσληψης;

Η σύμβαση ανεξάρτητων υπηρεσιών επιτρέπεται όταν ο πάροχος προσφέρει τις υπηρεσίες του χωρίς νομική και προσωπική εξάρτηση από την επιχείρηση. Ο πάροχος καθορίζει ο ίδιος τον τρόπο εκτέλεσης, διατηρεί ουσιαστική ελευθερία ως προς τον χρόνο, δεν εντάσσεται στην οργανωτική δομή και δεν υπόκειται σε δεσμευτικές οδηγίες και εποπτεία. Όταν η επιχείρηση σχεδιάζει να κατευθύνει ωράριο, διαδικασίες και τρόπο εργασίας, η νόμιμη οδός είναι η πρόσληψη με σύμβαση εξαρτημένης εργασίας.

Η μορφή αυτή στηρίζεται στις γενικές διατάξεις για τη μίσθωση εργασίας (άρθρα 648 επ. ΑΚ), χωρίς την εφαρμογή της προστατευτικής εργατικής νομοθεσίας. Κατά τη διατύπωση της ΑΠ 297/2012, σύμβαση ανεξάρτητων υπηρεσιών υπάρχει όταν ο παρέχων αμείβεται για τις υπηρεσίες του χωρίς να υπόκειται στον έλεγχο και την εποπτεία του αντισυμβαλλομένου ως προς τον χρόνο και τον τρόπο παροχής. Σε πρόσωπα με επιστημονικές ή τεχνικές γνώσεις η εξάρτηση, όπου υπάρχει, εμφανίζεται χαλαρότερη, χωρίς όμως να εξαφανίζεται.

Στην πράξη το σχήμα ταιριάζει σε εξωτερικούς λογιστές, μηχανικούς, νομικούς και τεχνικούς συμβούλους, σε εξειδικευμένους επαγγελματίες πληροφορικής κλπ, όταν η επιχείρηση ενδιαφέρεται για το αντικείμενο της υπηρεσίας και όχι για τη διάθεση του χρόνου του παρόχου. Η συνολική στάθμιση ανάμεσα σε πρόσληψη, ανεξάρτητες υπηρεσίες και μίσθωση έργου ανήκει στο στάδιο της επιλογής συμβατικού σχήματος. Όταν γίνει η επιλογή, το ζητούμενο μετατοπίζεται στη νομικά ασφαλή υλοποίησή της.

Ποια δεδομένα κρίνουν τον χαρακτηρισμό σε έλεγχο και δικαστήριο;

Τον χαρακτηρισμό κρίνουν οι πραγματικές συνθήκες λειτουργίας της συνεργασίας, όπως ο βαθμός πρωτοβουλίας του παρόχου, η ελευθερία χρόνου, η ένταξη στην οργάνωση και η έκταση των οδηγιών. Ο τίτλος του εγγράφου, η έκδοση ΔΠΥ και η ασφάλιση ελεύθερου επαγγελματία δεν αποτελούν αποφασιστικά κριτήρια (ΑΠ 730/2023).

Με την ίδια παραπάνω απόφαση ο Άρειος Πάγος νομολόγησε ότι το δικαστήριο αποφαίνεται με βάση το σύνολο των πραγματικών περιστατικών υπό τα οποία λειτούργησε η σχέση, με γνώμονα την καλή πίστη και τα συναλλακτικά ήθη, χωρίς να δεσμεύεται από τον χαρακτηρισμό που έδωσαν οι συμβαλλόμενοι. Η ίδια λογική διέπει τον ασφαλιστικό και τον εργατικό έλεγχο.

Χαρακτηριστική περίπτωση ανεξαρτησίας, περιγράφει η ΑΠ 628/2023, σε υπόθεση λογίστριας που ανέλαβε την τήρηση των βιβλίων και τη φοροτεχνική υποστήριξη εταιρείας χωρίς υποχρέωση ωραρίου και χωρίς εντολές τρίτων ως προς τον χρόνο και τον τόπο παροχής. Τα στοιχεία αυτά συνθέτουν την τυπολογία της ανεξάρτητης συνεργασίας. Αντιστρόφως, η σώρευση ενδείξεων εξάρτησης οδηγεί σε εξαρτημένη εργασία, όποιον τίτλο και αν φέρει το έγγραφο.

Τι διαφοροποιεί ασφαλιστικά τη συνεργασία με ΔΠΥ σε έναν ή δύο αντισυμβαλλόμενους;

Όταν το εισόδημα του παρόχου προέρχεται μόνο από έναν ή δύο αντισυμβαλλόμενους, το άρθρο 39 παρ. 9 του Ν. 4387/2016 επιβάλλει υπολογισμό των εισφορών με τους κανόνες των μισθωτών. Επομένως, ο επιχειρηματίας υποβάλλει Αναλυτική Περιοδική Δήλωση (ΑΠΔ), επιβαρύνεται με το εργοδοτικό σκέλος και παρακρατεί το σκέλος του ασφαλισμένου από την αμοιβή. Το «μπλοκάκι» δεν συνεπάγεται αυτομάτως χαμηλότερο κόστος.

Η σύμβαση δηλώνεται στη σχετική ηλεκτρονική υπηρεσία του e-ΕΦΚΑ, η συμφωνημένη αμοιβή κατανέμεται ανά μήνα με βάση τη διάρκεια της σύμβασης και ως ανώτατη μηνιαία βάση υπολογισμού ορίζεται το δεκαπλάσιο του εκάστοτε κατώτατου βασικού μισθού. Οι λεπτομέρειες εφαρμογής αποτυπώνονται στις εγκυκλίους 17/2017 και 41/2023 του φορέα.

Στο καθεστώς δεν υπάγεται όποιος λαμβάνει από τον ίδιο εργοδότη μέρος των αποδοχών ως μισθωτός και μέρος με ΔΠΥ, ενώ η υπαγωγή κρίνεται από τα πραγματικά δεδομένα κάθε συνεργασίας και όχι από τον αριθμό των τιμολογίων.

Η ασφαλιστική αυτή εξίσωση ανατρέπει τον πρόχειρο υπολογισμό κόστους, καθώς η επιχείρηση που συνεργάζεται με αποκλειστικό πάροχο της παρ. 9 επωμίζεται ήδη εργοδοτικές εισφορές, ενώ διατηρεί ακέραιο τον κίνδυνο επαναχαρακτηρισμού. Ο αριθμός των αντισυμβαλλομένων, η διάρκεια και το ύψος της αμοιβής σταθμίζονται πριν από την υπογραφή και όχι κατά την πρώτη δήλωση.

Ποιες συμβατικές προβλέψεις ενισχύουν τον ανεξάρτητο χαρακτήρα;

Τον ανεξάρτητο χαρακτήρα ενισχύουν ρήτρες που κατοχυρώνουν ελευθερία τρόπου και προγραμματισμού, δυνατότητα παράλληλης συνεργασίας με άλλους πελάτες, χρήση ίδιων μέσων, αμοιβή συνδεδεμένη με παραδοτέα, ανάληψη επαγγελματικού κινδύνου κλπ. Οι προβλέψεις αυτές βαρύνουν μόνο εφόσον αποτυπώνουν την πραγματική λειτουργία της συνεργασίας.

Στη σύνταξη της σχετικής σύμβασης, ενδιαφέρουν ιδίως:

1. η περιγραφή του αντικειμένου ως αποτελέσματος ή παραδοτέων και όχι ως διάθεσης χρόνου,
2. η ρητή ελευθερία του παρόχου ως προς τον τρόπο εκτέλεσης, με συμφωνημένα μόνο ορόσημα και προθεσμίες,
3. η απουσία αποκλειστικότητας, με διακριτή πρόβλεψη εχεμύθειας και, όπου χρειάζεται, ρήτρα μη ανταγωνισμού με συγκεκριμένο χρονικό, τοπικό και αντικειμενικό εύρος,
4. η δυνατότητα χρήσης βοηθών ή υπεργολάβων, στοιχείο που αποδυναμώνει τον αυτοπρόσωπο χαρακτήρα της παροχής και
5. η αμοιβή ανά παραδοτέο κατά τα άρθρα 404 επ. ΑΚ, σε αντίθεση με την ποινική ρήτρα σε σύμβαση εργασίας, όπου η νομολογία επιβάλλει αυστηρότερο έλεγχο.

Η εμπειρία από τη σύνταξη συμβάσεων συνεργασίας δείχνει ότι οι γενικόλογες διακηρύξεις «ανεξαρτησίας» δεν λαμβάνονται καν υπόψη σε τυχόν έλεγχο. Επίσης, ρήτρες με εργασιακό λεξιλόγιο (ωράριο, άδειες, υπερωρίες, προϊστάμενος, πειθαρχικές κυρώσεις κλπ) υπονομεύουν τη σύμβαση.

Ανάλογη προσοχή απαιτεί η εξ αποστάσεως εκτέλεση με διαρκή εποπτεία, αφού η τηλεργασία και η κατ’ οίκον απασχόληση συγκαταλέγονται στις χαρακτηριστικές περιπτώσεις του τεκμηρίου του άρθρου 140 ΠΔ 62/2025. Η διατύπωση κάθε όρου απαιτεί ad hoc στάθμιση των δεδομένων της συγκεκριμένης συνεργασίας.

Πώς διενεργείται ο έλεγχος της Επιθεώρησης Εργασίας και του e-ΕΦΚΑ και ποιες ενδείξεις βαρύνουν;

Ο έλεγχος ξεκινά από τα διαθέσιμα δεδομένα: αναγγελίες προσωπικού στο πληροφοριακό σύστημα ΕΡΓΑΝΗ ΙΙ, δηλωμένες συμβάσεις της παρ. 9 στον e-ΕΦΚΑ και φορολογική εικόνα των τιμολογίων. Σταθμίζεται τυχόν διάρκεια που πλησιάζει τους εννέα συνεχείς μήνες, η αποκλειστικότητα, το σταθερό ωράριο και η χρήση υποδομής της επιχείρησης.

Στον επιτόπιο έλεγχο, τα όργανα της Επιθεώρησης Εργασίας (πρώην ΣΕΠΕ) αναζητούν την πραγματική θέση του παρόχου μέσα στην επιχείρηση: σταθερό γραφείο, εταιρικό ηλεκτρονικό ταχυδρομείο, συμμετοχή σε βάρδιες και εσωτερικές διαδικασίες, καταχώριση σε συστήματα παρουσίας.

Οι αποκλίσεις ανάμεσα στη δηλωμένη και στην πραγματική απασχόληση αποτελούν το πρώτο εύρημα που καταγράφεται. Η εμπειρία από υποθέσεις ελέγχων δείχνει ότι βαρύνουσα σημασία έχουν κυρίως οι έγγραφες αποδείξεις (πχ σύμβαση, τιμολόγια, αλληλογραφία αναθέσεων κλπ), οι οποίες εξετάζονται αφετηριακά.

Αν η σχέση κριθεί εξαρτημένη, η ανατροπή λειτουργεί αναδρομικά. Στην περίπτωση αυτή, καταλογίζονται εργοδοτικές εισφορές με πρόσθετα τέλη, αναζητούνται διαφορές αποδοχών, αδειών και επιδομάτων, οφείλεται αποζημίωση απόλυσης με βάση την πραγματική προϋπηρεσία και επιβάλλονται διοικητικά πρόστιμα, μέσα στα εκάστοτε όρια παραγραφής των σχετικών αξιώσεων. Η έκταση της αναδρομικότητας εξαρτάται από τη διάρκεια της σχέσης και από τα συνοδά στοιχεία.

Πότε πρέπει η συνεργασία να μετατραπεί σε σύμβαση εξαρτημένης εργασίας;

Η μετατροπή επιβάλλεται όταν η πραγματική λειτουργία της συνεργασίας έχει μεταβληθεί. Για παράδειγμα, όταν ο πάροχος εντάσσεται μόνιμα στην επιχείρηση, εργάζεται αποκλειστικά ή κατά κύριο λόγο για την επιχείρηση και η διάρκεια πλησιάζει τους εννέα συνεχείς μήνες. Η έγκαιρη μετατροπή κοστίζει λιγότερο από τον αναδρομικό επαναχαρακτηρισμό.

Το άρθρο 140 του Κώδικα Εργατικού Δικαίου, που κωδικοποίησε το άρθρο 1 του Ν. 3846/2010, τεκμαίρει σύμβαση εξαρτημένης εργασίας όταν η παροχή υπηρεσιών ή έργου γίνεται αυτοπροσώπως, αποκλειστικά ή κατά κύριο λόγο στον ίδιο εργοδότη επί εννέα συνεχείς μήνες. Το τεκμήριο είναι μαχητό, αντιστρέφει όμως το βάρος απόδειξης σε βάρος της επιχείρησης.

Πρακτικά κριτήρια για την απόφαση είναι:

• το αντικείμενο έχει μετατοπιστεί από παραδοτέα σε πάγια καθήκοντα,
• η επιχείρηση χρειάζεται πλέον δεσμευτικό ωράριο και ένταξη σε διαδικασίες,
• ο πάροχος υπάγεται ήδη στην παρ. 9, οπότε η επιχείρηση καταβάλλει εργοδοτικές εισφορές χωρίς να διαθέτει το διευθυντικό δικαίωμα που παρέχει η σύμβαση εργασίας και
• πλησιάζει η συμπλήρωση του εννεαμήνου.

Η μετάβαση γίνεται με νέα σύμβαση εργασίας και αναγγελία πρόσληψης, χωρίς να θεραπεύει αναδρομικά την προηγούμενη περίοδο καθώς, αν εκείνη λειτούργησε ως εξαρτημένη, οι σχετικές αξιώσεις διατηρούνται και η διαχείριση της μετάβασης κρίνεται από τα πραγματικά περιστατικά κάθε υπόθεσης.

Συχνές Ερωτήσεις

Τι περιλαμβάνει μια πλήρης σύμβαση ανεξάρτητων υπηρεσιών;

Αντικείμενο διατυπωμένο σε παραδοτέα, διάρκεια και επιμέρους προθεσμίες, αμοιβή και όρους τιμολόγησης, ρητή ελευθερία τρόπου εκτέλεσης, απουσία αποκλειστικότητας, εχεμύθεια, ευθύνη και τυχόν ασφάλιση επαγγελματικής ευθύνης, όρους λύσης και καταγγελίας με σαφη προσαρμογή στα πραγματικά δεδομένα της συγκεκριμένης συνεργασίας.

Ποιος καταβάλλει τις ασφαλιστικές εισφορές όταν ο συνεργάτης αμείβεται με ΔΠΥ από έναν αντισυμβαλλόμενο;

Στο καθεστώς του άρθρου 39 παρ. 9 Ν. 4387/2016 οι εισφορές υπολογίζονται με τους κανόνες των μισθωτών. Ο επιχειρηματίας υποβάλλει ΑΠΔ, επιβαρύνεται με το εργοδοτικό σκέλος και παρακρατεί το σκέλος του ασφαλισμένου από την αμοιβή. Η σύμβαση δηλώνεται στη σχετική ηλεκτρονική υπηρεσία του e-ΕΦΚΑ και η αμοιβή κατανέμεται ανά μήνα με βάση τη διάρκειά της.

Ισχύει ρήτρα μη ανταγωνισμού σε σύμβαση ανεξάρτητων υπηρεσιών;

Ισχύει, εφόσον οριοθετείται συγκεκριμένα ως προς τη χρονική διάρκεια, τη γεωγραφική έκταση και το αντικείμενο και δεν περιορίζει υπέρμετρα την επαγγελματική ελευθερία του παρόχου κατά τα άρθρα 178 και 179 ΑΚ. Η ευρύτητα της δέσμευσης σταθμίζεται με το αντάλλαγμα που λαμβάνει ο δεσμευόμενος. Γενικές απαγορεύσεις χωρίς όρια κρίνονται, κατά κανόνα, άκυρες.

Διακόπτεται το τεκμήριο των εννέα μηνών αν μεσολαβήσει διάλειμμα στη συνεργασία;

Το άρθρο 140 ΠΔ 62/2025 απαιτεί εννέα συνεχείς μήνες, επομένως η πραγματική διακοπή της παροχής διακόπτει τη συνέχεια. Τεχνητά διαλείμματα χωρίς ουσιαστική παύση δεν μεταβάλλουν την εικόνα που εκτιμούν ο ελεγκτής και το δικαστήριο, αφού ο χαρακτηρισμός στηρίζεται στο σύνολο των πραγματικών περιστατικών και όχι σε τυπικές ημερομηνίες τιμολόγησης.

Πρακτικές Επισημάνσεις

Ευθυγράμμιση εγγράφου και πραγματικότητας: Η σύμβαση συντάσσεται ώστε να περιγράφει τη λειτουργία που πράγματι θα ακολουθηθεί. Κάθε απόκλιση ανάμεσα στο συμβατικό κείμενο και τα πραγματικά περιστατικά ενέχει κίνδυνο επαναχαρακτηρισμού από την Επιθεώρηση Εργασίας και τον e-ΕΦΚΑ, καθώς και αξιώσεις αναδρομικής αποζημίωσης και εργοδοτικών εισφορών.

Παρακολούθηση διάρκειας και αποκλειστικότητας: Πριν από τη συμπλήρωση εννέα συνεχών μηνών αποκλειστικής ή κατά κύριο λόγο συνεργασίας, επανεξετάζεται αν το σχήμα παραμένει υποστηρίξιμο ή αν επιβάλλεται μετατροπή.

Φάκελος τεκμηρίωσης ανεξαρτησίας: Τιμολόγια προς τρίτους πελάτες, αποδείξεις ίδιας υποδομής και αλληλογραφία αναθέσεων ανά παραδοτέο συγκεντρώνονται από την αρχή της συνεργασίας, για να είναι έτοιμα σε τυχόν έλεγχο.

Ασφαλιστικός σχεδιασμός πριν την υπογραφή: Η υπαγωγή ή μη στο άρθρο 39 παρ. 9 και το πραγματικό κόστος των εισφορών συνυπολογίζονται πριν από τη συμφωνία της αμοιβής.

Το Δικηγορικό μας Γραφείο, για περισσότερα από 20 χρόνια εξειδικεύεται στο Εταιρικό και Εμπορικό Δίκαιο. Επικοινωνήστε μαζί μας για σας καθοδηγήσουμε και να σας συμβουλεύσουμε σε κάθε θέμα σχετικά με τη σύμβαση ανεξάρτητων υπηρεσιών.